Ismail Kadare – De brug met drie bogen

 

De legende van het zoenoffer

Ismail Kadare (Gjirokastër, 1936 – Tirana, 2024) begon zijn schrijverscarrière in 1963 op zijn zevenentwintigste met het onvolprezen De generaal van het dode leger dat in 1983 is verfilmd met een hoofdrol voor Marcello Mastroianni. Door deze roman werd hij internationaal gezien de bekendste Albanese auteur. In 2005 was hij de eerste auteur die de International Booker Prize ontving; een literaire prijs die jaarlijks wordt uitgereikt voor het beste fictiewerk van over de hele wereld dat in het Engels is vertaald. Kadare stond garant voor een aanzienlijk oeuvre, waaronder Het dromenpaleis, Het ongeluk, Onenigheid aan de top en Kroniek in steen, Het monster, Albanese lente, Het afscheid van een dictatuur en Een breuk in april.

Vanaf 1991 – tijdens het stalinistische bewind van Ramiz Alia; president en secretaris-generaal van Albanië – woonde Kadare niet meer in Albanië, maar ontvluchtte de dictatuur en week uit naar Parijs, waar hij asiel kreeg. Vorig jaar overleed hij in Tirana op de leeftijd van achtentachtig jaar.

Marjon Nooij

Zoals veel van zijn werken is ook De brug met drie bogen (1978) een allegorische, historische roman, waarin concrete elementen een symbolische betekenis hebben, en waarin legenden en (bloed)wraak een centrale plaats innemen. Hierdoor kon hij zich kritisch uiten over het communistische regime in Albanië. De roman verscheen eerder in 1985 in Nederlandse vertaling en nogmaals in 1992 en 2025. Het is sindsdien vertaald in 45 talen.

Vanuit het ik-perspectief van de monnik Gjon – die zich gaandeweg ontpopt tot een heuse speurneus – ontvouwt zich in deze kroniek de geschiedenis van de bouw van een brug in het zuiden van Arberië over de fictieve, verraderlijke rivier Oejane. Het is 1377 en in het middeleeuwse Arberië worden al sinds lange tijd reizigers de rivier overgezet door de dubieuze en niet geheel betrouwbare firma Ponten en Veren die het monopolie heeft op de lucratieve veerdiensten; hoewel sommigen het te kostbaar vinden en daarom liever te voet de rivier oversteken. ‘Nog altijd zijn er op beide oevers door weer en wind kromgetrokken herdenkingskruisen te zien’ als aanmoediging om toch vooral gebruik te maken van de veerdienst. 

Wanneer een epilepticus aan de oever van de rivier een insult krijgt, wordt deze uiting van de ‘heilige ziekte’ gezien als een omineus teken; een ‘hemelse aanbeveling’ van de Almachtige dat er een brug gebouwd moet worden. De onbekende en eveneens dubieuze firma Bruggen en Wegen krijgt van de graaf toestemming om over te gaan tot de bouw van de eerste stenen brug in het land. Ponten en Veren is behoorlijk ontstemd dat hun het brood uit de mond gestoten zal worden en al snel wordt duidelijk dat de brug niet zonder slag of stoot voltooid zal worden. Wat overdag wordt gebouwd, blijkt ‘s nachts te worden getorpedeerd en er gebeuren bizarre ongelukken. De geruchtenmolen komt op gang en men beweert dat de woede van de watergeesten wordt gewekt.

‘De brug […] is de rug van de duivel; en vervloekt wie eroverheen zal durven gaan.’ […] ‘De dag zal komen dat de rivier zich wreekt […] ze zal zwellen en grommen.’ […] ‘Maar de rivier leek volstrekt geen haast te hebben. Ongetwijfeld verzamelde zij haar krachten voor de aanval.’ […] ‘Sommigen beweerden zelfs dat zij van tijd tot tijd lachte.’

Volgens de wetten van de baessa (belofte of eed die heilig en onaantastbaar is) moet er een offer volgen op de sabotage en wordt er iemand ritueel ingemetseld in een van de peilers van de tolbrug. Twee jaar is er aan de brug gebouwd, maar de angst om de brug te gebruiken is vooralsnog groot.

Wat volgt is een pelgrimage van heinde en verre om de ingemetselde met zijn met kalk overdekte dodenmasker te aanschouwen. De plaatselijke herberg en de schatkist voor het heffen van de tol spinnen er goed garen bij.

Kadare heeft met De brug met drie bogen een legende nieuw leven ingeblazen en laat Gjon van een afstandje beschrijven hoe de totstandkoming van de brug in zijn werk gaat. De auteur laat hem vermoeden dat alles een vooropgezet plan is. Tot tweemaal toe wordt het brugdek met bloed gedoopt.

‘Weinigen weten dat er niet van een offer aan de watergoden sprake was, maar van een platvloerse misdaad. Dat feit zal ik, tegelijk met andere, aan de kaak stellen voor het aangezicht van ons millennium. Millennium, want dit is een van die legenden die langer dan duizend jaar voortleven. Zij begint met de dood en eindigt in de dood en zoals ieder weet hebben juist woorden en klanken die uit het deeg van de dood gekneed zijn het minst van al de vergankelijkheid te vrezen.’

Het verhaal, vrij in het begin van het boek, over het gevecht tussen de krokodil (water) en de tijger (land) dat wordt verteld door een Nederlandse monnik die uit Afrika terugkwam, staat symbool voor de angstige voorgevoelens dat de bouw van de brug controversieel is. De brug staat hierbij symbool voor de vooruitgang en modernisering. Verandering zorgt immers vaak voor verzet. Nieuwigheid die zorgt voor argwaan in een tijd dat Arberië opgeslokt dreigt te worden door het Ottomaanse Rijk. Arberië beleefde destijds een onheilspellende vredestijd, met Griekenland als buurland, maar het verhaal toont de angst en onzekerheid voor het onbekende. Men voelde al de hete adem in de nek van de Turken die stonden te trappelen om binnen te vallen. 

Door het verhaal heen sijpelen de thema’s als kapitalisme, macht, verraad, corruptie en leugens, verlossing en de dood, politiek en mores en bovenal het collectieve wantrouwen. Ook de baessa die in Albanië als heilig wordt beschouwd, speelt in deze roman een grote rol. De rol die Kadare heeft weggelegd voor de sceptische, maar kritische monnik Gjon, zou zomaar op zijn eigen ideeën gestoeld kunnen zijn.

De Albanese grootmeester heeft de gebeurtenissen in deze chronologisch opgebouwde roman gedetailleerd beschreven, maar de korte hoofdstukken zorgen voor de nodige vaart. Hij weet het huiveringwekkende verhaal toch een zekere lichtheid en ironie mee te geven en zijn soms ietwat gedragen zinnen maken het tot een feest om te lezen.

--

Eerder verschenen op Tzum 

Titel: De brug met drie bogen

Auteur: Ismail Kadare

Vertaling: Henne van der Kooy

Pagina’s: 150

Uitgeverij Querido

ISBN: 9789021475141

Verschenen: maart 2025

Rita Spijker - Uit liefde

 

Asreis met herinneringen en verzoening met wat was

Je bent bijna zevenenveertig jaar samen. Jullie huwelijk is weliswaar wat sleets geraakt en op bepaalde punten is er de laatste jaren meer afstand tussen jullie ingesleten, maar de relatie heeft nog voldoende vlees op de botten om het gezellig te hebben samen. Dan wordt je man gediagnosticeerd met uitgezaaide prostaatkanker en, ondanks dat je daar grote moeite mee hebt, weigert hij zich te laten behandelen in het reguliere circuit en zoekt zijn heil in het alternatieve circuit. 

Dit overkomt Rita Spijker (1957) in de coronatijd. Om haar gevoelens van machteloosheid, boosheid en verdriet te kaderen, schrijft ze het in die periode van zich af. In haar roman Uit liefde laat ze de zesenzestigjarige Zelda vanuit het ik-perspectief haar verhaal vertellen dat ze baseert op haar eigen ervaringen.

Marjon Nooij

Wanneer Arthur de onheilstijding krijgt – fase vier en er is helaas niets meer aan te doen – zet hij zich vastberaden af tegen medicatie en palliatieve behandeling. Sinds een paar jaar heeft hij samen met collega Jannie een eigen praktijk in energetisch genezen en hij gelooft stellig dat zijn proces nog omkeerbaar is. Jannie – die overigens niet had ‘gezien’ dat hij kanker had – ziet dat alles nog zou kunnen genezen. Arthur zal het proces geduldig uit moeten zitten.

Hij eist totale geheimhouding; niemand mag van zijn ziekte en de prognose weten, alleen zijn vrouw Zelda, hun zoon en de helderziende, heldervoelende Jannie. 

‘[...] Arthur geloofde haar voor honderd procent. Hij moest wel. Als hijzelf niet zou geloven in zijn eigen collega, dan zou hun bedrijf immers ongeloofwaardig zijn? Dat zouden ze dan wel op kunnen doeken.’ […] “Ik ben nu zélf mijn grootste uitdaging.”’ 

Hij is er heilig van overtuigd dat zijn studie een voorbereiding is geweest op deze taak die voor hem ligt. De geheimhoudingsplicht maakt dat Zelda zich eenzaam voelt in haar verdriet, ze kan zich daardoor door niemand laten troosten.

Arthur kiest voor zichzelf en gaat een paar weken naar een retraitecentrum waar ‘dokter Boilogika Himself’ hem adviseert met zichzelf in het reine te komen door korte metten te maken met geheimen, omdat die de oorzaak zijn van zijn ziekte. Lichaam en emotie zijn immers één. Arthur biecht Zelda iets op wat ze niet heeft zien aankomen. Als klap op de vuurpijl krijgt ze van hem te horen dat zij de reden is van zijn ziekte en dat hij haar moet elimineren uit zijn leven. Hierop verbiedt ze hem om nog naar hun echtelijke woning te komen en hij vertrekt naar een verzorgingshuis waar ze hem maar sporadisch mag bezoeken, omdat hij zijn proces zonder haar wil doormaken. Zelfs sterven wil hij alleen doen. Woede en machteloosheid strijden bij Zelda om voorrang, maar tevens voelt ze zich schuldig jegens haar doodzieke man.

‘Mag ik scheiden van een man met kanker?

Mag ik mijn partner vlak voor zijn dood in de steek laten?

Maar dan, waar moet ik heen? Waar moet hij heen?

Scheiden bij leven of wachten tot de dood ons scheidt?’

Twee jaar heeft Zelda nodig om te besluiten wat ze met de as wil doen. Een lucide droom waarin ze op reis is met negen potjes as, genummerd in het karakteristieke handschrift van Arthur, is als een openbaring en biedt haar een missie; een symbolische afsluiting van Arthur’s leven, door steeds een beetje as uit te strooien op plaatsen die voor hem een speerpunt betekenden.

Tijdens deze queeste – die ze de ‘asreis’ noemt – komen er gestaag herinneringen boven en vallen de dingen successievelijk op hun plaats. Ze reflecteert op haar gevoelens, vindt redenen terug waarom ze van hem heeft gehouden. Gaandeweg kan ze zich steeds iets meer verzoenen met de periode die achter haar ligt en bij elke verstrooiing kan ze een stukje afscheid van hem nemen. ‘Ik heb van je gehouden, altijd, Arthur, ook al kon ik dat op het eind maar moeilijk voelen.’ Wat belangrijk is, is dat ze – buiten een ietsiepietsie genoegdoening – geen revanche wil nemen.

‘Spijt dat ik Arthur op zo’n onooglijke plek heb uitgestrooid overvalt me.’ […] Het begint te regenen. Voordat ik zou moeten toekijken naar het klonteren van de as fluister ik: “Dag Arthur”. Ik draai me om.’ […] ‘Is het oneerbiedig dat Arthur tussen peuken en vuurpijl heb gestrooid? Dat er iets ligt te rotten?'

Er zijn verschillende vogels in de loop van het verhaal verwerkt die alle hun eigen symboliek hebben en mooi passen in de gebeurtenissen, alsof Arthur tegen haar spreekt door de vogels.

Zelda kan eindelijk haar eigen leven weer gaan oppakken door voorzichtig aan de toekomst en een eventuele andere partner te denken.

‘Datingsites doen feitelijk hetzelfde als een kringloopwinkel: tweedehands shit eersteklas presenteren.’ 

Rita Spijker is behalve schrijfdocent en auteur van bestsellers als Kreukherstellend en Tussen zussen, ook theatermaker en geeft rouw-schrijfretraites. Ze heeft eerder over rouw geschreven in Rauwe dagen en dacht dat ze uitgeschreven was, maar haar dagboekfragmenten inspireerden haar om de pen weer ter hand te nemen.         

Uit liefde is een gelaagde, vooral gedurfde roman over heden en verleden, over liefde, rouw, loslaten en afscheid nemen. Ondanks dat het autofictie is, moet het niet geclassificeerd worden als navelstaarderij. Als uitgangspunt gebruikt Spijker haar eigen ervaringen die ze aanvult met fictionele elementen, waarbij ze Zelda op zoek laat gaan naar antwoorden in zichzelf. Ondanks het onderwerp is het zeker geen zwaar beladen verhaal. Doordat ze de lezer kan laten lachen met haar geestige opmerkingen, krijgt Zelda’s ‘asreis’ ook iets luchtigs en ontroerends, en is het uiteindelijk zelfs fijngevoelig. In haar proces van rouwverwerking kan ze langzamerhand weer mooie herinneringen toelaten en zich ontvankelijk voelen voor de wanhoop die haar zieke man moet hebben gevoeld, omdat hij gevangen zat in de gordiaanse knoop van zijn ziekte, het zoeken naar genezing en zijn grote geheim.

--

Eerder verschenen op Tzum

Titel: Uit liefde

Auteur: Rita Spijker

Pagina's: 212

ISBN: 9789460686771

Uitgeverij Marmer, Baarn

Verschenen: mei 2025

Reina & Greetje - Lang zal Eland leven

 

Grootse Kinderliteratuur met een hoofdletter

Achter de auteursnaam Reina & Greetje gaat de Friese Reina Greet schuil. Ze schrijft voor kinderen en ‘stiekem’ ook voor volwassenen. Met het prentenboek Lang zal Eland leven schreef ze een liefdevol verhaal over de diepe vriendschap tussen Eekhoorn en Eland, en de onvermijdelijkheid van het afscheid nemen.

Marjon Nooij

De zieke Eland weet dat hij zal sterven. Hoe gaat Eland om met de wetenschap dat hij van ‘Hier naar Verder’ zal gaan? Hoe gaat zijn vriendje daarmee om? Eekhoorn huilt dikke tranen wanneer het meisje Dakota hem treft in het bos. Hij vertelt haar wat hij heeft meegemaakt en waarom hij zo verdrietig is. 

Eland is erg moe en kan eigenlijk niet meer lopen. Als klein diertje probeert Eekhoorn zijn grote vriend nog letterlijk en vooral figuurlijk op verschillende manieren op te beuren om zijn weg te vervolgen, maar Eland maakt hem duidelijk dat hij ‘Overal’ al is geweest. ‘Hier, Daar, Ergens en Anders’, en dat hij nu op het punt staat om naar ‘Verder’ te gaan. Eekhoorn zegt: ‘We gaan samen van Hier naar Daar’, waarop Eland hem duidelijk maakt dat hij in zijn eentje naar ‘Verder, Ergens Anders dan Hier’ zal gaan, niet meer terug naar ‘Hier’ zal komen, maar dat hij toch ‘Overal’ zal blijven. Helemaal begrijpen doet Eekhoorn het nog niet. Omdat hij het wel kan voelen, maakt de onzekerheid hem verdrietig en stil. Ook Eland is verdrietig, voor zichzelf en vooral voor Eekhoorn. Ze praten met terugwerkende kracht over het pad dat ze van ‘Daar naar Hier’ hebben gelopen en halen herinneringen op waar ze beiden om moeten lachen.

‘Toen blies de wind 

uit de neus van Eland 

en vertrok hij 

naar Verder.

Alles wordt samen voor

heel even stil.

Zo stil dat je niks meer hoort

en toch heel veel.

Nu zou ik Hier graag eens

Ergens Anders Eekhoorn zijn.

Dan kon ik Verder kijken,

hoe het met mijn Eland is.

Hoe zou het daar eigenlijk

zijn, Verder?

Dat weet ik niet. Ik ben nog 

nooit zo ver geweest.

Dat weten we denk ik pas

Als ons pad Daar zover is.

Zo ver kunnen we het

Hier nog niet weten.

[…] Het lege gevoel,

dat blijft nog even.

En dat is Overal goed.’

De tot de verbeelding sprekende illustraties zijn van het potlood en de kwast van Leonie Verbrugge. Ze vertalen de parabel op visuele wijze waardoor kinderen geprikkeld worden om het verhaal zelf te interpreteren en aan te vullen. De kleurstelling die Verbrugge gebruikt haken op naadloze wijze in op de weg die Eland gaat; hier kleurrijk en vrolijk, daar grijs en stemmig.

Verbrugge studeerde aan de Academie voor Kunst en Vormgeving in Den Bosch en koos de richting van grafisch ontwerpen. Als freelancer is ze illustrator en boekontwerper voor diverse uitgeverijen.

De kleurrijke hardcover met linnen rug maakt het boekje tot een waardevolle eye catcher en de stevige bladzijden zijn bestand tegen gretige kinderhanden.

Aurora Concepts – opgericht door Donata van der Rassel – is sinds 2019 een uitgeverij met de visie van een nieuwe wereld waarin het multidimensionale bewustzijn centraal staat.  Van der Rassel zet zich in voor spirituele (boek)projecten en auteurs die gedreven worden om door eenzelfde wens hun spirituele kennis te delen.

Lang zal Eland leven is grootse, waardevolle kinderliteratuur over vriendschap, loslaten, rouw, weemoed en troost. Maar vooral over vertrouwen en dankbaarheid voor het leven dat is geweest, en over de voldoening van het terugkijken op een mooie vriendschap. Het nodigt uit tot filosofische gesprekjes met kinderen over afscheid nemen.

Eerder verschenen op Tzum

--

Titel: Lang zal Eland leven
Auteur: Reina & Greetje
Pagina’s: 36
ISBN: 9789083299914
Aurora Concepts, Haarlem
Verschenen: 2024

Christopher Isherwood - Een man alleen

De tragiek vol verlangens en herinneringen van de man die achterblijft

De naam van de Anglo-Amerikaanse romanschrijver Christopher Isherwood (1904-1986) zal bij velen een bel doen rinkelen vanwege zijn roman Goodbye to Berlin uit 1939 en de film Cabaret uit 1972. Bij Uitgeverij kleine Uil is dit jaar de moderne klassieker Een man alleen verschenen in hun Regenboogreeks. Oorspronkelijk verscheen de roman in 1964. Het werk werd positief ontvangen en in 2015 door The Guardian uitgeroepen tot een van de 100 beste romans. Modeontwerper Tom Ford regisseerde in 2009 de verfilming met Colin Firth en Julianne Moore in de hoofdrol.

In de jaren dertig maakte Isherwood deel uit van de Auden Group; een groep Britse en Ierse schrijvers en dichters. In 1940 emigreerde hij naar de VS (Californië) en met het verschijnen van A single man is hij openlijk naar buiten getreden als homoseksueel auteur. Een dappere actie, aangezien homoseksualiteit destijds immers nog steeds illegaal was in Californië. Pas op 16 juni 2008 besliste het Californische hooggerechtshof dat het homohuwelijk voortaan legaal was, waarna er in november van datzelfde jaar alweer een verbod op kwam. In het Verenigd Koninkrijk werd homoseksualiteit pas in 1980 volledig legaal, hoewel Engeland en Wales dit ‘al’ in 1967 legaliseerden. Waarschijnlijk werd het openhartige verhaal in de VS de zestiger jaren wel als veel schokkender ervaren, omdat homoseksualiteit toen nog onder een deken lag. Van de roman wordt gezegd dat de strubbelingen in de relatie van Isherwood met zijn dertig jaar jongere partner Don Bachardy model gestaan zouden kunnen hebben. In de roman onderzoekt Isherwood wat vriendschap, boosheid, eenzaamheid, verdriet en rouw behelzen.

Marjon Nooij

De plot van de roman – die één dag behelst uit het leven van George Falconer, een professor literatuur – speelt zich af in Zuid-Californië. Het is 1962, het conflict van de Cuba-crisis en een dreigende atoomoorlog zijn net beslecht. George is een Engelse expat van eind vijftig die colleges geeft aan de universiteit in Los Angeles waar Isherwood zelf ook als docent aan verbonden is geweest. George worstelt met zijn gevoelens van rouw na de plotselinge dood van zijn partner Jim. 

Tijdens het literatuurcollege bespreekt George de roman After many a summer van Aldous Huxley, de auteur met wie Isherwood bevriend was en die hij op een voetstuk plaatste. Isherwood voert deze roman klaarblijkelijk op om de hindoeïstische filosofie van onthechting – die hij sinds 1939 met Huxley deelde –, de ruimhartigheid met betrekking tot homoseksualiteit en diens visie op de angst van de samenleving voor buitenstaanders en minderheden in zijn eigen roman te implementeren. Ook Georges collegezaal is door Isherwood gevuld met personen uit diverse minderheden. 

George voelt zich wat humeurig tijdens het college en beseft dat hij de man moet zijn ‘die ze een etiket hebben opgeplakt waaraan ze hem zullen herkennen’ en in zijn openbare leven ‘zet hij zijn psychologische masker op dat deze rol van hem vraagt.’ Hij levert een innerlijke strijd met zichzelf en overziet de betrekkelijkheid en oppervlakkigheid van onderlinge relaties, waarbij hij steeds weg droomt in zijn gedachtestroom. Hij reflecteert en observeert met scherpe blik, waarbij hij veel details opmerkt, maar hij is daarentegen ambigue in zijn denken en spreken; hij rouwt, maar met dezelfde vaart ontkent hij het voor zichzelf.

Na één van zijn college raakt hij in gesprek met student Kenny, die hem behoorlijk intrigeert, waarna hij op bezoek gaat bij Doris die stervende is. Ze is een eerdere vriendin van Jim, en George heeft niet veel sympathie voor haar. Eigenlijk is het meer een diepgewortelde woede; hij ziet haar als ‘vijand de vrouw, die Jim voor zichzelf opeiste.’ Zijn sarcasme en hatelijkheid zijn uiterst invoelbaar beschreven.

‘En zou je haar niet tweemaal zo afschuwelijk vinden, Jim, als je haar nu zou kunnen zien? Zou je niet rillen van afgrijzen als je dan bedenkt dat haar lichaam, dat je streelde en gulzig kuste en dat je met je opgewonden vlees binnendrong, misschien toen al met de kiemen van deze verrotting was besmet? [...] Ik weet iets, Jim. Ik weet het zeker. Jij zou absoluut weigeren haar hier te komen opzoeken. Je zou jezelf er niet toe kunnen brengen.’

Als de rust van de avond over hem heen valt, slaan de eenzaamheid en treurnis hem in het gezicht en zoekt hij uitvluchten en vertier. Zijn grote verdriet is dat hij niet meer in de gelegenheid is gesteld om afscheid van zijn partner te nemen, omdat diens familie niets wist van hun verhouding. We zien een man die worstelt met zijn gevoelens, veel in de sportschool is te vinden en zeer tevreden is met zijn lichaam. 

Later, bij zijn expatvriendin Charlotte, kan hij zijn emoties uitten en zetten ze het samen op een drinken. Haar aanmoediging om zijn heterogevoelens naar boven te halen, loopt voor haar uit op een deceptie. Kenny ontmoet hij later op de avond weer in zijn favoriete homobar. De student geeft toe dat hij daar heeft zitten wachten, omdat hij vermoedde dat George daar ook zijn opwachting zou maken. Hier begint de roman te broeien. Kenny nodigt George uit om in zee te zwemmen, waarna ze bij George thuis belanden. De overdadige hoeveelheid drank van die dag breekt George op. Kenny laat een briefje bij zijn laveloze docent achter en vertrekt. 

Het verhaal wordt voornamelijk geschetst vanuit het perspectief van George. Bijzonder en bevreemdend anders van toon dan het tussenliggende verhaal, zijn de passages in vogelperspectief aan het begin en het einde van het boek, waarin op hallucinerende wijze wordt beschreven hoe bij George ‘s morgens het bewustzijn dissociatief op gang komt en het bewuste zich op het einde van de dag draait naar het onbewuste, hoe het lichaam en lichaamsfuncties daar op reageren en hij zich overgeeft aan het lot. De lezer kijkt dan als het ware van bovenaf naar de protagonist door de bril van een andere vertelinstantie. Het is tussen deze twee fasen – momenten waarop George zich niet bewust is van de figuurlijke camera die boven hem hangt –  dat zijn verhaal zich ontwikkelt. 

‘Wakker worden begint met ‘ben’ en ‘nu’ zeggen. Dat wat ontwaakt is, ligt dan een poosje naar boven, naar het plafond te staren, ook naar beneden, in zijn binnenste, totdat het het ‘ik’ herkent en daaruit ‘ik ben, ik ben nu’ heeft afgeleid. Dan komt ‘hier’ en dat stelt tenminste negatief gerust. Want ‘hier’ is waar het verwacht had zich vanochtend te bevinden; wat men ‘thuis’ noemt.’

De scherpomlijnde karakterschetsen getuigen van een groot psychologisch inzicht. Isherwood weet glashelder de fantasieën, gevoelens en gedachten van zijn hoofdpersonage te beschrijven, waarbij hij regelmatig grappig uit de hoek komt. George wil zijn pijn en verdriet het liefst negeren, maar is tegenover zichzelf wel contemplatief. Hij zoekt verbinding met anderen, hoewel hij er niet voor terugschrikt om ruzie te maken met zijn buren. Hij vertelt bijna niemand dat hij rouwt en houdt het verdriet liever voor zichzelf dan het wereldkundig te maken.

Omdat de originele vertaling uit 1982 van de hand van James Brockway wat gedateerd was, is ervoor gekozen deze te moderniseren. Minke Sikkema en Coen Peppelenbos hebben de hertaling voor hun rekening genomen. Woord- en zinsconstructie zijn aangepast en het n-woord is vervangen door het neutralere ‘zwarte’. Het resultaat is een frisse en vloeiend leesbare roman. Doeke Sijens verzorgde het informatieve nawoord waarin hij verhelderend ingaat op het leven en werk van Isherwood en op deze roman.

Een man alleen is een intieme en ingetogen roman over allesomvattende en claustrofobische eenzaamheid; ontroerend zonder klef romantisch of sentimenteel te worden en zonder homo-erotische passages; die mag de lezer er zelf bij denken. 

--

Eerder verschenen op Tzum

Titel: Een man alleen
Auteur: Christopher Isherwood
Vertaling: James Brockway
Hertaling: Minke Sikkema en Coen Peppelenbos
Pagina’s: 160
ISBN: 9789493323056
Uitgeverij kleine Uil
Verschenen: december 2023

Martijn Couwenhoven - Het gebed van Jonathan Simmers

Hoe kan iemand je missen wanneer hij nooit heeft geprobeerd je te raken?

Het is tien jaar na het overlijden van zijn moeder. Sinds de crematie heeft Jonathan – inmiddels de veertigjarige leeftijd bereikt – zijn vader niet meer gezien, en nu staat deze op neutraal terrein op de komst van zijn zoon te wachten met in een plastic zak de urn met de as; of Jonathan daar zorg voor wil dragen, nu de grafrust inmiddels is verstreken. Ze hebben elkaar voor het laatst gezien op de crematie. ‘Mijn vader is de oudere versie van wie ik ben geweest.’ Eerder had zijn vader hem gebeld en gezegd dat hij hun contact weer nieuw leven in wil blazen. Hij nodigt zijn zoon uit om zijn vijfenzeventigste verjaardag te komen vieren, maar die voelt zich overweldigd door dit verzoek. ‘Armoedig, had mijn vader gezegd, armoedig hoe we langs elkaar heen leven.’ 

Marjon Nooij

‘Het was ergens gedurende de dagen na het telefoongesprek dat ik spontaan een gebedje deed, of een gebedje, ik weet niet of je het zo mag noemen, ik stelde een vraag, en niet aan God of een god, maar aan mijn moeder, en wat nieuw is de afgelopen dagen, sinds ik vragen stel, is dat het licht boven de eettafel soms knippert, niet dat ik daar iets achter zoek, het licht heeft waarschijnlijk altijd zo nu en dan geknipperd, maar nu valt het me pas op, of ineens een lichtflits, een vuurvliegje in mijn ooghoek dat altijd weg is als ik kijk [...]’

Zo trapt Martijn Couwenhoven (1972) – auteur, redacteur, kunstenaar en uitgever bij Uitgeverij Oevers – af met zijn bij Thomas Rap uitgebrachte debuutroman Het gebed van Jonathan Simmers. Eerder bracht hij onder zijn eigen naam in 2015 De schatkaart van Monet uit. Dit was het startsein om een eigen uitgeverij te beginnen en zelf dit kinderboek uit te brengen. In 2018 verscheen van zijn hand de novelle kLEINE HELLEN die hij schreef onder het pseudoniem Anne Moon Disko. Het met subsidie van Schwob uitgeven van hervertalingen van de klassiekers van Maurice Leblanc over Arsène Lupin, de gentleman-inbreker, bleek een goede zet om in de boekhandels te belanden. In zeven jaar tijd is zijn fonds geëxpandeerd tot respectabele omvang. Couwenhoven brengt boeken uit met het thema schilderkunst, Frankrijk, Italië en Scandinavië, en de laatste jaren tevens werk van Nederlandse auteurs. Ook schuwt hij het uitgeven van dichtbundels en non-fictie niet. De naam Oevers verwijst naar de columns die hij vroeger schreef voor het Noordhollands Weekblad.

In Het gebed van Jonathan Simmers loodst de auteur de lezer door de week die volgt op het telefoontje van de vader aan zijn zoon. Dit contact brengt herinneringen naar boven waar Jonathan mee worstelt en hij onderzoekt of hij het verleden wil oprakelen, banden wil aanhalen, of dat hij liever met rust gelaten wil worden. Zijn ouders zijn gescheiden toen hij een puber was en met zijn moeder woonde hij daarna in het huis van zijn oma. Het is hem nog altijd een vraagteken of de dood van zijn moeder een bewuste daad is geweest of domweg een onopzettelijke, maar fatale combinatie van antidepressiva en slaappillen. Zijn vader hertrouwde met de beduidend jongere Karin, waarna Jona’s halfzusje Lieke werd geboren. 

‘En tegelijkertijd vraag ik me af of ik dat wil, hem beter leren kennen. Een punt achter het verleden zetten en nieuwe herinneringen maken. Is hij misschien ziek? Is het einde in zicht? Heeft hij door de naderbij kruipende dood beseft dat hij een afwezige vader is geweest, of, nog erger, afzijdig tijdens zijn aanwezigheid?‘

De zwaarmoedige Lieke is een zorgenkind die de meeste tijd bij haar broer woont, waar ze zich rustiger voelt. Thuis, zegt ze, is 'geen goede plek voor haar'. Zij is de verbindende factor tussen hem en zijn vader. Lieke vindt de wereld ‘bespottelijk’, ervaart weinig veiligheid en neemt het haar moeder en hun vader kwalijk dat ze haar op de wereld hebben gezet. Ja, ze hebben dezelfde vader, maar kennen in hem een andere man; een man met twee vrouwen in wie ze beiden een andere moeder zien. In Jona’s ogen had Karin alles overgenomen; zijn vader, het huis en de moestuin van zijn moeder. Zelfs na achtentwintig jaar weet hij nog niets over Karin. ‘[…] ze kwam in de plaats van mijn moeder en dat was dat […]’. Jona wordt zijns ondanks terug gekatapulteerd naar zijn herinneringen aan de tijd dat hij alleen met zijn moeder woonde. ‘[…] ik heb nooit de moeite genomen haar werkelijk te leren kennen, haar tegemoet te komen in haar eenzaamheid. […] steeds besef ik dat ik niet veel meer dan haar schaduw heb gekend.’

Met Meindert, zijn teken- en schilderleraar aan de kunstacademie, heeft hij altijd een warm contact gehouden. Een vriend met wie ‘zware gewichten’ kon verplaatsen; iets wat hem met zijn vader nooit is gelukt. Dan bereikt hem het bericht dat Meindert onverwacht is overleden. Het afscheid van zijn vriend brengt hem echter, even onverwacht, ook

vreugde.

‘[...] ik probeer te zoeken naar de dans van de vuurvliegjes, zoals Pasolini het noemde, naar het moment van gratie dat weerstand biedt aan een wereld vol terreur, het is daarom dat ik schilder, met verf op zoek naar gratie, schilderen als meditatie [...]’

Hoewel Jonathan het anker is van zijn tienerzusje en daarin zijn verantwoordelijkheden neemt, is hij sinds het uiteenvallen van het gezin op zichzelf teruggeworpen en zit hij nu in een spagaat tussen zijn herinneringen en de gevoelens van miskenning. In het gezin was vaak ruzie en er werd weinig echt gepraat. De cruciale vraag waar Jona mee worstelt, is of hij wel de behoefte voelt om de banden met zijn vader aan te halen en hoe hij dat dan gestalte zou willen geven. Hij heeft zijn buik vol van de teleurstellingen die op zijn pad zijn gekomen, hoewel hij wel oog heeft voor het onvermogen van zijn vader. Het lezen van De elegieën van Duino van Rainer Maria Rilke geeft hem steun en biedt inzichten. ‘[…] Rilke en ik, wij verstaan elkaar [...]’, hoewel elke keer in ‘een ander woord’. 

Jonathan Simmers vertelt zijn verhaal vanuit het ik-perspectief. Couwenhoven weet dit perspectief af en toe heel geraffineerd te verschuiven naar de tweede en derde persoon enkelvoud, wanneer Jona teruggeworpen wordt op het verleden en niet alleen de rol van anderen, maar juist ook zijn eigen handelen in helicopterview waarneemt of overdenkt. In zijn gebedjes aan zijn moeder probeert Jona, buiten antwoorden en houvast, ook sturing te vinden voor Lieke.

De lange en samengestelde zinnen vol komma’s  – buiten de punt geen andere interpuncties – doen Proustiaans aan en zitten vol weemoedige reflecties en vertwijfeling, maar ook gloort er hoop. Parallel aan de chronologische opbouw van het verhaal neemt Couwenhoven de lezer kriskras mee door de tijd en de herinneringen van zijn hoofdpersonage. Hij maakt gebruik van flash backs en flash forwards, waarbij hij soms speelt met de tijd door te melden dat een voorval eigenlijk nog moet gebeuren.

Het gebed van Jonathan Simmers is een ontroerende roman over levensvragen die velen niet onbekend zullen zijn; vragen over het leven voor en na de dood van geliefden, nagedachtenis en herinnering, hoe alles met elkaar samen te brengen en je eigen amor fati te creëren. 

De laatste pagina’s zetten je aan het denken en laten je er nog uitgebreid op kauwen. Hoe de auteur het bedoeld heeft, is aan de lezer om te interpreteren, want alles is mogelijk. 

--

Eerder verschenen op Tzum

Titel: Het gebed van Jonathan Simmers
Auteur: Martijn Couwenhoven
Pagina's: 208
Uitgeverij Thomas Rap
ISBN: 9789400410374
Verschenen: september 2023

Stine Pilgaard – Mijn moeder zegt

Sprankelend en tragikomisch debuut

Mijn moeder zegt is het debuut uit 2012 van de Deense Stine Pilgaard (1984), waarmee ze de Bodil en Jørgen Munch-Christensen debutantenprijs won. Uitgeverij Oevers bracht medio 2021 Meter per seconde uit, haar meest recente en veelgeprezen werk dat in Denemarken in 2020 verscheen.

Marjon Nooij

Pilgaard voert in Mijn moeder zegt een naamloze ik-verteller op. In korte hoofdstukken maken we kennis met een jonge vrouw die net een op de klippen gelopen lesbische relatie achter de rug heeft. Haar verdriet zit diepgeworteld en maakt haar lusteloos en inactief. Om tot de broodnodige rust te komen, en omdat ze even geen woonruimte heeft, is ze met haar gebroken hart tijdelijk ingetrokken in de pastorie bij haar vader en zijn vrouw. Hij is dominee, idolaat van Pink Floyd en een gemoedelijk man. Zijn manier om zijn dochter te steunen is van praktische aard en hij biedt haar verschillende activiteiten aan om haar haar zinnen te laten verzetten.

'Je kunt altijd van je vader op aan, zegt mijn vader. Ik lach naar hem. Ik probeer al rokend wat kaaschips te eten. Rook en chips schieten me in het verkeerde keelgat. Het is belangrijk om door te gaan, zegt mijn vader terwijl hij me op mijn rug slaat, om niet bij de pakken neer te zitten. Ik zeg dat ik dat morgen wel doe, maar mijn vader en zijn vrouw staan erop dat ik met ze mee naar een concert ga.'

Haar opportunistische en hautaine moeder weet op een geraffineerde manier de meeste dingen ongegeneerd naar haar hand te zetten. Voor haar is het alleen maar van belang dat haar dochter naar haar vakantiehuisje komt om haar zestigste verjaardag op te luisteren. Ze heeft de neiging om dominant te zijn en het verdriet van haar dochter te bagatelliseren. 'Mijn moeder zegt dat verlamde mensen best een goed leven kunnen hebben en dat mongooltjes lief zijn.' Met name de dingen die haar moeder zegt, komen niet al te invoelend over. Dit resulteert in bijtende moeder-dochterdialogen en kluchtige scènes. 

Ze zoekt ook steun bij Mulle, haar vriendin en spindoctor. Die 'studeert politicologie en brengt dingen graag onder in systemen en diagrammen' en bestookt de ik-verteller met goedbedoelde raadgeving. Haar huisarts echter probeert haar, door inzicht te geven in lichaamsprocessen, duidelijk te maken hoe een individu omgaat met stress, verliefdheid, verdriet en afscheid. Hij pakt het met zijn vakjargon nogal zakelijk aan, maar echt oog voor haar emotionele situatie lijkt hij niet te hebben.

'Mijn dokter zegt dat de bewuste overdracht van herinneringen van het kortetermijn- naar het langetermijngeheugen plaatsvindt in het gebied van de hersenen dat hippocampus wordt genoemd. Dat is Latijn voor zeepaardje, omdat dat deel van de hersenen de vorm van een zeepaardje heeft.'

Vanuit dit idee wordt de tekst afgewisseld met hilarische gedachtestromen; intermezzo's genaamd 'Monologen van een zeepaardje'. Daarbij haakt ze steeds in op haar herinneringen. Vol kwetsbare zelfreflectie doet ze haar gedachten uit de doeken. Ze staat zichzelf toe in de contramine te gaan en is niet gespeend van zelfmedelijden. Door gebruik te maken van vileine, sarcastische toetsen en gepeperd taalgebruik geeft Pilgaard haar hoofdpersonage veel dynamiek.

De ik-figuur haalt veelvuldig citaten aan van onder andere dichter-bisschop Kingo, Emil Aaresstrup, een Deense arts en dichter uit de negentiende eeuw, en Henrik Nordbrandt, hedendaags Deense dichter, romanschrijver en essayist. De gemiddelde Nederlandse lezer zal ze niet (her)kennen, maar dat is ook absoluut geen must, daar de context gemakkelijk uit de tekst te halen is. Samen met de quotes die ze bijvoorbeeld uit tv-reclames citeert, begeeft ze zich in de communicatie met haar stoïcijnse huisarts regelmatig op glad ijs wanneer hij dit als dubbelzinnig opvat. Ze lijkt de consequenties van haar primaire uitlatingen pas te overzien wanneer het kwaad is geschied.

Ondanks dat de anderen haar weer op de rit willen krijgen, kan ze niet altijd rekenen op begrip. Er wordt langs elkaar heen gepraat doordat ze voornamelijk met hun eigen dingen bezig zijn. Stuk voor stuk geven ze haar welgemeende adviezen, maar benaderen haar liefdesverdriet op verschillende manieren. Dat er iets hapert in de onderlinge gesprekken is duidelijk; het levert de nodige strubbelingen op. Over haar eenzaamheid praten is niet iets wat haar gemakkelijk afgaat, maar met name in haar zeepaardjesmonologen neemt ze geen blad voor de mond. Langzaam maar zeker kruipt ze uit haar schulp, daalt haar verdriet in en wordt ze gezeglijker. En wordt wat haar moeder zegt minder belangrijk.

'Het is jullie schuld dat ik schreeuw en me achterwaarts door de wereld beweeg. Dat ik geluid produceer in alles wat ik doe, dat ik struikel en frontaal tegen mensen, dingen en fenomenen op bots. […] Dat ik een spiegelbeeld van mijn gedachten ben, dat ik binnenstebuiten ben geboren, dat mijn ingewanden over de grond slepen als ik loop en bloedige sporen achterlaten op wegen, in huizen en op meubels en bedden. Dat is jullie schuld.'

Mijn moeder zegt is een tragikomisch verhaal, geschreven in een sprankelende taal en is bovendien bijzonder geestig. Het laat zien hoe communicatie kan verlopen – zeker ook mislopen – en dat er onbegrip kan ontstaan wanneer niet alle neuzen dezelfde kant op staan. Desondanks straalt de liefde die de personages voor elkaar voelen van de pagina's af.

--

Titel: Mijn moeder zegt

Auteur: Stine Pilgaard

Pagina's: 192

ISBN: 9789493290174

Uitgeverij Oevers

Verschenen: november 2022

Eveline van de Putte - Lucht

Loslaten is een kunst; hoe een vogel naar de hemel gaat

Wat besluit je wanneer de laatste levensfase van een ouder is aangebroken? Wat ligt binnen je mogelijkheden en wat kun je zelf emotioneel aan?

Eveline van de Putte (1966, schrijver, dichter, trainer en fotograaf) besluit om haar stervende moeder bij te staan op haar weg naar de dood. Een 'gelukje' daarbij is dat ze door de coronapandemie haar werkzaamheden noodgedwongen heeft moeten staken en dat haar lief, eveneens noodgedwongen, in het overzeese verblijft. Ze had de tijd en de mogelijkheid, en greep die met beide handen vast.

Marjon Nooij

In 2017 is haar vader op 92-jarige leeftijd overleden en Van de Putte ziet ook haar moeder na verloop van tijd achteruit gaan, totdat deze ineens blind wordt. In het verzorgingshuis in Vlissingen zit ze gedurende vier weken dagelijks aan het bed van haar moeder; zwaar voelende weken 'waarin niks gebeurt en tegelijk heel veel gebeurt'. Ze biedt haar moeder haar ogen door haar steeds te vertellen wat zij zelf ziet, geeft haar haar natje en droogje – slokje water, thee met honing, hapjes vla, kleine stukjes fruit – en zorgt dat ze krijgt waar ze om vraagt. Doordat ze intensief aan het mantelzorgen is, beleeft ze het afscheid heel intens.

'De dag duurt eindeloos en ik kan me nauwelijks voorstellen hoe het moet zijn om opgesloten te zitten in een donker zelf. Het moet angstaanjagend stil zijn daarbinnen, stil en rumoerig tegelijk. Je droomt de raarste dingen. Dat je als vrouw alleen in een donkere schuur bent opgesloten met een stel piloten. Oorlogsherinneringen die je nooit hebt uitgesproken? Of demonen die alle ruimte krijgen nu je ogen je geen afleiding meer bieden.'

Tijdens de laatste twee weken besluit ze op te schrijven hoe de dagen verlopen. Haar moeder is lang helder gebleven. Het samenzijn en de gesprekjes tussen hen ervaart ze als waardevol. Pas een jaar na het overlijden vat ze de moed op deze persoonlijke herinneringen te verwerken tot het boek Lucht, dat in april 2022 is verschenen bij Uitgeverij De Brouwerij.

De verstilling in die dagen zorgt ervoor dat haar eigen blik niet alleen beperkt blijft tot de kleine kamer. Ze registreert ook de dagelijkse gang van zaken rond de 'grijze kinderen' van het verzorgingshuis; de andere bewoners wier leven op dat moment 'gewoon' verder gaat. Het leven buiten de kamer volgt gedurende die zomerse dagen haar gebruikelijke ritme. Het uitzicht op de binnentuin geeft afleiding en met scherpe observaties beschrijft ze de bloementuin, de vogels die vaste gast zijn, de mensen die er hun vertier zoeken en rondwandelen met bewoners.

Door het blind zijn komen bij haar moeder de onzekerheden en onrust bovendrijven, maken haar kwetsbaar. Ligt ze nog steeds op haar eigen kamer? Wat gebeurt er buiten?

De korte gesprekken halen herinneringen naar boven. Over bessen en bramen plukken, de vele potten zelfgemaakte jam en de souvenirs die ze voor haar moeder van haar reizen meenam. Echt diep gaan de gesprekken niet; de gelovige Zeeuwse is altijd wat gesloten geweest over haar emoties, maar ze is vastbesloten om weer naar huis te gaan.

'Ik ben niet bang om te sterven, kind, maar dat ik zo moet liggen en gevoerd worden, dat vind ik verschrikkelijk.' […] 'Let op me, dat ik geen vlekken op mijn kleren heb. […] Sorry dat ik zo ongezellig ben.'

Om haar zinnen aan het eind van de dag te verzetten, gaat Van de Putte regelmatig langs bij een bloemenkweker om onkruid te wieden, waarna ze naar haar ouderlijk huis gaat om te slapen op een matras in de woonkamer.

Het zien van het breekbaarder worden en de uitputting die haar moeder ten deel vallen, is confronterend. Decorumverlies komt om de hoek kijken; haar geest wordt warrig. Het moment van pijnbestrijding en palliatieve sedatie met dormicum is de voorbode dat het afscheid steeds dichterbij komt. 'Als jij niet kan loslaten, moet ik het anker binnenhalen en de boot de haven uitduwen.'

'Tegen het potloodgrijze laken met fijne, roze bloemetjes lijkt je gezicht nog bleker dan het al was. Ik schrik. De Schreeuw van Munch ligt op het kussen. Nu je verdwaalt in de kolkende eenzaamheid, slaan de demonen hun klauwen in je huid. Je krijgt steeds meer blauwe plekken. […] Je neus wordt met het uur bleker, kouder en spitser. […] Je zakt steeds verder in elkaar, als een vrucht die zonder water verschrompelt en uiteindelijk van de tak valt.'

Lucht is een alomvattend en troostrijk verhaal over een heel ingrijpende gebeurtenis; het onvoorwaardelijk bieden van zorg en aandacht aan een ouder in de laatste levensfase, het transformeren van kind zijn, naar het zorg dragen voor een ouder. De auteur beschrijft haar eigen benauwende gevoelens van onvermogen en schielijk geïrriteerde emoties jegens de verzorgenden, die uiteraard hun liefdevolle best doen, maar vanuit hun professie soms wat te zakelijk lijken. Niet alleen het verliezen van een ouder gaat gepaard met rouwen, ook het verlies van je eigen functies en zelfstandigheid brengt rouw met zich mee. Met Lucht schreef Van de Putte liefdevol over de zorg voor en het verlies van haar moeder, en een openhartig verslag van haar eigen rouwgevoelens.

Een mooie laag in het verhaal zijn haar beschrijvingen van Dik; een jonge meeuw die in de binnentuin vertoeft – 'vast ook enig kind' – wachtend tot een van zijn ouders hem komt voeren en de tijd daar is om uit te vliegen.

Vlak na het sterven van haar moeder vliegt ook Dik op.

Hij vliegt het leven tegemoet.

--

Voor het eerst gepubliceerd op Bazarow

Titel: Lucht
Auteur: Eveline van de Putte
Pagina's: 234
ISBN: 9789083114569
Uitgeverij De Brouwerij
Verschenen: april 2022

Interview - Jan Siebelink over zijn nieuwe roman Brengschuld

Over Brengschuld

In Knielen op een bed violen vertelde de jonge Ruben Sievez het verhaal over de ondergang van het familiebedrijf. In die grote beroemde roman is het geloof van de vader de oorzaak van de teloorgang. Een recente gebeurtenis werpt echter een ander licht op de geschiedenis. Uit een nagelaten briefje van de vroeg gestorven huurbaas van destijds blijkt nu pas dat de huisvesting van de bewoners van de kwekerij altijd gegarandeerd zou moeten blijven. Hoe anders is het verlopen.

Brengschuld vertelt het verhaal van hoe geldgebrek de kwekersfamilie noopte een deel van hun grond te verkopen. Door de bouw van een grote tennishal aan de rand van hun overgebleven terrein komt de wereld binnen. Het paradijs raakt verstoord en de ondergang van de kwekerij is aanstaande. In het oeuvre van Jan Siebelink is er een constant decor, maar steeds worden de gebeurtenissen anders beschreven, met een andere bestemming van de personages, vanuit een ander perspectief. Het ritueel van de terugkerende elementen openbaart niet alleen de kern van zijn familie, maar brengt tegelijk het schrijverschap van Jan Siebelink vol aan het licht.

Brengschuld. Een fluistering na Knielen op een bed violen, waarin de dingen nog even in trilling worden gebracht

Ede, 29 augustus 2022; een gezellig hoekje in de zonovergoten, bloeiende tuin van het echtpaar Siebelink en een kopje koffie, zonder bijbedoelingen gepresenteerd met Madeleines. Jan Siebelink moet er om lachen wanneer ik dit opmerk. Toepasselijk is het wel, want met Brengschuld is Siebelink nog eens teruggegaan naar de verloren tijd die hij eerder beschreef in zijn verhaal Witte chrysanten (1975) en zijn magnum opus Knielen op een bed violen (2005)

Marjon Nooij

In Brengschuld maken we opnieuw kennis met Ruben Sievez, de zoon van het hoofdpersonage Hans uit Knielen op een bed violen. Ruben is 84 geworden en naar zijn ouderlijk huis en de kwekerij terug gegaan. De aanleiding is een anonieme brief met de boodschap dat zijn ouders te allen tijde in hun huis hadden mogen blijven wonen. In hoeverre kunnen we Brengschuld als een losstaand verhaal zien of is het een voortzetting van Knielen op een bed violen?

'Natuurlijk denk je bij het lezen onmiddellijk aan het gezin en de kwekerij, en dus aan Knielen, maar het geeft een heel ander perspectief op de kwekerij en op wat er gebeurd is. In Knielen wordt uiteindelijk de ondergang van de kwekerij beschreven, het faillissement en de dood van de kweker. Er wordt exact verteld wat een geploeter het is op de kwekerij, hoe moeilijk om het draaiende te houden. De ondergang vooral wordt benadrukt door de geringe inkomsten, de nota's die binnenkomen en de schulden die ontstaan, waardoor hij troost zoekt bij een streng bevindelijk, zelfs sektarisch geloof.'

'Toen het allemaal nog heel behoorlijk ging en zij daar hun boterham verdienden met heel hard werken, is er een moment geweest dat een verandering veroorzaakt heeft, namelijk het feit dat de huurbaas komt te overlijden en hun huis door de erven te koop wordt gezet. Sievez heeft geen geld voor dat huis, waardoor ze een stukje land moeten verkopen – een essentieel stuk van de kwekerij – en daar begint de ellende. Uit de brief blijkt dat het misschien niet nodig is geweest. Dat is volgens mij een geheel nieuw perspectief op de situatie.'

'Er wordt heel veel niet verteld in Brengschuld. In Knielen wordt met veel woorden ruim baan gemaakt voor veel episodes. Hier wordt zo zuinig mogelijk met woorden omgegaan en wordt de suggestie gewekt dat er toch wel wat gaande is. Ruben zit in de tuin te wachten, zoals ze allemaal wachtten op iemand die misschien zal komen of een brief die je verwacht. Dan gaan je gedachten alle kanten op en dat gebeurt hier ook. In die zin is Brengschuld eigenlijk een heel licht boek. Voor mij is het een heel ander boek dan Knielen. Je moet bedenken dat een personage in een roman ontstaat terwijl hij beschreven wordt, oftewel ik aan het schrijven ben. Daarvoor bestond die man niet. Natuurlijk zijn er vergelijkingen met de echte zoon en de echte vader. Het onderwerp is hetzelfde. Het is een juweeltje dat erachteraan komt, waarin de dingen nog even in trilling worden gebracht en beschreven, en dan is het ook voorbij allemaal.'

In Knielen op een bed violen is ook sprake van de verkoop van een stuk grond? Niet aan hun buurman Delgijer maar aan de heer Maters die er een zwembad gaat bouwen. Dat zijn twee verschillende personages. Bij beide boeken wordt er gesproken van recht van overpad. Het is in mijn beleving hetzelfde stuk grond dat verkocht wordt in beide boeken.

'Ik denk dat je gelijk hebt. Het boek dat ik nu beschrijf zou eigenlijk nog geplaatst kunnen worden vóór Knielen, omdat we in dit boek te weten komen wat de eigenlijke oorzaak en de essentie is van de neergang en de teloorgang van het bedrijf, meer nog dan de rol van Ruben. Hij krijgt het briefje op zijn verjaardag en dan voor het eerst begrijpt hij dat het anders had kunnen gaan, zoals zo vaak een klein briefje alles anders kan maken. Het briefje is toevallig tevoorschijn gekomen en naar hem opgestuurd. Hij kan er geen navraag meer naar doen. Is het bewust achtergehouden, wilde men geld zien van de erven?'

'Dit gegeven kantelt het beeld dat is beschreven in Knielen. Het gaat natuurlijk over hetzelfde stukje grond, maar we zien ook dat door dat briefje het schuldgevoel, dat hij verdrongen heeft en vervaagd is, bij de hoofdfiguur ineens weer actueel en urgent wordt. Er knapt iets bij Ruben; hij die zo gevoelig was, hij die zijn vader zo nastond, die als puber zo volledig betrokken was bij de kwekerij en die zijn ouders wilde helpen, door op Delgijer af te stappen en te proberen geld bij hem los te krijgen. Hij bewerkstelligt daarmee ook nog min of meer de ondergang van de kwekerij.'

Ruben krijgt daarmee een grote last op zijn schouders.

'Die last krijgt hij op hoge leeftijd en dat trekt alles van die tijd weer omhoog, ook oorlogsherinneringen.'

Brengschuld geeft een ander perspectief op het verhaal dan Knielen op een Bed violen, maar er zitten ook verschillende dingen in. Het sterven van vader bijvoorbeeld. In Knielen op een bed violen dacht Jozef Mieras, de prediker, veel in de melk te brokkelen te hebben, maar in Brengschuld wordt een veel intiemer scène geschetst. Bijvoorbeeld Tom die zijn spijt laat zien naar zijn vader toe.

'Je moet beseffen dat Ruben hier 84 is, hij wacht op zijn dochter, zijn vrouw is er niet meer en dan komt dat briefje. Dat trekt het hele verleden omhoog en dan zijn er flitsen van wat er gebeurd is. Zijn jeugd, hoe hij op de kwekerij rondloopt, hoe hij en zijn broer met elkaar omgingen. Ik ga dus niet meer gedetailleerd op de dingen in. Nu zien we voor het eerst de intimiteit van het sterven van de vader en hoe die zoons daarmee omgaan. Dat is geheel nieuw. Het gaat in Brengschuld om schuld over iets wat Ruben niet goed heeft gedaan. Je krijgt hier een preciezere, intiemere blik op de relatie tussen de zoon en de vader, en de realistische vrouw die zijn moeder was. Het is een andere kijk op de zaken en een laatste kijk, want hij zit ermee. Hij komt te weten dat het ook anders had kunnen zijn. Hij heeft als jonge jongen iets geprobeerd met een goede intentie, maar het is verkeerd afgelopen. Ik denk dat het briefje ook een oplossing voor hem biedt, een soort verlossing geeft, zodat hij het leven rustig kan verlaten.'

'In Brengschuld kom ik misschien nog dieper bij het geheim van de vader en kom ik uiteindelijk ook, hoewel van veel grotere afstand, dichterbij hem door Ruben. Daardoor trek ik ook de broer daarbij mee. Ik ben er wel blij mee, dat dit op papier gekomen is.'

We weten dat het autobiografische gehalte van Knielen op een bed violen groot is. Toen ik me aan het voorbereiden was op dit gesprek, zag ik dat er in Brengschuld een aantal andere dingen worden beschreven, zoals bijvoorbeeld huisbaas Metz die in de oorlog in de kelder van de kwekerij in de stookketel ondergedoken heeft gezeten, wat zijn verlossing heeft bewerkstelligd. Ook Delgijer zit daarin opgesloten. Deze scènes komen in Knielen op een bed violen niet voor, dus misschien moeten we Brengschuld dus los zien van Knielen op een bed violen?

'Ik denk dat je de boeken nu teveel koppelt. Natuurlijk is het een autobiografisch boek, maar dat betekent niet dat het exact de werkelijkheid weerspiegelt zoals het toen was, deels wel en deels niet. Vader en moeder in het echt zijn niet precies de vader en de moeder in de roman, het zijn romanfiguren en die vader met zijn gedachtegangen torst de hele roman van 4 à 500 pagina's. Maar de lezer mag natuurlijk doen wat hij wil. Je linkt de boeken automatisch aan elkaar, maar het is een heel andere roman.'

'Ik heb het briefje nog niet zolang geleden ontvangen en was er behoorlijk van ontsteld. Hoe kan dat nou dat ik het nog krijg? De dame was overleden op het moment dat ik het opende. Ik heb nooit kunnen achterhalen waar ze woonde of vanwaar het het gestuurd heeft. Toch wist ik dat ik iets met het briefje moest doen. Het had anders kunnen lopen allemaal. Ja, het gaat erom dat hij schuld heeft en misschien is het verhaal toch nog een poging om iets goed te maken. Misschien wel voor de lezers van Knielen op een bed violen, dat zij weten wat er ook nog is gebeurd. Zo heb ik het verhaal zelf min of meer gezien.'

Ruben was zeven toen de oorlog eindigde en hij herinnert zich dat zijn moeder hem heeft verteld dat de huurbaas ondergedoken heeft gezeten in de stookketel. Hiermee komt een ander facet van schuld naar voren, namelijk die van Metz; een schuld die hij heeft willen vereffenen, door er voor te willen zorgen dat het gezin, waar hij een goede verstandhouding mee had, tot in lengte van dagen kon blijven wonen in het huis op de kwekerij.

'Ik denk dat de ouders er nooit aan hebben gedacht dat er ooit iets zou gebeuren dat dit voornemen in de weg zou kunnen staan. Metz voelt zich erkentelijk en is hen dankbaar. Hij heeft zijn leven te danken aan het feit dat hij bij hen heeft mogen onderduiken.'

'Ik heb nooit eerder over oorlogsherinneringen geschreven, maar ik heb ze wel en enkele daarvan zijn nu in dit boek terecht gekomen. Ik heb de terdoodveroordeelden ook gezien en mocht hen eten brengen in de kelder. Een groepje soldaten, dat over de kwekerij liep met een geweer in de aanslag, was op zoek naar iemand. Die sfeer heb ik wel meegemaakt, maar ik heb nooit een gelegenheid gevonden om daar een verhaal over te maken. Ik vond het leuk om toch nog iets van die herinneringen in te brengen en nu was er een kader voor waarin het ook klopte.'

Hans en Margje hebben nooit verwacht dat Metz al zo vroeg zou overlijden. Als je in de bloei van je leven bent, ben je er nog niet zo mee bezig dat het leven eindig is.

'Ja, zeker. Brengschuld is heel anders dan Knielen. Het boek ontroert, niet vanwege de heftigheid en het hallucinerende van het sterven van de vader, zoals het in Knielen gebeurt en dat de man zich losmaakt van het gezin door een streng geloof aan te hangen, maar in Brengschuld wordt nog even teruggekeken naar hoe het allemaal anders had kunnen zijn. Meer niet eigenlijk. En dan komen er vervolgens een aantal dingen aan de orde.'

Ruben draagt een schuld met zich mee, terwijl hij helemaal geen kwaad heeft willen doen, maar hij beseft dat hij niet tegen Delgijer had mogen zeggen dat zijn ouders het huis niet konden kopen. In wezen zorgt dit schuldgevoel er voor dat hij het voor zichzelf heel groot maakt.

'Ik denk dat het juist pas groot is geworden toen het briefje kwam. Er zijn 70 jaar overheen gegaan. Het briefje maakt het actueel en zet Ruben aan tot nadenken en zo krijgt de lezer toch nog een mooi verhaal te lezen. Ik wilde het verhaal vertellen en had het binnen vier/vijf maanden op papier.'

En dan de titel Brengschuld. Brengschuld is een schuld waarbij het verschuldigde bedrag – in dit geval de huur – door de schuldenaar moet worden voldaan aan de huurbaas. Toen Ruben echter naar Delgijer ging met de vraag of hij zijn ouders financieel uit de nood kon helpen, werd het 'haalschuld'. Het soort schuld kantelde omdat Ruben toen iets wilde van Delgijer.

'Ja, dat vind ik wel mooi bedacht'. Officieel is huur een brengschuld. Ik vind 'brengschuld' een mooi woord, de schuldigheid zit er al in, ook moreel.'

Het verschil tussen beide boeken is dat Brengschuld vanuit het perspectief van Ruben is geschreven en Knielen op een bed violen vanuit zijn vader. Dat geeft een heel andere kijk op de zaak.

'Dit boek heeft alles met Knielen te maken en het is ook weer een op zichzelf staand verhaal, er hangt een andere sfeer, andere toon. In Knielen wordt gevochten en gestreden om het dagelijks brood en om overeind te blijven. Er komen mensen op de kwekerij en die brengen ideeën aan. Hans ontvlucht het en isoleert zich door het geloof. In Brengschuld wordt nog een keer een beschouwende blik geworpen op alles wat ooit gebeurd is, terwijl er nog een ding is blijven haken en niet is opgelost voor hemzelf en dat is de schuld die hij voelt. Hij staat aan het begin van wat er door zijn handelen is misgegaan. Daar heeft hij het heel moeilijk mee. Tegelijkertijd lucht het hem op, omdat hij er nog een keer over na kan denken. Zoals ook over de intimiteit van het sterven van de vader, zoals het in werkelijkheid ook is gegaan. Ook ik was even in slaap gedommeld en heb het sterven net niet meegemaakt. De omstandigheden worden nog even scherp gezet. Ik heb het in een soort roes geschreven en zoals het nu geworden is, daar heb ik wel vrede mee. Het lijkt me dat het nu definitief afgesloten is. Een laatste finishing touch aan alles. Het heeft me sinds mijn debuut Witte chrysanten al bezig gehouden.'

Wat dat betreft kan het boek nu dicht?

'De tennishal die zeventig jaar geleden gebouwd is, is terwijl ik Brengschuld aan het schrijven was afgebroken. Ik ben gaan kijken en liep het pad op. Er ligt nu een enorme kuil, zoals ik beschrijf in Brengschuld. Toen pas kon ik goed zien welk een enorm stuk land Delgijer gekocht heeft van mijn ouders. Ik kon even terug naar de tegenwoordige tijd van toen en mijn boek heeft er nu afscheid van genomen. Ik keek als een toeschouwer naar die kuil en hoorde dat mijn naam genoemd werd. Ze wisten niet dat ik daar op dat moment was en natuurlijk ook niet dat ik met een nieuw boek bezig was. Alle dingen vallen samen en de grond is nu definitief weer in andere handen.'

Voor Ruben is het mooi dat het geschreven is.

'Zeker, dat zeg je mooi. Hij kan rustig zijn verjaardag en de komst van zijn dochter afwachten. Als hij het tenminste meemaakt. Hij heeft een TIA gehad en valt op de grond neer. In mijn beleving, toen ik schreef, dacht ik dat hij misschien zou sterven. De roman duurt maar enkele uren, van het ontbijt tot even na het middaguur.'

Kun je Brengschuld ook lezen zonder voorkennis van Knielen?

'Nee, misschien niet. Mijn hele oeuvre hangt aan elkaar en grijpt in elkaar. Ik weet natuurlijk niet goed wat een boek met een lezer doet en bij iedereen zal het weer anders werken. Als er een boek van mij verschijnt is er wel een bepaald verwachtingspatroon en men wil toch wel graag dat er weer een boek als Knielen verschijnt, mooi en aangrijpend, hoewel het ook heel divers is ontvangen. Sommigen konden het niet aan en stopten het weg, of lagen er nachtenlang wakker van. Brengschuld is een fluistering daarna. Het boek is nu ter drukke en tot het laatst toe heb ik dingen weggelaten of erbij gedaan. Het betekent dat ik, omdat ik er zo intens mee bezig ben geweest, zelf geen indruk heb van wat het dan bij de lezer teweegbrengt.'

'Het vreemde is voor mij ook wel dat, van de schare lezers die toen Knielen kochten, er een generatie is die al niet meer leeft. Ik heb nagedacht over hoe ik iets zal formuleren, over wat die man denkt, wat gebeurt er nou toch? Dan zijn er wel passages die vanzelf komen, maar soms weet ik het ook even niet meer. Maar goed, het is toch binnen korte tijd op papier gekomen. Dat betekent dat het moest gebeuren. Ik stelde me helemaal open voor de beelden die zouden komen. Keek naar die troebele schemerzone waar kinderangst en machteloosheid heerste. Hoe kon ik die ouders helpen? Dat is iets wat heel essentieel bij mij is. Ik heb altijd voor hen klaargestaan en was eigenlijk helemaal in dienst van hen en dat ben ik nog steeds. Met dit boek ook. Het is voor hen en het moest gebeuren. Ook voor mijn lezers. Zij moesten ook nog weten dat dit gebeurd is. Een vage verplichting. Voor mij als schrijver is het fijn, omdat ik het toch over een heel zinvol onderwerp heb. Ik hoef geen verhaal te bedenken, snap je, en dat vind ik heel essentieel. Ik merk dat ik nu een beetje beter in het boek kom, want je bent de eerst met wie ik over Brengschuld praat, dus is het voor mij ook een beetje nieuw.'

U heeft het nu voor Ruben op een rijtje gezet.

'Zeker, zoveel kwaad heeft hij niet gedaan, daar was hij nog te jong voor. Hij wilde alleen maar het allerbeste voor zijn ouders en dan gaat het uiteindelijk helemaal mis. Het helse kabaal dat vanuit de bouwput van de buurman kwam, ik kan het nog horen. Het overstemde het hele gebied tot in de voorkamer toe. Elk weekend was het lawaaiig, echt dramatisch. Er zijn een paar sterke gevoelens die dit verhaal naar voren hebben gebracht. Ik had heel erg met die ouders te doen en tijdens het schrijven was ik heel dicht bij hen. Ik zag ze helemaal scherp voor me en ik geloof dat ze het wel goed vinden dat ik dit heb gedaan.'

Ondanks de dingen die er zijn gebeurd in het boek, die de relaties binnen het gezin soms op scherp hebben gezet, komt het me wel voor als een harmonieus en liefdevol gezin.

'Ja, zeker, dat was het ook. Voor mijn moeder is het heel moeilijk geweest, dat heb je wel kunnen lezen, maar niettemin bleef ze op haar man gesteld.'

Op de weg hier naar toe heb ik Witte chrysanten nog gelezen. Daarin werd geschreven: “'Mijn vader waardeerde mij. Eén keer heeft hij het openlijk tegen mij gezegd.'Jij bent altijd een goede zoon geweest,' zei hij.'” Ook dat is natuurlijk inherent aan de mores van die tijd. Vroeger werd zoiets niet zo vaak gezegd tegen een kind.

'Nee, dat hij dat zei was heel bijzonder en in Brengschuld komt het terug op een andere manier. Dat hij me een hand geeft, als een vreemde bijna. Wat precies de werkelijkheid is en wat ik nu zelf bedenk, haal ik ook door elkaar. Witte chrysanten is destijds op een avond in een roes geschreven en dertig jaar later schrijf ik Knielen, waarin ik dezelfde zinnen schrijf. Het is een uitbreiding van het verhaal. Je kunt het zien als een trilogie die samen een geheel vormen. Dat vind ik zo bijzonder. Dat ik het nog meemaak en ik ben heel dankbaar dat ik het op papier heb gekregen.'

'Ik ben wel een schrijver die misschien steeds hetzelfde vertelt in allerlei vermommingen, maar ik heb nooit hoeven bedenken wat ik zou gaan schrijven. Nee, het diende zich aan en dat is een voorwaarde om het waarachtig te maken. Ik hoef niets te bedenken, dat hoefde ook niet voor dit boek. Zo is het in dit verhaal gegaan. Wat dan werkelijk en autobiografisch is, is lastig, want ik doe mijn moeder geen recht door haar te beschrijven als kleine dame of met een bepaalde uitspraak. De werkelijkheid is oneindig anders. Zij is duizend keer meer dan dat en in het boek is ze vollediger als romanfiguur. Ze was de sturende factor achter haar man en gezin.'

U beschrijft dat Ruben automutileert door in zijn armen te krassen en daardoor probeert zijn schuld weg te snijden. Het zijn aangrijpende scènes.

'Daar heb ik me in verdiept. Als Ruben zijn teen stoot, doet dit de pijn van zijn schuld verdwijnen. Ik heb eerder geschreven in – wat ik zelf een van mijn mooiste boeken vind – Het lichaam van Clara over een vrouw die zichzelf snijdt. Het is iets wat mij fascineert. Het leven mag niet licht zijn, het moet zwaar zijn. Je moet pijn durven lijden om andere pijn, onrust, angst, wroeging te laten verdwijnen.'

'Zelf vind ik één van de mooiste passages in het boek wanneer Ruben naar de singel loopt en alles staat in bloei. Hij ziet alle kleuren, ruikt alle geuren en hij ervaart even helemaal het één zijn met de natuur. Dit als voorbode van het geronk van de machines om het gat voor de hal te graven. Het totale geluk, de schoonheid van alles valt in die alinea samen met het vernietigen van de kwekerij.'

Nog een laatste vraag over het geloof. Hans heeft zich tegen zijn vader gekeerd die een streng geloof aanhangt. Zelf wordt hij bekeerd en dan zet zijn zoon Tom zich stevig tegen hem af, maar uiteindelijk radicaliseert Tom ook. Dit lijkt veel op predestinatie. Toch lijkt Ruben dichter bij zijn vader te staan dan Tom, de jongere broer van Ruben, die voelt dat hij eigenlijk een teleurstelling is en zich daar ook naar gaat gedragen.

'Tom heeft zich eerst tot het uiterste tegen zijn vader verzet en hij keert daardoor juist terug naar de vader. Hij radicaliseert, wordt een prediker die de herkerstening van het westen willen vormgeven. Bij fundamentalisten zie je dat gebeuren en verder kan hij bijna niet gaan. Het is een soort syndroom; het fenomeen van de terugkeer naar het geloof.'

--

Eerder verschenen in Bazarow Magazine

--

Titel: Brengschuld
Auteur: Jan Siebelink
Pagina's: 176
ISBN: 9789403180519
Uitgeverij De Bezige Bij
Verschenen: september 2022