Louis Couperus - Noodlot

Recensie door Roosje

Uitgeverij Lalito

Ménage à trois

Deze korte roman van Louis Couperus verscheen als feuilleton in twee delen en later als roman*- een weg die Couperus vaak bewandelde, want dan kon hij twee maal cashen; van geld had Couperus altijd te weinig - na zijn roman Eline Vere.

Een oude vriend van Frank, Bertie, komt op een avond bij Frank in zijn Londense appartement aankloppen: volkomen berooid is hij en doet een beroep op zijn oude maat. Frank zit goed bij kas en vindt het gezelschap van Bertie eigenlijk wel aangenaam. Hij voelt zich door de uitvreter niet bekocht. Beiden hebben een aangeboren neiging tot melancholie en fatalisme. Daarom verzetten zij hun zinnen en doen een reisje Noorwegen, waar Couperus ook zelf geweest is. Daar, in de bergen en op de fjorden, worden zij begeleid door Henriks Ibsens Spoken**. Frank en Bertie ontmoeten de Engelse Eve. Frank en Eve worden verliefd en willen trouwen.

Terug in Londen rijpt bij Bertie het besef dat hij en Frank daarom zullen moeten scheiden. Wanhoop en berekening gaan in Berties geest een bondgenootschap aan. Met een lonkend oog naar het noodlot is Bertie als de intrigant Jago uit Shakespeares Othello, die de hoofdpersoon allerlei venijn en onwaarheden influistert en wel op zo’n manier dat hem geen blaam treft. Hij suggereert meer dan dat hij boude uitspraken doet. Bertie doet dat om de beurt naar Eve en naar Frank.

Een psychologisch spel ontplooit zich tussen deze drie mensen, die nauw op elkaar betrokken zijn. Ook Eve en Bertie hebben een nauwe band, waarop Frank op zijn beurt jaloers is. Bertie is beurtelings het ‘spook’ maar wordt ook ‘bespot’. Hij twijfelt tussen Noodlot en Toeval.

Toeval of Noodlot

Alle drie zijn zij bevattelijk voor het concept ‘noodlot’. Dat komt enerzijds door hun gevoeligheid en melancholie, die zij ook met elkaar delen en die zij in elkaar ontdekken waardoor zij nog nauwer op elkaar betrokken raken, anderzijds door wanhoop en niet weten hoe te handelen. In deze zin lijkt de roman een naturalistische: mensen kunnen hun noodlot niet ontsnappen omdat ze niet in staat zijn het lot in eigen hand te nemen.*** Maar anderzijds houden zij vast aan dat noodlot om hun leven toch een richting en zingeving te verschaffen. Toeval of noodlot, vraagt Bertie zich verscheidene malen af, alsof hij niet kan besluiten tussen die twee. Bij ‘toeval’ zou hij zelf handelend moeten optreden; bij ‘noodlot’ kan hij het laten gebeuren. Aanvankelijk treedt hij handelend op en lijkt zijn plannetje á la Jago te lukken, maar later blijkt hij dan toch buiten de waard te hebben gerekend en wordt hij door het noodlot ingehaald. En daarop laat hij gebeuren wat er gebeurde.

Homoseksualiteit

In onze tijd zien we in Bertie natuurlijk een homo, verliefd op Frank maar Frank niet op hem. Ik ben daar een beetje ambigue in. Natuurlijk heeft Couperus daaraan gedacht maar of hij dat werkelijk gesuggereerd heeft, vraag ik me af. Couperus was niet open over zijn eigen homoseksualiteit. Deze roman is ook prima te lezen zonder Bertie het etiket ‘homo’ op te plakken, terwijl we dat misschien toch wel in ons achterhoofd kunnen houden. Ingewikkeld? Ja, heel ingewikkeld.

Ingewikkeld en complex is de verhouding tussen deze drie mensen om wie het draait in Noodlot. Ze worden elkaars ‘spoken’ en voltrekken elkaars noodlot.

 ‘Psychologie’

De beschreven processen over ‘psychologie’ en emoties zijn enerzijds een beetje ouderwets, onder andere vanwege de grote fijngevoeligheid van elk van deze personages - je hebt toch hier en daar de neiging om te roepen: kom op, jongens en meisje, maak er nu eens iets van -. Maar anderzijds schrijft Couperus, net als Ibsen overigens, het wel heel mooi, gedetailleerd en overtuigend op. Verrassingen zijn er genoeg in dit boek, net als in Eline Vere. Vrolijk word je er niet van en ik was als puber best ontdaan door de gebeurtenissen in Eline Vere; Noodlot las ik pas geleden voor het eerst.

 Tot slot

Noodlot is een zo korte roman dat het bijna een novelle is en wat dit betreft zo compleet tegenovergesteld aan Boeken der kleine zielen, dat ik een tijdje geleden besproken heb.

Couperus' befaamde impressionistische natuur- en weerbeschrijvingen ontbreken hier niet. Het Noorse landschap en de - fatale - weersomstandigheden wordt onvergetelijk neergezet. Kleuren worden in alle tinten purper, roze en blauw geschilderd. Heel fraai, een echt impressionistisch tafereel. Je ziet het zo voor je.

Is deze roman met zijn grote nadruk op impressionisme, naturalisme en fatalisme in deze tijd nog goed te lezen? Daar kan ik volmondig ‘ja’ op antwoorden.

Noten

* http://www.dbnl.org/tekst/coup002nood02_01/coup002nood02_01_0006.php

** Een toneelstuk uit 1881, waarin een dode vader komt ‘spoken’ bij een zoon, die door zijn moeder is voorgelogen; de moeder vertelt hem gedwongen door de omstandigheden de waarheid.

Met Spoken schreef de Noorse toneelauteur Henrik Ibsen een definitieve afrekening met de burgerlijke moraal van leugens en schone schijn. Als geen ander portretteerde Ibsen een klasse verlamd door angst en de dwingende regels van geloof en maatschappelijke status. Ibsen wordt beschouwd als de grondlegger van het moderne realistische drama en schreef met stukken als Nora of een poppenhuis, de Wilde Eend en Hedda Gabler enkele meesterwerken van het wereldrepertoire. https://tga.nl/voorstellingen/spoken/synopsis

*** http://www.louiscouperus.nl/publicaties/artikelen/naturalisme-en-karakterfatalisme/

Er is een verschil tussen Zola’s naturalisme, dat buiten de personen om gaat en een kracht buiten de mensen om is (mijn parafrase, rdv) en dat het naturalisme van Couperus, die ook nog steunt op het noodlot; bij Couperus heeft het te maken het karakter van de mensen: het melancholieke, een soort ‘geesteszwakte’, zoals bij Eline Vere en haar neef Vincent, ook wel bij Constace in Boeken der kleine zielen en hier in de personages in Noodlot.

Zie ook: https://www.tzum.info/2013/01/recensie-louis-couperus-noodlot/

Over de auteur

Louis Marie Anne Couperus (Den Haag, 10 juni 1863 – De Steeg, 16 juli 1923) was een Nederlandse schrijver en een van de eerste Nederlandse vertegenwoordigers van het literaire naturalisme.

Couperus' werk omvat allerlei uiteenlopende literaire genres. Hij debuteerde met poëzie, maar legde zich vervolgens al snel toe op psychologische romans, waarmee hij de meeste bekendheid verwierf. Hij schreef daarnaast cultuursprookjes, historische romans en veel reisverslagen en columns. In het algemeen wordt hij gezien als een van de belangrijkste schrijvers uit de canon van de Nederlandse literatuur. De uitgave van zijn Volledige Werken (1987-1996) geldt als een van de eerste Nederlandse tekstedities die volgens wetenschappelijke, tekstkritische normen tot stand zijn gekomen.

Titel: Noodlot

Auteur: Louis Couperus

Literatuur & Romans Literaire romans

128 pagina's

ISBN: 9789491982460

Uitgever: Lalito

Serie: Lalito Klassiek

Verschenen: februari 2017

Arthur van Schendel – De Grauwe Vogels

Recensie door Cies
Uitgeverij Querido

De eenzaamheid nabij in huisje Weltevree

De noodlotsgedachte is nooit ver weg in het oeuvre van Van Schendel, maar is extra pregnant aanwezig in het drieluik Een Hollandsch Drama, De Rijke Man en De Grauwe Vogels.  Van de drie is De Grauwe Vogels wellicht de meest verfijnde en meest filosofische, omdat bij Kasper Valk, het hoofdkarakter in De Grauwe Vogels sprake is van (enige) zelftwijfel of hij wel op de juiste wijze het Noodlot accepteert.

Dat Kasper Valk niet voor het geluk is geboren wordt al duidelijk op de eerste bladzijde. Zijn vader is nog voordat Kasper op de wereld kwam door een blikseminslag overleden en zijn moeder overlijdt in het kraambed. Het leven moet dan (eigenlijk) nog beginnen voor deze hedendaagse Job. Op deze en alle nog komende rampspoed reageert Kasper van binnen met een stoïcijnse gelatenheid en naar de wereld met een zo groot als mogelijke onafhankelijkheid. Dit onafhankelijk stoïcisme wordt door anderen uitgelegd als een hoogmoedig egoïsme. Alsof hij het Noodlot, God of hoe iemand het noemt zou willen tarten. In tegendeel Kasper wil het Noodlot zo volledig als mogelijk accepteren voor wat het is.

Kasper groeit op bij een christelijke familie die niet al te ver van zijn geboortehuis wonen. Als kind gaat hij nog wel eens langs bij zijn afgesloten ouderlijke woning waar zijn vader als tuinder werkte. Na zijn huwelijk met de protestants christelijke Heiltje begint Kasper, in de voetsporen van zijn vader,  een eigen tuinderij. Heiltje’s protestants christelijk geloof en zijn stoïcijns ongeloof zorgen voor een nooit aflatende spanning in hun relatie die ze alle twee gelaten accepteren. Een spanning die nog eens versterkt wordt door de ouderlingen van Heiltje’s kerk die regelmatig langskomen en door Kaspers inwonende halfbroer, de al even ongelovige Thomas. De onderlinge spanning en de nooit eindigende tegenslagen in het leven zorgen er voor dat zowel Heiltje als Kasper gaan twijfelen, zij aan haar geloof, hij aan zijn stoïcisme. Alle twee zien ze dat de levenshouding van de ander ook geen verlossing brengt en de hypocriete levensmoraal van de ouderlingen biedt ook geen uitweg, daar zijn Kasper en Heiltje te oprecht voor.

Wanneer halfbroer Thomas door een erfenis in staat is om samen met Kasper, Heiltje en de rest van het gezin terug te keren naar het geboortehuis van Kasper, lijkt dit dé kans om het tij te doen keren. De grote cirkel van het leven is (bijna) rond, terug naar de ouderlijke woning om daar de tuinderij van zijn vader alsnog op te pakken. Het leven, ouderdom, ziekte, existentiële twijfel hebben Kasper en de zijnen al te veel aangetast om alsnog gelukkig te worden. Het wordt alleen maar erger.

Van Schendel geeft als uitmuntend verteller in combinatie met zijn kenmerkend en hier tot in de puntjes verzorgd eenvoudig, natuurlijk en sober taalgebruik de lezer een heel beklemmende en krachtige roman. Geen woord te veel, geen zin te lang, geen beschrijving te omslachtig. De Grauwe Vogels heeft ruim tachtig jaar na publicatie (bijna) niets aan zeggingskracht verloren. Dat Van Schendel kort na publicatie van De Grauwe Vogels werd voorgedragen voor de Nobelprijs Literatuur verbaast mij na herlezing van De Grauwe Vogels helemaal niets. Dat hij de prijs niet heeft gekregen accepteren we dan maar als het noodlot.  

De auteur

Arthur François Emile van Schendel (Batavia (Nederlands-Indië), 5 maart 1874 – Amsterdam, 11 september 1946) was een Nederlandse schrijver van een omvangrijk oeuvre. Tot zijn bekendste romans behoren Een zwerver verliefd, Het fregatschip Johanna Maria, Een Hollands drama en De wereld een dansfeest. (Wikipedia) 

Titel: De Grauwe Vogels

Auteur: Arthur van Schendel

Uitgever: Querido

ISBN: 9789021496290

Pag.: 130

Verschenen: 1937

Orhan Pamuk - De vrouw met het rode haar

Recensie door Truusje

Uitgeverij De Bezige Bij

'Een zoon zonder vader wordt

net als een vader zonder zoon

door niemand aan de borst gedrukt.'

Fidarwsi (ca 935-1020)
Het boek der Koningen - Shahnameh

De herhaling van de geschiedenis

De jonge Cem woont alleen met zijn moeder. Zijn vader - een apotheker - is een korte periode van het toneel verdwenen, daar hij was opgepakt vanwege zijn politieke ideeën en activiteiten. Later verdwijnt hij weer en komt dan niet meer terug. Het lijkt er nu op dat er een minnares in het spel is.

Financieel gezien heeft leergierige Cem geen kans om te studeren. Na een poosje gewerkt te hebben in een boekwinkel, zet hij zijn ambitie om schrijver te worden voorlopig in de ijskast en meldt zich bij puttengraver - baas Mahmut - waar hij in de leer kan, om een spaarpotje te verdienen voor zijn studie.

Mahmut graaft, hakt en schraapt een put die stukje bij beetje dieper wordt en Cem draait aan de windas om het puin af te voeren. In de zinderende hitte zweept Mahmut zijn leerling op en wordt er noeste arbeid verricht. Het doel is, in opdracht van meneer Hayri, water vinden voor het dorp Öngören, in het achterland van het steeds verder uitdijende Istanbul. Baas en leerling moeten goed op elkaar ingespeeld raken, omdat er aan de werkzaamheden behoorlijke risico's kleven.

Na het avondeten wandelen de heren meestal naar Öngören voor sigaretten voor de baas en een glas thee in de 'Eetstraat'. Hun band is hecht, bijna als vader en zoon. Cem heeft veel respect voor zijn baas die hem na verloop van tijd ook 'mijn zoon' gaat noemen. Het dagelijkse bad, waarbij ze elkaar water over het hoofd gieten, verbindt hen uiteindelijk nog meer.

Oedipus en de sfinx

Buiten het werk om vertellen ze elkaar verhalen. Mahmut vertelt verhalen uit de Koran en van profeet Jozef en zijn broers, waarin de broers Jozef in een put duwen. Wanneer de beurt aan Cem is, herinnert hij zich het westerse verhaal over Oedipus* van Sofocles uit een boek dat hij tijdens zijn werk in de boekhandel heeft gelezen.

‘Dus uiteindelijk gebeurde wat God had gezegd,’ zei mijn baas. ‘Niemand heeft zijn noodlot kunnen ontlopen.’

Het verbaasde me dat de moraal die mijn baas uit het verhaal had gedestilleerd met het noodlot te maken had. Ik wilde het hele onderwerp van noodlot vergeten.

‘Ja, toen Oedipus zichzelf bestrafte kwam er een einde aan de pest en was de stad gered.’

‘Waarom heb jij me dit verhaal nu verteld?’

‘Weet ik niet,’ zei ik. Ik voelde me enigszins schuldig.

‘Ik vind je verhaal maar niks, meneertje,’ zei hij. ‘Uit wat voor boek heb je het?’

‘Een boek over dromen.’

Ik realiseerde me dat mijn baas me nooit meer zou vragen een verhaal te vertellen.'

Rostam en Sohrab

Wanneer het de beurt van Mahmut is om een verhaal te vertellen komt hij met het Perzische epos van Fidarwsi over Rostam en Sohrab**, een soortgelijk verhaal over het noodlot.

Tijdens een zwerftochtje door het dorp valt Cem's oog op een roodharige dame.

'[...] voor ze naar binnen ging wierp de Vrouw met het rode haar snel een blik op mij en het oude paard achter me. Ik zag een droeve glimlach om haar mooie ronde lippen spelen, alsof ze iets vreemds aan mij of aan het paard had gezien. Ze was lang. Met haar glimlach kreeg haar gezicht ook iets liefs en teders.'

Hij raakt volledig van haar in de ban, verzint smoesjes om naar Öngören te gaan, staat naar het raam te kijken waarachter ze zou moeten wonen. Hij komt te weten dat ze nog een keer zo oud is als hij en op het toneel staat van het rondtrekkende Theater van de Kwalijke Verhalen met een Moraal.

Zijn droom wordt waarheid op het moment dat hij één keer het bed met haar kan delen.

Op een dag echter is het theatergezelschap verdwenen en een ongeluk van zijn baas doet hem besluiten zijn biezen te pakken.

We volgen Cem in het tweede deel als man van midden veertig, succesvol aannemer en gelukkig getrouwd met Ayşe. Hun huwelijk blijft helaas kinderloos, maar is heel hecht en ze verdiepen zich samen in de epen van Sofolces en Fidarwsi, die als twee rode draden door het boek blijven slingeren. Hun bedrijf dopen ze Sohrab, als ware het de zoon die ze niet konden krijgen. Doordat Istanbul zo aan het uitbreiden is naar het achterland, komt hij ook weer op het terrein waar hij zo'n dertig jaar geleden de put achter zich heeft gelaten.

'Terwijl ik met vochtige ogen uit het treinraampje keek, kon ik onze vlakte daarboven en de put maar net onderscheiden, maar wat ik zag, de begraafplaats langs de weg naar het stadje, de cipressen, het was allemaal veranderd in een beeld waarvan ik op dat moment al besefte dat ik het nooit zou vergeten: de vlakte waar mijn baas en ik een put hadden gegraven leek op het punt te staan in de donkere lucht op te lossen. Ergens in de verte sloeg de bliksem in. Omdat de trein de bocht al had gemaakt voordat we het geknetter hoorden, was onze vlakte, alles ineens uit het zicht verdwenen. Een gevoel van vrijheid trok door mijn binnenste.'

Op zeker moment ontvangt Cem een brief van een jonge man die beweert een familielid te zijn. Zijn nieuwsgierigheid wint het van zijn ongeloof en een ontmoeting volgt. Een ontmoeting die niet zonder gevolgen blijft.

Het laatste en kortste deel is de monoloog van de Vrouw met het rode haar, waarin zal blijken dat de auteur een vernuftig spelletje heeft gespeeld met de lezer.

Thema's

De thema's 'vader en zoon' en de vertellingen van Sofocles en Fidarwsi zijn fenomenaal uitgewerkt en keren met grote regelmaat terug. De personages zijn na verloop van tijd bijna onlosmakelijk met elkaar verbonden. Andere thema's zijn de tegenstellingen tussen het oosten en het westen, en die tussen de traditionele en moderne mores, maar er zit vanzelfsprekend ook een verschil in de 'moraal' - als ik dit zo mag duiden - van de twee epen die hier een grote rol spelen.

Het zou kunnen lijken of er nét iets teveel toevalligheden zijn, maar het is nergens krampachtig of gezocht en overduidelijk de bedoeling van de auteur, om de boodschap van de beide vertellingen tot uiting te brengen.

Op een zeer pakkende wijze worden de personages beschreven en de karakters zijn goed uitgewerkt.

Het gehele verhaal is geschreven in de ik-vorm, heel helder van toon en is op meerdere niveaus te lezen, maar wie de bijzondere gelaagdheid herkent kan nog meer uit het boek halen. Dit is weer een boek dat er toe doet. Nobelprijswinnaar Orhan Pamuk heeft met De vrouw met het rode haar weer de kwaliteit geleverd die we van hem gewend zijn.

Fantastisch mooi!

Oedipus, Rostam en Sohrab

* Sofocles (496 v Chr. - 406 v Chr.). Oedipus groeit op bij een kinderloos koningspaar, nadat hij te vondeling is gelegd door zijn vader. Van het Orakel hoort hij dat hij zijn vader zal vermoorden en met zijn moeder zal trouwen. Hij vlucht om dit onheil te ontlopen, maar komt zijn vader tegen en doodt hem in een gevecht. Hij lost een raadsel op van de sfinx en wordt tot koning gekroond, in de plaats van de vermoorde koning, en krijgt koningin Jocaste - zijn biologische moeder -  tot vrouw.

**Fidarwsi schreef het Perzische epos over Rostam en Sohrab in de tiende eeuw na Christus. Sohrab kent vader niet, is geboren uit een 'one-night-stand'. Rostam geeft zijn minnares een edelsteen die ze aan de pols van het kind moet binden wanneer het een zoon is. Beide heren komen onherkenbaar gekleed tegenover elkaar te staan in een gevecht. Rostam verwondt hierbij Sohrab dodelijk. Op het randje van de dood zegt hij dat zijn vader zijn dood ooit zal wreken en laat Rostam de edelsteen aan zijn pols zien.

Auteur

Orhan Pamuk (1952) debuteerde in 1982 met de roman De heer Cevdet en zonen. Romans als Het zwarte boek (1990), Ik heet Karmozijn (1998) en Sneeuw (2002) brachten hem wereldfaam. De Nobelprijs voor Literatuur ontving hij in 2006. Zijn geboorteplaats Istanbul, grensstad tussen Oost en West, vormt dikwijls het decor van zijn verhalen. Pamuk woont op Büyükada, een van de negen Prinseneilanden in de zee van Marmara.

Titel: De vrouw met het rode haar
Auteur: Orhan Pamuk
Oorspronkelijke titel: Kırmızı Saçlı Kadın
Vertaling: Hanneke van der Heijden
Pagina's: 272
ISBN: 9789023467113
Uitgeverij De Bezige Bij
Verschenen: september 2017