Sander Kollaard - Uit het leven van een hond

Boekbespreking door Dietske Geerlings

Uitgeverij Van Oorschot

Ontwaken met een kloppend hart

Over Proust en over Uit het leven van een hond van Sander Kollaard

Net was ik begonnen aan het lezen van Proust, A la recherche du temps perdu, in een prachtige vertaling van Thérèse Cornips en Anneke Brassinga, en was het besef tot mij doorgedrongen dat ik hier wel een lange tijd zoet mee zou zijn, toen ik een berichtje zag langskomen van iemand die het wat teleurstellend vond dat de Librisprijs was gegaan naar ‘Uit het leven van een hond’ van Sander Kollaard. Deze lezer was blij dat hij geen recensie over het boek hoefde te schrijven, want het ging eigenlijk nergens over en hij had geen idee wat hij gemist zou hebben als hij het niet had gelezen. Er was geen enkele opwinding of ambitie in het boek te vinden, volgens hem. Ongemerkt had hij toch een oordeel gegeven over het boek en juist deze geringschatting bracht mij ertoe Proust even te onderbreken en dit heel wat minder omvangrijke werk ter hand te nemen, omdat ik zojuist bij A la recherche... weer had ondervonden dat literatuur op haar mooist is als zij ogenschijnlijk nergens over gaat en ik vooral zelf wilde ontdekken wat er in dit boekje te prijzen valt.

En zo kwam ik tot mijn grote verwondering op de eerste paar bladzijdes terecht in een langdurig proces van ontwaken. De eerste drie woorden ‘Het hart klopt’ zijn zelfs een restant uit een gesprek van de vorige dag dat in het hoofd van de ontwakende is blijven hangen en je maakt van dichtbij mee wat er in de verschillende laagjes van het bewustzijn van Henk van Doorn gebeurt, die langzaam wakker wordt. Mijn verwondering betrof niet zozeer dit proces van ontwaken zelf, maar het bizarre toeval dat ik net bij Proust ademloos een vergelijkbaar proces van ontwaken met de hoofdpersoon aldaar had meegemaakt, bladzijdes lang, diep onder de indruk, omdat dit ontwaken weliswaar elke dag bij iedereen plaatsvindt, maar dat Proust toch verbluffend knap dit ingewikkelde gebeuren heeft gevangen, waarbij bewustzijn en sluimer elkaar minutieus afwisselen, waardoor de beleving van tijd en plaats in enkele ogenblikken subtiel verschuift van herinneringen aan allerlei plekken en gebeurtenissen uit het verleden naar een steeds duidelijkere bewustwording van de omgeving en de dag in het heden. Hoe groot is de kans dat je op één dag twee boeken leest, die op deze manier in je handen ‘ontwaken’?

Los van dit toeval was ik ook getroffen door de verbondenheid die kennelijk tussen mensen bestaat, over de eeuwen heen, want Proust schreef deze ervaring ruim een eeuw eerder dan Kollaard. Beide schrijvers brengen tijdens dit ontwaken heel subtiel het karakter van de hoofdpersoon tot leven: overigens twee totaal verschillende karakters, gebonden aan hun eigen tijd wat betreft kleinigheden, maar - onbewust natuurlijk, want de kans is vrij groot dat Kollaard Proust nooit gelezen heeft - met elkaar verbonden in hun essentie, namelijk hun existentie.

Eigenlijk was mij op de eerste bladzijde al volkomen duidelijk waarom dit boek van Kollaard in de prijzen is gevallen en de bladzijdes daarna bevestigden steeds opnieuw mijn vermoeden: het boek raakt de essentie van het leven, met de bijbehorende levens- en doodsangst. Een goede schrijver heeft daarvoor geen spannende gebeurtenissen of spectaculaire personages nodig. Datzelfde zag ik bij de boeken van de Noorse auteur Jon Fosse, waarin nog veel minder gebeurt. Bij Kollaard beleven we één dag uit het leven van Henk van Doorn met zijn zieke hond Schurk, maar beland je ook via kleine associaties in herinneringen, o.a. aan het gestrande huwelijk met Lydia en de dood van zijn oudste broer, en via grote angsten of juist hoop zelfs in de toekomst, waaruit je dan wel weer teruggefloten wordt, want zo ver is het nog niet.

Hoe gelukkig word ik ook van de metafoor van het hart, dat steeds weer terugkomt in het boek: het hart dat leven door ons lichaam pompt, maar ook het hart dat liefde kan geven en ontvangen, en tenslotte het hart dat kan falen, net als bij Schurk, waardoor je ineens niet meer zo zeker bent van je leven. Niet alleen het hart, maar ook die ene dag, van ontwaken tot slapen, staat symbool voor het leven van geboorte tot sterven. Er zijn verschillende religies die onderschrijven dat de slaap een vorm van sterven is.

Waar de ironie van Proust bij mij een subtiele glimlach om de lippen tovert, doet die van Kollaard mij zelfs regelmatig hardop lachen. Dat heeft soms ook met de verschuiving van perspectief te maken, want ineens zie je Henk van bovenaf op de bank slapen met zijn net iets te dikke buik, een straaltje kwijl uit zijn mond. Het is maar goed dat hij dat zelf niet kan zien! Daardoor neem je automatisch wat meer afstand van Henk, ook als het perspectief allang weer bij hem ligt en dan zie je ineens -  hoe kan het anders, want uiteindelijk gaat het bij grote literatuur, hoe weinig bladzijdes zij ook omvat, om de catharsis! -  ook stukjes van jezelf, want laten we eerlijk zijn, zo bijzonder zijn wij zelf toch ook niet, en toch... en toch, we kunnen, zo goed en zo kwaad als het kan, best wat van ons bescheiden leven maken.

Wat zou ik nu gemist hebben als ik dit in de prijzen gevallen boekje niet gelezen had? Een grote glimlach van oor tot oor, de hand op mijn borst om mijzelf ervan te vergewissen dat mijn hart nog wel klopt, moed, om op te staan en mijn eigen leven weer eens vanuit een ander perspectief te bekijken, doorzettingsvermogen om verder te ontdekken wat Proust mij de komende duizenden bladzijdes nog te vertellen heeft, want het lezen zelf is genieten, van ontwaken tot slaap, van hoofdletter tot punt.

Titel: Uit het leven van een hond

Auteur: Sandar Kollaard

Pagina's: 192

ISBN: 9789028290082

Uitgeverij Van Oorschot

Verschenen: februari 2019

Natalia Ginzburg – Al onze gisterens

Recensie door Tea van Lierop

Uitgeverij Meulenhoff

Door de ogen van Anna

Als een verslag zonder dialogen komt een tijd tot leven zoals Anna die beleeft en vertelt. Natalia Ginzburg, (geboren Natalia Levi 1916–1991), was een vooraanstaand Italiaans schrijfster. Zij gebruikte voor het schrijven van Al onze gisterens (1952) haar geheugen om een hele generatie te scheppen, hierin wordt ze vergeleken met Marcel Proust, wiens À la recherche du temps perdu door haar vertaald werd. 

Het decor is Italië, de tijd is rondom de tweede wereldoorlog. Alle elementen die een rol spelen komen aan bod door op een paar families in te zoomen waarvan de leden hun uitgesproken karakter hebben en hun keuzes maken. De opkomst van het fascisme, de klassenverschillen, de manier hoe men in het leven staat maakt van deze verweven verhalen een helder tijdbeeld. Door Anna te laten ‘spreken’ krijgt het boek een constante factor waardoor de lezer rustig mee kan kijken naar de ontwikkelingen zonder steeds te hoeven wisselen van perspectief. Niet dat het beeld eenzijdig wordt, integendeel, elk personage krijgt de aandacht die het verdient, door Anna.

In begin wordt meteen duidelijk dat Anna’s moeder kort na haar geboorte is gestorven. Bij het graf wordt niet gebeden door de kinderen, vader wist zelf wel wat er aan de hand was, daarvoor hoefde je je niet te wenden tot een al dan niet bestaande God. Vader heeft een duidelijke mening over het leven en de wereld,  zijn kritische ideeën over fascisten en de koning schrijft hij in een boek met de titel Niets dan de waarheid. In een tijd dat de muren oren hebben is dit natuurlijk niet zonder gevaar.

 

'Ippolito (broer van Anna tvl) sloeg hard op de schrijfmachine, en vader dicteerde, terwijl hij in pyjama door de kamer ijsbeerde, en niemand kon slapen, want het huis had dunne muren, en juffrouw Maria lag te woelen in bed, trillend van angst dat iemand op straat de opgewonden stem van vader en de gepeperde dingen die hij over Mussolini schreef zou horen. Maar dan verloor vader soms opeens de moed, want zijn boek leek niet meer zo mooi, en dan zei hij dat alle Italianen fout waren en dat je ze met een boek toch niet kon veranderen. Hij zei dat hij zin had de straat op te gaan en met zijn revolver te schieten, of helemaal niets, of dat hij alleen maar wilde liggen slapen en wachten op de dood.'

Voordat vader stierf moesten al zijn opruiende geschriften verbrand worden uit veiligheid, de spanning van het verbodene en het wantrouwen jegens (bijna) iedereen wordt subtiel weergegeven. Onderhuids worden signalen afgegeven, zo is ook het taalgebruik. Anna merkt veel van die signalen op en dat is een van de verdiensten van de auteur, de manier om een dreiging weer te geven en wie welke rol speelt ontrolt zich langzaam maar zeker gedurende het verhaal. 

Italië is voor WOII een bron van verdeeldheid, in één familie zijn vaak tegengestelde meningen te vinden die zorgen voor verscheuring van familiebanden. Passie laat zich niet makkelijk beteugelen en dat gebeurt dan ook met regelmaat. Anna’s oudere zus Concettina is favoriet bij de jongens, maar niet elke bewonderaar komt speciaal voor haar

'Anna vroeg wat Danilo dan wel aan zijn hoofd had. Giustino trok zijn neus en lippen op, kwam vlak bij haar met zijn gezicht in een steeds lelijker grimas. ‘Po-litiek,’ zei hij in haar oor, en hij rende weg. Po-litiek, dacht Anna. Ze liep door de tuin, tussen juffrouw Maria’s rozenstruiken, en herhaalde dat woord bij zichzelf. Ze was een mollig meisje, bleek en traag, in een plooirok en een verschoten blauwe pullover. Ze was niet erg groot voor haar veertien jaren. ‘Po-litiek,’ herhaalde ze zachtjes, en nu leek ze het opeens te begrijpen: daarom kwam Danilo zo vaak bij hen. Omdat hij aan politiek deed met Ippolito en Emanuele.'

Kleine meisjes worden groot, zo ook Anna. Het verhaal gaat verder, de tijd verstrijkt, kaarten worden geschud er wordt gekozen. De oorlog dringt in de haarvaten van de dorpen die een rol speelden in Anna’s leven, bewoners worden gedwongen een keuze te maken waarbij verraad dikwijls niet te vermijden is. En al die tijd komen de beschrijvingen als in een verslag, maar nergens wordt het daardoor afstandelijk, integendeel, het boek kruipt onder de huid. Dankzij de knappe beschrijvingen van de personages ontstaat een universeel beeld van gewone mensen in gewone dorpen die niets liever willen dan een gelukkig, vreedzaam leven. Door externe factoren en verkeerde keuzes worden hun levens echter compleet in de war gegooid en ontstaat vaak een domino-effect. 

Voor een bijzonder ontroerende verhaallijn zorgt Anna’s passie. De gevolgen hiervan verweven zich tot een kwetsbaar en puur geheel waarin verleden en toekomst tegelijk aanwezig zijn. Hierin komt het beste van de mens bovendrijven. Verwacht niet alleen somberheid in dit boek, de beeldende beschrijvingen van de personages en de humor  verzachten de zwaarte van het thema

'Toen begonnen ze allemaal te praten over Amalia’s nieuwe kapsel, à la fièvre typhoïde, en mevrouw zei dat zij ook zulk haar wilde, omdat ze een beetje genoeg kreeg van haar pony.'

En tot slot is het de moeite waard even stil te staan bij het motto dat het boek meekrijgt

'And all our yesterdays have lighted fools

The way to dusty death.' (Macbeth, V, v. 22-23)

Het citaat is te koppelen aan de slotpassage en laat stof tot nadenken achter, in hoeverre is er hoop tijdens het leven? 

'Ze lachten een beetje en waren zo samen met hun drieën heel goede vrienden, Anna, Emanuele en Giustino, en ze waren blij dat ze zo samen met z’n drieën waren om te denken aan al degenen die dood waren, aan de lange oorlog, de pijn, het lawaai en het lange, moeilijke leven dat nu voor hen lag en dat vol was met alle dingen die ze niet konden doen.'

Titel: Al onze gisterens

Auteur: Natalia Ginzburg

ISBN: 9789029092463

Uitgever: J.M. Meulenhoff

Vertaling: Hennie Vlot

Pag.: 336

Genre: fictie

Verschenen: deze editie 2018, oorspronkelijk 1952

Brigit Koopman - De oude actrice en ik, of Het verborgen leven van Elisabeth Andersen

Recensie door Roosje

Uitgeverij Balans

Love is all you need?

De titel van dit boek moet je erg serieus nemen: De oude actrice en ik. Zelf begin ik vaak als een tabula rasa aan een boek of dat is in ieder geval mijn streven. Soms lukt dat niet, dan heb ik al bepaalde verwachtingen van een boek, en die verwachtingen worden meestal niet ingelost. Op zich is het beter voor jezelf als je blanco een boek ingaat. En dat deed ik, dat wil zeggen voor een groot deel deed ik dat. Ik vermoedde een biografie te gaan lezen over actrice Elisabeth Andersen. Biografieën zijn vaak reuze belangwekkend. Ze gaan over mensen met een afgerond leven en dan kun je het en een ander te weten komen over hoe iemand zijn leven heeft vormgegeven. Het is erg fijn als de biograaf een beetje goed kan schrijven. Soms leeft de betreffende persoon nog en dan kan tot verwikkelingen leiden. De persoon kan het niet eens met de opvattingen van de biograaf of hoe die schrijft. Over het algemeen kun je wel zeggen dat het beter een biografie te schrijven als de persoon de eeuwige jachtvelden reeds is ingetrokken.

Dus ik dacht: ik ga een biografie lezen van Elisabeth Andersen - overigens een pseudoniem voor Annetje de Bruijn -, de toneelspeelster. Als ik de titel iets nauwkeuriger zou hebben beschouwd, had ik kunnen weten dat dit boek niet zomaar een ‘eenvoudige’ biografie is. Er is sprake van een beroemde persoon maar ook van een ’ik’, dat is de auteur van de biografie. Blijkbaar spelen beiden een rol in dit boek. En dat is ook zo. Regelmatig duikt Brigit Kooijman, freelance-journalist van onder andere NRC-Handelsblad, als ‘ik’ op. Dit boek kent dus twee hoofdpersonen. De ik schrijft af en toe dat ze bij Andersen thuiskomt met een doosje truffels of een bosje bloemen voor haar verjaardag. Aan het eind van het boek blijkt ineens dat de twee vrouwen het een stuk minder met elkaar kunnen vinden en dat er zelfs een advocaat aan te pas komt. Dan schrijft Kooijman:

‘[…] echt close zijn we nooit geworden […] mijn doel was alles te weten te komen over haar levensloop en te begrijpen hoe die beïnvloed is door de keuzes die ze maakte. […] Dat mijn onbegrensde interesse in haar niet wederzijds was, vond ik eerder prettig dan storend. Het hielp onze relatie professionele te houden.’ (2020: 185)

Ik was totaal overrompeld: wat was hier gebeurd tussen die vrouwen? Meer context alsjeblieft. Al eerder had Kooijman her en der gereflecteerd over haar onderzoek met betrekking tot Andersen, de research, de andere bronnen dan alleen de interviews en over hoe die levensfeiten dan wel geïnterpreteerd moeten worden. Op die momenten vond ik het nog wel interessant; het geeft een extra dimensie aan het schrijven van een biografie. Maar uit het citaat dat ik hierboven geef, blijkt toch meer dan reflectie. Her riekt zelfs een beetje naar dedain of iets dergelijks. Dedain is een te groot woord, al ervoer ik dat wel zo toen ik het las. Ineens komen ook begrippen als ‘groupie’ en overdenkingen als: denkt Andersen nu dat ik haar ghost writer ben? En gedachten als: Andersen was wel erg verzot op beroemdheden, zoals bijvoorbeeld dat Israël Querido en Max Euwe als vrienden bij hen aan huis kwamen toen zij een kind was. Ik heb het gevoel dat dat wel ineens uit de hemel komt vallen. Ik ben eigenlijk ook geshockeerd. Oké, ik begrijp dat een relatie tussen biograaf en gebiografeerde niet makkelijk is en dat die relatie in de loop der tijd aan verandering onderhevig kan zijn en dat er misschien boze woorden zullen vallen. En oké, het is ook best interessant eigenlijk, want daar hoor je toch niet zoveel over. Voor een deel had dat, schrijft Kooijman, te maken met de omstandigheid dat Andersen met de door Kooijman gebruikte methode van de ‘verhalende fictie’ niet veel op had.

Maar de wijze waarop het in dit boek gebeurt: hrmpffff. Het komt als een donderslag bij heldere hemel en ook: is dit op deze wijze nou nodig?

En dan is er nog het werkelijke onderwerp. Dat is niet Andersens leven, privé en haar carrière als toneelactrice; het echte onderwerp is Andersens levenslange fascinatie voor een van haar eerste geliefden, de joodse man Werner Münsterberger. Zij hadden een relatie van 1942 tot 1947. Andersen liet hem gedurende de oorlog bij haar in haar flat onderduiken. Hoewel de relatie na de oorlog verbroken werd, bleven zij naar elkaar verlangen en was er ook wel sprake van dat zij weer bij elkaar zouden komen. Geen van Andersens twee echtgenoten, Jan Retèl en Henk Nauta, kon aan Werner tippen. Altijd is zij naar Werner blijven verlangen.

En daar gaat dit boek dus over: de relatie met Werner en hoe het toch kan dat zij niet met elkaar konden blijven omgaan. Verklaringen, feiten, afstand, oorlog natuurlijk. De oorlog was hun liefdesnest en na de oorlog veranderde alles.

Zo moet je de ondertitel van dit boek begrijpen: Het verborgen leven van…. Het gaat om liefdesgeschiedenissen, vooral die met Werner maar ook met heel veel andere mannen. Er waren veel passages waarvan ik dacht: ben ik nu de Privé aan het lezen of wat? Talloze aanrandingen of gebeurtenissen die daar wel op lijken, van collegae en bazen van het toneel en zo; hele en halve amoureuze toestanden… ik hoef niet alles te weten en een beetje meer context had er wel bij gemogen.

Ik begon lekker in dit boek, want de auteur heeft een vlotte pen en een aantal gebeurtenissen zijn heel interessant. Toevallig lees ik tegelijkertijd een ander boek over de oorlog, - want de oorlog neemt begrijpelijkerwijze een grote plaats in in dit boek van Kooijman - Roxane van Iperen, ’t Hooge nest. Vreemd genoeg kom ik er achter dat ik al veel kennis heb over WOII in Nederland en over de Jodenvervolging; ik word er alsmaar verdrietiger van. Maar hé, dat is mijn ding, daar gaat het nu niet om.

En die liefdesgeschiedenis die zich maar blijft voortrekken; ik dacht op een bepaald moment: is dit nu een sentimentele draak of een werkelijk verdrietige toestand? Ik neig tot het eerste; dat is niet best. Is het Kooijman die mij die kant op duwt?

Ik heb inhoudelijk verder niet zo veel te vertellen over deze zeer gedeeltelijke biografie van Andersen; ga zeker zelf lezen als het je interesseert. Ik merk dat ik een wat moeizame relatie heb met toneel. De opsomming van de vele stukken waarin Andersen gespeeld heeft, doet me niet zo veel. Het is reuze goed dat zij drie maal de Theo d’Or heeft gewonnen als enige vrouw. Chapeau!

Op 3 oktober 2018 stierf Elisabeth Andersen, 98 jaar oud.

Brigit Kooijman

In september 2020 verschijnt mijn boek De oude actrice en ik. Het verborgen leven van Elisabeth Andersen. Momenteel ben ik bezig met de laatste redactieronde. Het is een heel proces geweest, van eerste idee tot (bijna af) manuscript.

Op Facebook hou ik sinds 2015 een blog bij over de totstandkoming van De oude actrice en ik.

Ooit begon ik mijn werkende leven als vertaler, opgeleid aan het Instituut voor Vertaalwetenschap. Andermans woorden weergeven dwingt je om na te denken over de finesses van de taal. Het was de leerschool die me uiteindelijk leidde naar de journalistiek. De afgelopen jaren schrijf ik vooral voor NRC Handelsblad. Sinds 2010 werk ik daarnaast als docent journalistieke vaardigheden.

(Bron: https://www.brigitkooijman.nl)

Titel: De oude actrice en ik of Het verborgen leven van Elisabeth Andersen

Auteur: Brigit Kooijman

Pagina's: 240

ISBN: 9789463821001

Uitgeverij Balans

Verschenen: september 2020