Géraldine Schwarz - De geheugenlozen. De herinnering als wapen tegen populisme

Recensie door Mireille

Uitgeverij Atlas Contact

'We hebben een paar dingen bereikt:

de democratie, de scheiding der machten,

maar je kunt paragrafen maken,

je kunt artikelen schrijven,

de beste grondwetten uitwerken –

wat je nodig hebt zijn de juiste mensen.'

– Fritz Bauer

 Voor 'geheugenlozen'

De Duits-Joodse jurist Bauer deed deze uitspraak in de jaren 1960, toen hij actief probeerde nazi’s voor het gerecht te krijgen maar werd tegengewerkt door justitie en de algemene publieke opinie.

Géraldine Schwarz beschrijft aan de lezer waarom deze houding van een getraumatiseerde samenleving niet gek te noemen is en welke oorzaken eraan ten grondslag liggen. Hoe de generatie jongeren in de decennia 1960-1980 soms pas voor het eerst over de achtergrond van het Derde Rijk hoorden, omdat de periode 1930-1950 simpelweg niet voorkwam in de geschiedenislessen; hoe het gebeurde dat door de naoorlogse opdeling van Duitsland de nazi’s en collaborateurs niet overal even zwaar berecht werden, of zelfs helemaal niet.

Met de 21^e-eeuwse bril zijn deze situaties wellicht niet te bevatten. Schwarz heeft echter de toegang tot het persoonlijke bedrijfsarchief van haar Duitse opa, tevens hoort ze via moederskant oorlogsverhalen uit Frankrijk. De bijzondere Frans-Duitse achtergrond van de auteur maakt dat ze zich verwant voelt aan beide nationaliteiten. Zou dit onwillekeurig een goede toevoeging zijn in haar streven om zo objectief mogelijk de verschillende kanten van mensen, naties, decennia te onderzoeken?

Het boek kent een fijne vertelvorm: de kleine persoonlijke (familie)geschiedenis wordt verweven met de grote wereldgeschiedenis. Het maakt dat je als lezer niet het gevoel hebt een naslagwerk te bestuderen, hoewel De geheugenlozen door de vele gedetailleerde informatie die status wel verdient.

Eerst diept Schwarz het Duitse verleden uit aan de hand van haar opa’s bedrijf in Mannheim. De overname, voor de oorlog, is niet geheel netjes gegaan, ook al was Opa duidelijk een Mitläufer. Na de oorlog ging het bedrijf niet automatisch terug naar de voormalige joodse eigenaars, want het land moest opgebouwd en het gezin-Schwarz moest ook eten. “We moeten er nu allemaal onder gebukt gaan en het is altijd wat.”

Waar de naoorlogse Duitse samenleving een laisser-faire-houding verweten kan worden, geldt dit dubbel voor de Fransen. Zonder het Vichy-regime zouden niet zoveel Franse en naar Frankrijk gevluchte joden gedood zijn. De naam van het toenmalige staatshoofd, Philippe Pétain, kan tegenwoordig nog als scheldwoord worden gebruikt. De verandering in mentaliteit t.a.v. terugkijken naar de oorlog begon later dan hetzelfde Duitse proces.

In latere hoofdstukken gaat het over (het belang van) het doorgeven van herinneringen: herdenkingen, archieven, verhalen. De DDR-historie krijgt ook een podium, er zijn meer parallellen met de verwerking van de wereldoorlogen aan te wijzen dan je zou denken. Interessant is dat Schwarz extra onderzoek heeft gedaan naar de herdenkingscultuur in Oostenrijk, Italië en Nederland. Een observatie: in Italië en Frankrijk zijn film en literatuur de belangrijkste factor in het verwerkingsproces, in Nederland de musea en herdenkingsoorden.

Dit boek is geschreven voor iedereen, maar speciaal voor de ‘geheugenlozen’: kinderen van Europa, die de geur van oorlog niet kennen.

'De geschiedenis herhaalt zich niet, maar de sociale en psychologische mechanismen blijven onveranderd en zetten er ons in crisiscontext toe aan irrationele medeplichtigen te worden van misdadige doctrines.'

Schwarz waarschuwt er wel voor ons herdenken niet alleen op negatieve basis te laten gebeuren, maar de vorige eeuw juist ook als positief te beschouwen: we leven op een continent waar de volkeren tot twee keer toe het totalitarisme hebben overwonnen en de democratie hebben opgebouwd.

Eén minpuntje aan dit verder volledige boek: een register en literatuurlijst ontbreken. Vele bronnen worden in de lopende tekst aangehaald en het was handig geweest voor het overzicht om ze allemaal achterin te vermelden.

Een eervolle vermelding voor de vertalers Kris Lauwerys en Isabelle Schoepen! Hun werk zorgt ervoor dat deze lijvige geschiedenis prettig leest.

Omdat dit boek door zijn bijzondere vertelvorm en naslagwerkgehalte vatbaar is voor grondige herlezing en aanzet tot het opzoeken, bekijken en lezen van andere (film)titels, is het voor mij de volle 5 sterren waard!

Lijst met aangehaalde literatuur en personen

Boeken

Christiane Fritsche, Arisierung und Wiedergutmachung in Mannheim

Alexander en Margarete Mitscherlich, Het onvermogen om te rouwen

Mielke & Mitscherlich, Medizin ohne Menschlichkeit

Louis Ferdinand Céline, Reis naar het einde van de nacht

Robert Paxton, La France de Vichy (Vichy France)

Legras & Marchandeau, La tragédie des Juifs montcelliens

Loe de Jong, Het koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog

Jacob Presser, De ondergang

Bart van der Boom, Wij weten niets van hun lot. Gewone Nederlanders en de Holocaust

Historici, schrijvers, filosofen en andere onderzoekers

Norbert Frei, Henry Rousso, Raul Hilberg, Egon Friedell, Claude Lanzmann, Jean-Paul Sartre, Hannah Arendt, Beate en Serge Klarsfeld, Ernst Nolte, Paul Ricoeur, Etty Hillesum, Primo Levi, Peter Romijn, Ido de Haan, Chris van der Heijden, Dienke Hondius

Films en documentaires

Hunde, wollt ihr ewig leben

Le chagrin et la pitié, Marcel Ophuls

Nuit et brouillard, Alain Resnais

Holocaust, Chomsky & Green

Il Giardino dei Finzi-Conti

Géraldine Schwarz (1974 in Straatsburg) is een Duits-Franse journalist, auteur en documentairemaker. Ze woont in Berlijn.

Ze is een oud-Duits correspondent voor Agence France-Presse (afp) en publiceert in verschillende internationale media. Sinds enkele jaren onderzoekt ze voor een groter project in de archieven van de Federale Inlichtingendienst (vanaf najaar 2018).

Haar roman Les Amnésiques (The Memoryless - herinneringen aan een Europeaan) werd in het najaar van 2017 in Frankrijk uitgegeven. Daarvoor ontving ze de Europese boekenprijs in de Romeinse categorie.

Titel: De geheugenlozen

Auteur: Géraldine Schwarz

Vertaling: Kris Lauwerys en Isabelle Schoepen

Pagina's: 448

ISBN: 9789045036373

Uitgeverij Atlas Contact

Verschenen: juli 2019

André Gide - De onzorgvuldig geketende Prometheus

Recensie door Truusje

Uitgeverij Vleugels

'Alles is al eens gezegd;

maar doordat niemand luistert,

moet men altijd opnieuw beginnen.'

- André Gide

Schuld en geweten

André Gide (1869-1951) maakte deel uit van de Nouveau roman, een literaire beweging van de jaren 1942-1970. Hij schreef De onzorgvuldig geketende Prometheus in 1899 en parodiëerde hiermee op paradoxale, satirische wijze op de Griekse mythe van Prometheus.

De mythe vertelt dat hij vuur voor de mensen stal van de Olympische Goden en dat hij daarvoor werd gestraft door Zeus, door hem in de Kaukasus vast te ketenen. Overdag kwam er echter een adelaar stukjes uit zijn lever eten, maar - zoals dat gaat met een lever - groeide die steeds weer aan.

Het betreft hier een raamvertelling, waarin een ik-verteller het verhaal inleidt.

Om de essentie van het verhaal duidelijk te maken gaat het verhaal van start met een bizarre inleiding. In Parijs komt een behoorlijk gezette man een magere man tegen en vraagt hem om een enveloppe te voorzien van een adres. Dan blijkt de eerstgenoemde een oorvijg in zijn hand te hebben, waarmee hij de ander als dank hard in het gezicht slaat. Beide handelingen zijn het bewijs dat het willekeurige en handelingen zijn.

Het blijkt hier om de bankier Zeus te gaan; de Millionaire, die zich terstond in een rijtuig uit de voeten maakt. De geadresseerde vindt de enveloppe later in de bus, ontdekt daarin een biljet van 500 franc en breekt zich het hoofd over de vraag aan wie hij dit gebaar te danken heeft.

In de Kaukasus krijgt Prometheus het wat te kwaad met zijn ketenen, ontworstelt zich eraan en wandelt - in het jaar 189. - door Parijs. Hij belandt in een van de vele restaurants en raakt daar in gesprek met de ober. Hij verbaast zich over de vele voorbijgangers en vraagt waar ze heen gaan.

'Gezien het feit dat ze steeds weer voorbij komen, hebben ze het nog niet gevonden. Nu verwacht ik dat meneer mij gaat vragen: 'Wat zoeken ze dan?' Want dan zal meneer zien wat ik ga antwoorden.' Daarop vroeg Prometheus: 'wat zoeken ze dan?' En de ober antwoordde: ‘gezien het feit dat ze niet wegblijven, is het dus niet het geluk. Meneer mag me geloven of niet.' En dichterbij komend zei hij zachter: 'wat ze zoeken, dat is hun persoonlijkheid. ‘Komt meneer hier niet vandaan?'

De ober legt hem de eigenaardige gewoontes uit die in zijn restaurant gehanteerd worden. Zo zijn er tafeltjes voor drie personen en de ober heeft het op zich genomen om vreemden bij elkaar te plaatsen, zodat ze met elkaar in gesprek kunnen komen. Aan de tafel die Prometheus krijgt toebedeeld, komen twee heren zitten die zich aan hem voorstellen als Damocles en Cocles en die los van elkaar vertellen dat ze de toevallige ontvangers van de oorvijg en de enveloppe zijn.

Prometheus is eigenlijk niet zo'n prater - 

'U hebt elk uw verhaal, ik heb dat niet. Neem me niet kwalijk. Geloof me, ik hoor met onvermengde belangstelling u elk een avontuur vertellen dat ik zou willen... kunnen..., maar ik kom niet eens goed uit mijn woorden. Nee echt, u moet werkelijk zo vriendelijk zijn om mij te excuseren, heren, ik ben pas sinds knap twee uren in Parijs.' 

Prometheus en zijn arend

-, maar vertelt dan dat hij een arend heeft en stoot een kreet uit waarmee hij de arend roept. Die komt meteen aanvliegen, steekt en passant Cocles een oog uit, en doet zich tegoed aan een stukje lever van Prometheus.

Met deze kluchtige scènes maakt Gide meteen duidelijk dat hij aan de loop gaat met de verschillende mythes zoals wij die kennen, maar ze wel op een briljante manier verweeft tot deze novelle. Doordat  het perspectief steeds tussen de personages verschuift, wordt ieders verhaal duidelijk.

Prometheus ontpopt zich tot een ware spreker en houdt een lezing waarin hij uitlegt dat de arend staat symbool voor het geweten en dus heeft iedereen een arend die goed verzorgd dient te worden. Niet iedereen is even onder de indruk van de vogel en het verhaal, maar dan richt hij het woord tot zijn twee nieuwe vrienden en legt uit dat ze zich teveel wijden aan hun schuld.

'Dat is jullie arend, er zijn geen andere arenden. Er zijn arenden waar je trots op kunt zijn. Maar ik zeg u dit; hoe dan ook wij worden door onze arend verteerd, ondeugd of deugd, plicht of hartstocht. Wees niet langer middelmatig en u ontsnapt er niet meer aan. Maar - en hier ging de stem van Prometheus bijna verloren in het kabaal - maar, als u uw arend niet liefdevol voedt, blijft hij grauw en armoedig. Voor allen onzichtbaar en achterbaks. Dan gaat hij geweten heten, is hij de kwellingen die hij veroorzaakt onwaardig, is hij zonder schoonheid. Heren, men moet van zijn arend houden. Van hem houden zodat hij mooi wordt, want omdat hij mooi wordt moet u van uw arend houden.'

Uiteindelijk geeft Prometheus een etentje en wordt de arend in de pan gehakt, waardoor alleen de veren overblijven als bewijs van zijn vroegere schoonheid.

‘En met één van die veren schrijf ik dit boekje.’ 

Hiermee laat Gide de slang naadloos in zijn eigen staart bijten. 

Het proza is om van te smullen, zo lichtvoetig en humoristisch, maar het is ook een verhaal om nog even op te blijven kauwen, door de filosofische insteek. Lees en herlees!!!

De 'Franse reeks' van Uitgeverij Vleugels beslaat een behoorlijk deel van het gehele fonds en doen menig bibliofiel hart huppelen. Niet alleen zijn het juweeltjes om te lezen, maar ze zijn ook zo prachtig om in handen te hebben en te verzamelen.

Omdat ze worden uitgegeven in een genaaid gebrocheerde uitvoering zullen ze niet snel 'kapot gelezen' zijn, hoewel dat in de figuurlijke zin van het woord absoluut wél zo zal zijn.

Auteur

André Paul Guillaume Gide (Parijs, 22 november 1869 – aldaar, 19 februari 1951) was een Frans schrijver en winnaar van de Nobelprijs voor Literatuur in 1947.

Gide was de zoon van een protestantse vader uit de Midi en een rooms-katholieke moeder uit Normandië. Hij was een van de belangrijkste schrijvers van zijn generatie.

De streng protestantse opvoeding heeft hem schuldgevoelens en frustraties opgeleverd. Ook zijn nicht Madeleine Rondeaux, met wie hij opgroeide en met wie hij ten slotte huwde, was streng religieus; hun huwelijk was louter een spirituele verbintenis en is nooit geconsumeerd. (Later raakten zij vervreemd, maar haar terminale ziekte bracht hen weer bijeen; zij overleed in 1938. In 1923 kreeg Gide ondertussen een dochter bij een andere vrouw).

Hij heeft zich uiteindelijk bevrijd van deze hem verstikkende banden. Door het lezen van de werken van Nietzsche, door ontmoetingen met schrijvers als Oscar Wilde en door de ervaringen tijdens zijn Afrikaanse reizen ontwikkelde hij zijn geestelijk evenwicht als universeel humanist wiens non-conformistische levensstijl werd aanvaard.

André Gide streefde ernaar open te blijven staan voor nieuwe kunststromingen als dadaïsme en surrealisme, of de mystieke kunst van William Blake, wiens werk hij vertaalde.

Op middelbare leeftijd ging hij een langdurige vriendschap en verhouding aan met de vijftienjarige Marc Allégret (1900-1973), die hij adopteerde en die later een bekend filmproducent zou worden.

(Bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Andr%C3%A9_Gide)

Titel: De onzorgvuldig geketende Prometheus

Auteur: André Gide

Oorspronkelijke titel: Le Prométhée mal enchaîné, 1899

Vertaling: Hannie Vermeer-Pardoen

Pagina's: 104

ISBN: 9789078627548

Uitgeverij Vleugels

Verschenen: 2018

Ilja Leonard Pfeijffer & Gelya Bogatishcheva – De filosofie van de heuvel

Recensie door Tea van Lierop

De Arbeiderspers

‘Het regent op een grijze Waalse manier, triest en aanhoudend als het leven zelf. Dit was geen bui, dit was existentieel weer, dit kon dagen duren.’

Hoe versla je reuzen…

Na een drietal romans van Ilja Leonard Pfeijffer (ILP) gelezen te hebben, kwam dit boek op mijn pad. Wat is er heerlijker dan een literaire sportieve prestatie dacht ik en liet me verleiden na Grand Hotel Europa een non-fictie boek te lezen van deze auteur. Hoe zou deze bloemrijk schrijvende auteur een fietstocht van Leiden naar Rome verslaan? Hoe houdt hij zich ‘trappend’ bij tegenslag en wat zijn z’n gedachten onderweg? Met deze vragen en verder open minded begon ik aan mijn comfortabele reis en kan nu al weggeven dat dit reisverslag een groot aantal lezers zal kunnen bekoren. Veelzeggende afbeeldingen illustreren het verslag.

In een prettig opgebouwd boek met korte hoofdstukjes komen we heel wat te weten van het wel en wee van het stel dat met z’n tweeën de uitdaging aanging van zo'n lange tocht. Hij op een tweedehandse Batavus, zij, Gelya, op een mountainbike, verschil moet er wezen. Behoorlijk impulsief en zonder uitgestippelde route gaan ze op pad. Er gaat wel een creditcard mee, dat moet een goede ruggensteun zijn bij het vinden van pleisterplaatsen. Maar het zal blijken dat zo’n kaart niet overal zijn nut heeft, er moet natuurlijk wel een uitspanning zijn in de dorpen en stadjes die ze aandoen en of er dan ook nog een plekje is….

Meteen vanaf het begin zat ik in het reisverslag, het zit hem in de ongecompliceerde stijl, de vanzelfsprekendheid waarop hij zijn afwegingen ventileert en de openhartigheid waarmee hij zijn eigen tekortkomingen vertelt en zijn liefde voor Gelya verwoordt en laat zien. De titel had op mij een grote aantrekkingskracht, wat een verteller is ILP! Hij weet wanneer en hoe onder diverse omstandigheden de vinger te leggen op de essentie. Er zijn meerdere manieren om aan een beklimming van een heuvel te beginnen. Het hele proces doet hij uit de doeken en daarbij valt op hoe creatief dat gebeurt.

‘Ik probeerde mij voor te stellen dat elke heuvel een reus was die heel lekker lag te slapen en dat ik hem niet wakker mocht maken. Daarom moest ik zo licht en zo stil mogelijk fietsen. Dat hielp een beetje.

Het klinkt misschien wat raar, maar ik genoot. Ik kan het niet anders uitdrukken. Het was een prachtige route, simpel rechtdoor over de n91 van Leuven naar Namur, ploeterend dwars door de taalgrens. In Wallonië veranderde het landschap.’

Zo kabbelt het eerste deel verder, van dorpje naar dorpje en af en toe een stadje. Er zijn letterlijk en figuurlijk hoogte – en dieptepunten, ze worden rustig aaneengeregen en tevens is er sprake van een opbouw. Hoewel het doel Rome is, geeft dat toch niet goed weer wat het eigenlijke doel het reizen is: het op weg zijn. De euforie zit in het veranderende landschap en de totaal verrassende ontmoetingen. In het noorden van Frankrijk komen ze terecht in een middeleeuws huis en krijgen ze de bovenste etage, maar echt blij zijn ze niet, want door de regen kunnen ze niet verder. Maar dan komen ze in de Tipy Bar, het enige café aldaar. Ze zetten het op een drinken en voor ze het weten is de hele duffe bar volgelopen met mannen die de wereld komen bespreken.

‘Het gaat eruit zien als een middeleeuwse herberg vol met glunderend bolle gezichten, grimassend van onversneden vrolijkheid.’

Geweldige momenten zijn dit, je verwacht niets, daar komen vaak de mooiste dingen uit voort. Dat is ook een beetje de filosofie van ILP, vooral niet teveel plannen, gewoon alsmaar naar het zuiden tot de Middellandse Zee en daarna naar het oosten afbuigen. 

Onderweg is er tijd voor reflectie. Waarom is het ene stadje helemaal leeggelopen en het andere bruisend van bedrijvigheid? Daar zit een strategie achter. Sommige besturen hebben een neus voor subsidies en zien kansen een andere inkomstenbron aan te boren. Zo wordt er -  precies wanneer zij er zijn -  een gloednieuw fietspad van 80 kilometer langs de Maas feestelijk geopend. Dit is zo’n nieuw inzicht om de regio wat leven in te blazen, ecotoerisme. Maar de auteur voelt zich er niet happy mee, dat luxe traject heeft niets met reizen te maken, vindt hij, het voelt als recreëren. Dit soort observaties zijn zo raak, vooral wanneer er ter gelegenheid van de feestelijkheden groepjes amateurwielrenners voorbij racen op dure fietsen en gekleed in de juiste pakjes. Nee, laat de auteur rijden over hobbels, gescheurd asfalt, dit soort paden geven het ultieme reis-gevoel.

En dan is er de zee, extase overvalt hen beiden. Realistisch worden ook de veel minder mooie kanten genoemd, wildgroei in de bouw om het massatoerisme te bedienen is een van de minpunten. In Grand Hotel Europa zie je zaken terug uit dit boek, heel herkenbaar en daarom is het boek echt een fijn boek, je voelt een verbondenheid met het werk van de auteur.

Na veel zee en luieren komt het einddoel in zicht, hierover hebben de twee een prachtige theorie. Je kunt je ook op een heel andere plek dan het einddoel heel erg op je plaats voelen en om dit toe te geven vergt enige moed. Dat zit wel goed tussen die twee, laat het doel vooral flexibel zijn

‘Het was het eerste wat ze sinds vele uren had gezegd. ‘Waar wil je dan naartoe?’ ‘Wijnpleintje.’ Ik wist wat zij bedoelde. Achter Campetto ligt een minuscuul pleintje dat Piazza delle Oche heet en waar een champagnerie is gevestigd met een klein knus terrasje en een rijke keuze aan sublieme wijnen. Inderdaad moesten we hier naar beneden. We stortten ons de nauwe donkere steegjes van het labyrint in en vonden de weg feilloos. Een grote, diepe rust viel over ons toen we nipten van ons eerste glas. En toen pas hebben we gevierd. Niet alleen de verjaardag, maar ook de reis. We hadden ons doel bereikt. Die afdaling vanaf Piazza dei Ferrari het labyrint in was onze laatste afdaling.’

Afbeelding door Stephan Vanfleteren

De auteur

Ilja Leonard Pfeijffer (Rijswijk (ZH), 17 januari 1968) is een Nederlands dichter, classicus en schrijver. Op 13 mei 2014 won hij de Libris Literatuurprijs voor zijn roman La Superba en is genomineerd voor Libris Literatuurprijs 2019 met zijn roman Grand Hotel Europa. Pfeijffer woont in Genua. (bron)

Titel: De filosofie van de heuvel

Auteur: Ilja Leonard Pfeijffer & Gelya Bogatishcheva

Uitgever: De Arbeiderspers

ISBN: 9789029574150

Pag. : 208

Genre: non-fictie

Verschenen: 2010

Anna Kavan - Het ijs

Verontrustende, hallucinante obsessie

Op het moment dat ik dit boek in handen kreeg, raakte ik meteen enthousiast om mijn tanden in deze klassieker te zetten, maar mijn plezier ging op ongeveer de helft van het boek over in complete paniek.... ik snapte er hé-lé-máál niets van! Help!, dit overkomt me niet vaak. Wat ga ik hiermee doen? Opgeven is een no go voor mij, dus ben ik eerst op onderzoek uit gegaan naar wat ik over de auteur kon vinden. Zoals onder het kopje auteur is te lezen heeft Anna Kavan een nogal ongebruikelijk leven geleid en een voorzichtige vergelijking met Leonora Carrington kon ik niet uit mijn gedachten bannen. Zo... nu was mijn interesse weer gewekt en ben ik helemaal opnieuw begonnen en al vrij snel zat ik in het verhaal.

Marjon Nooij

Rauw is al meteen een passende term die het verhaal uitstraalt en termen als dystopisch, hallucinant, surrealistisch, sciencefiction avant la lettre, vooruitziendheid, klimaatverandering, postnucleair, apocalyptisch en politiek getint zijn kenmerken die elkaar razendsnel afwisselen en versterken. Bovenal geeft het een koud en verontrustend gevoel.

In dit verhaal volgt de lezer drie naamloze personen die in een bittere strijd geraken. De protagonist is de ik-verteller en daarbij ga ik er meteen vanuit dat het ook een onbetrouwbare verteller is. In een postnucleaire wereld transformeert alles in een ijzige uitgestrektheid en alles lijkt in verval te komen. De hele infrastructuur is ontregeld en werkelijk alles, maar dan ook werkelijk álles is bevroren.

De ik-verteller raakt volledig in de ban van een ongrijpbaar, zwijgzaam meisje met lange witte haren, een bleek gelaat, haast transparant en 'zo broos als glas'. Ze is echter van haar vrijheid beroofd door haar man, de wachter genaamd, een potentaat die alles in het land wil beheersen met zijn treiterende scepter. De hoofdpersoon blijft haar wanhopig volgen om te proberen haar uit de greep van de wachter te verlossen. Hij raakt geobsedeerd door haar kwetsbaarheid en gekwetst zijn en reist haar na over bevroren wateren, ijsplaten en velden bedekt met ijs en sneeuw. Alles is wit en koud, maar hij is ervan overtuigd dat als hij het meisje van glas heeft gevonden, zal alles goed komen.

Onderweg komt hij van alles tegen, maar wat het meest naar voren komt, is dat alles lijkt op te houden, te vermorzelen en te verdwijnen in het ijs, zoals ook de huizen en de steden. Oorlog teistert en verscheurt de maatschappij.

Soms twijfelt hij of alles wel echt is, of het meisje wel echt is en of hij psychotische trekjes heeft of hallucineert. Dit is nou precies wat deze verteller zo onbetrouwbaar maakt.

'De droom, hallucinatie of wat het ook was, had achteraf een diepgaande uitwerking op mij. Ik kon hem niet vergeten, kon de verheven intelligentie en integriteit van dat droomgezicht niet vergeten. Het had een gevoel van leegte achtergelaten, van verlies, alsof ik iets kostbaars dat werkelijk binnen mijn bereik was geweest had weggeworpen.'

Het verhaal heeft iets Kafkaësks en doet me ook denken aan De plaats van Mario Levrero. Steeds geeft het een gevoel van het dolen door een labyrint, zoeken naar een doorgang en uitgang.

'Ik vroeg me af waar ik heen werd gebracht. Het gebouw was reusachtig groot, er kwam geen eind aan de kronkelende gangen. We passeerden valluiken die op kerkers uitkwamen, cellen die in de rots waren uitgehouwen. Langs de wanden van deze hokken gutste water, een of andere stinkende uitscheiding. Gevaarlijke treden leidden naar kerkers die nog dieper lagen. We gingen door verschillende enorme dubbele deuren, die werden geopend door de wachten die voor me liepen en werden dichtgeslagen door de wachten die achter me aan kwamen.'

Griezelig actueel zijn de politiek getinte scènes:

'Een boot dreef ondersteboven, omgeven door wild zwaaiende handen en armen die worstelden om uit het water te komen. De mensen uit het bootje ernaast zwermden eroverheen, sloegen om zich heen, schopten, stampten op de handen die zich vastklemden, sloegen de drenkelingen weg. Zelfs de sterkste zwemmer zou in die ijskoude zee niet lang in leven kunnen blijven. Verschillende overbelaste, ondeskundig gehanteerde boten sloegen om en zonken. Sommige braken na een botsing in stukken. In de boten die bleven drijven verdrongen en vertrapten de opvarenden elkaar in zinloze paniek, sloegen met roeiriemen naar de zwemmers die zich probeerden vast te grijpen. Mensen die al stervende waren werden gebeukt en geslagen.'

'Het nieuws dat ik gedurende de vlucht hoorde bevestigde mijn ergste vrees. De wereldsituatie scheen de laatste, noodlottige fase in te gaan. De vernietiging van een groot aantal landen, waaronder mijn eigen vaderland, had de laatste belemmeringen weggenomen voor het militarisme van de overblijvende grote mogendheden, die zich tegenover elkaar hadden geplaatst, terwijl de kleinere landen zich bij een van beide aansloten. De twee voornaamste partijen beschikten over voorraden kernwapens die vele malen groter waren dan de hoeveelheid die nodig was om de vijand te vernietigen, waardoor de balans van de verschrikking precies in evenwicht leek te zijn.'

Het is geen gemakkelijk boek, het eist veel aandacht, dat moge duidelijk zijn, maar ik zou er nog heel veel meer over willen schrijven. Eigenlijk kun je je er het best in onderdompelen en het ondergaan, en gaandeweg zullen er vanzelf wel een paar lichtjes gaan branden. Niet alles is zoals het wordt gepresenteerd, maar probeer niet meteen alles te begrijpen. Het komt vanzelf... of niet, maar laat je vooral niet ontmoedigen. Ondanks - of juist dankzij - de complexiteit is het voor mij een maximale score waard. De autobiografische elementen die als metaforen worden opgevoerd zijn ronduit fascinerend en het is dan ook waardevol om je eerst te verdiepen in de levensgeschiedenis van de auteur. Ondanks mijn aanvankelijke gevoel van ontreddering ben ik blij dat ik heb doorgezet. Het is absoluut de moeite meer dan waard.

Auke Hulst beschrijft in het nawoord ook dat hij niet helder kan krijgen hoe hij deze roman moet plaatsen - gelukkig... een medestander -, maar hij doet een poging om vergelijkingen te zien en komt tot de conclusie dat het verhaal op meerdere niveaus is te lezen.

Hij ziet het ijs als metafoor voor de Koude Oorlog. 

Misschien is het een feministische roman en zijn de personages archetypen; een weerloos meisje en twee mannen die om haar gunsten strijden, met als thema de onderdrukking van de vrouw.

Staat het ijs wellicht als metafoor voor de heroïne waar Kavan zo lang verslaafd aan is geweest?

Doris Lessing gaf als verklaring: ‘Het ijs is niet psychologisch of metafysisch ijs, het is de eenzaamheid van de jeugd omgetoverd tot een fysieke realiteit.’ Hiermee doelt ze op de autobiografische toetsen in het verhaal.

Anna Kavan (geboren Helen Emily Woods; 10 april 1901 - 5 december 1968) was een Britse romanschrijver, schrijver en schilder van korte verhalen. Oorspronkelijk publiceerde ze onder haar eerste getrouwde naam, Helen Ferguson, in 1939 de naam Anna Kavan, niet alleen als nom de plume maar als haar wettelijke identiteit.

Kavan in Cannes, Zuid-Frankrijk, het enige kind van een rijke Britse familie. Haar ouders reisden vaak en Kavan groeide op in Europa en de Verenigde Staten. Als volwassene herinnerde ze zich haar jeugd als eenzaam en verwaarloosd. Haar vader pleegde zelfmoord in 1911. Na zijn dood keerde Kavan terug naar het Verenigd Koninkrijk waar ze studeerde aan de Parsons Mead School in Ashstead en Malvern College in Worcestershire.

Afgezien van de wens van haar dochter om naar Oxford te gaan, arrangeerde haar moeder een ontmoeting met haar vroegere geliefde, Donald Ferguson. Helen Emily Woods huwde hem in 1920, een paar maanden voordat hij een positie bij de spoorwegmaatschappij in Birma innam. Ze ging samen met haar man wonen, begon te schrijven en bracht haar zoon Bryan ter wereld. In 1923 verliet Kavan Ferguson en keerde terug met haar zoon naar het Verenigd Koninkrijk. Deze biografische gebeurtenissen komen overeen met het onderliggende verhaal van haar eerste Bildungsroman Let Me Alone (1930) terwijl Who Are You? (1963), geschreven in een Nouveau-Romaanse stijl, is een experimentele variant van haar tijd in Birma.

Ze woonde alleen in Londen in het midden van de jaren twintig en begon haar studie schilderen aan de London Central School of Arts and Crafts, en bleef haar hele leven schilderen. Kavan reisde regelmatig naar de Franse Rivièra waar ze werd voorgesteld aan heroïne door coureurs waarmee ze het opnam. Vanaf dat moment moest haar spuit haar 'bazooka' worden.

In 1928 scheidde ze van Ferguson en trouwde ze met een kunstenaar genaamd Stuart Edmonds die ze in de buurt van Toulon had ontmoet. Ze reisden samen door Frankrijk, Italië, Spanje en de Pyreneeën voordat ze zich in Engeland vestigden. Een jaar later publiceerde ze haar eerste roman, A Charmed Circle, onder de naam Helen Ferguson, gevolgd door nog vijf boeken in de komende acht jaar.

Kavan en Edmonds hadden een dochter, Margaret, die kort na de geboorte stierf en vervolgens een kind adopteerden dat zij Susanna noemden. In 1938, toen haar tweede huwelijk eindigde, probeerde ze zelfmoord en werd ze opgenomen in een kliniek in Zwitserland. Dit waren de eerste van wat zou zijn meerdere hospitalisaties en asiel opsluitingen gedurende Kavan's leven voor zowel depressie en haar levenslange heroïneverslaving.

(Zie verder bron: https://en.wikipedia.org/wiki/Anna_Kavan)

Titel: Het ijs

Auteur: Anna Kavan

Vertaling: Marshall-Van Wieringen

Pagina's: 208

ISBN: 9789020415544

Uitgeverij L.J. Veen Klassiek

Verschenen: november 2017

Literatuur & Romans Klassiekers

Tessa de Loo – Isabelle

Recensie door Roosje

De Arbeiderspers

*Spoilers, misschien toch wel een paar….*

'Niet lang geleden verdween in Auvergne, een streek in Frankrijk

die vermaard is om zijn uitgedoofde vulkanen, groene kratermeren,

met amethist geplaveide wegen en huizen van zwarte Volvicsteen,
op klaarlichte dag de beroemde filmster Isabelle Amable.'* (2012: 5)

Twee vrouwen

Politie en streekgenoten kamden het hele gebied uit maar konden Isabelle niet vinden. Men staakt het zoeken op een gegeven moment. Alleen de dorpsschoolmeester Bernard Buffon gaf het niet op.

'Hij had met hart en ziel aan de speuractie deelgenomen en verkeerde nog steeds in een toestand van diepe verslagenheid over de onbegrijpelijke verdwijning.' (ib.: 8)

Ook had de politie Jeanne Bitor, de plaatselijke schilderes en bardame in de dorpskroeg, ondervraagd. Dat had niets opgeleverd. Kennelijk waren de ondervragingstechnieken van de plaatselijke agenten niet erg sophisticated, want Isabelle was al lang door Jeanne in haar afgelegen huis opgesloten. Jeanne wil haar portret schilderen. Niet zomaar een portret - ik moest direct denken aan het Portret van Dorian Gray, het boek van Oscar Wilde uit 1890 -, want het schilderij moet aantonen 'dat schoonheid niet meer dan schijn is. De natuur creëert haar alleen om haar weer te vernietigen. ' (ib.: 33) In Dorian Gray speelt een wat andere thematiek maar ergens hebben de twee romans wel met elkaar te maken. Het gaat om de betovering van de afbeelding en om de vergankelijkheid van de schoonheid.

'In de schilderkunst was ze zich meer gaan toeleggen op het vereeuwigen van de vergankelijkheid  - op het oog een contradictio-in-terminis, maar in olieverf een zeer goed te verwezenlijken ambitie. (…). Zo had ze in een verfijnde, gedetailleerde stijl een aantal portretten gemaakt van een dode haas, die ze in het bos had gevonden. Op het eerste schilderij lag hij languit op een paarse, fluwelen doek, de bolle ogen gebroken, de bek half open, maar de snorharen, de lange oren, het pluimstaartje nog krachtig overeind en de vacht nog levendig naglanzend. (…) Het laatste schilderij toonde zijn afgekloven skelet, een prachtig lijnenspel van wervels en botten dat scherp afstak tegen het donkere fluweel.' (ib: 11)

In deze korte roman van maar 85 pp wordt een afgeschermde wereld getoond, waarin de twee vrouwen en die ene man het centrum uitmaken.

Het gaat deels om de relatie die zich tussen de twee vrouwen ontspint, twee vrouwen die in bijna alles elkaars tegendeel zijn. Er lijkt vertrouwen en betrokkenheid tussen Isabelle en Jeanne te ontstaan, maar toch is niets alles zoals het lijkt, en toch ook weer wel. Een schimmige wereld in een schimmige oude boerderij.

Verschoppelingen van het dorp zijn Jeanne en Bernard, die zich beiden aan Isabelle vergapen, aan haar schoonheid. Jeanne en Bernard zijn lelijk, mismaakt haast. Zij proberen via Isabelle en haar schoonheid meer mens te worden, meer geaccepteerd in hun sociale omgeving, meer zelfvertrouwen te krijgen.

De Loo's typering van de lelijkheid van Jeanne en Bernard brengen schilderijen van expressionistische schilders in herinnering:

'Bezitten de vrouwen van Auvergne doorgaans een aardse, blozende schoonheid, deze getuige (Jeanne Bitor) was van zo'n zeldzame lelijkheid dat zij met recht het zoveelste wonder der natuur genoemd mocht worden in deze aan natuurwonderen zo rijke streek. Ze was lang en knokig. Waarschijnlijk had ze al in de puberteit de gewoonte aangemeten haar rug te krommen, deels om haar lengte minder in het oog te doen lopen, deels om haar platte borst te verdonkeremanen.’ (ib.: 6,7)

Bernard Buffon is zo mogelijk nog lelijker:

'Zijn lichaam was rond, als dat van een duikelaar. Zijn roze huid, altijd onder hoge spanning, glom: zijn ogen lagen ingebed tussen zware oogleden en dikke wangen. Op zijn korte neus rustte een brilletje dat, bij gebrek aan een duidelijk geprononceerd mannelijk neusbeen, voortdurend naar beneden gleed, zodat hij het door een samentrekkende beweging van de neus weer omhoog moest duwen.’ (ib.: 26)

De roman wordt een psychologische roman genoemd, en inderdaad gaat het om de verwikkelingen tussen verschillende mensen en hun beweegredenen. Ik ben een beetje allergisch voor de term 'psychologische roman'. Meestal heeft de hoofdpersoon een probleem of nog liever verkeert in een crisis en die wordt dan in de loop van het boek opgelost op een vaak clichématige wijze. Vooral dat laatste zint me niet.

Hoewel het verhaal in deze roman niet bijzonder opmerkelijk is - een beetje toch wel -, is het opmerkelijk hoeveel De Loo in nog geen 100 bladzijdes weet te vertellen. Dat heb je helemaal niet door dat het maar zo'n klein boekje is. Er is sprake van een behoorlijke ontwikkeling, in het verhaal en in de personages.

Wat mij het meest aanspreekt in dit boek is de schrijfstijl van De Loo. Ze doet dat nauwgezet, treffend en origineel. Het meest opvallend is hoe zij de personages 'schildert'. Het thema in deze roman is schoonheid versus lelijkheid en hoe deze twee zich tot elkaar verhouden, met het aansluitende thema over de vergankelijkheid.

De Loo is een zeldzaam goed stiliste, met name waar het haar persoonsbeschrijvingen betreft. Dat is echt het grootste pluspunt van dit boek. Eerlijk gezegd was ik nooit zo gecharmeerd van haar werk maar ik ga beslist meer van haar lezen. Ik denk Liefde in Pangea. Het rookoffer en De tweeling heb ik wel gelezen.

Dit boek wordt speciaal aanbevolen voor middelbare scholieren; waarschijnlijk omdat het kort is en de inhoud niet heel lastig te begrijpen is. Het is in de Grote Lijster-serie uitgebracht. Betekent dat dat het een soort Young- Adultboek is? Ik ben niet opgegroeid met een verschil in boeken voor volwassenen en jongvolwassenen.

* Amable geeft associatie met 'aimable'. In Isabelle zit 'belle' = mooi.

Auteur

Tessa de Loo (Bussum, 15 oktober 1946) is het pseudoniem van de Nederlandse schrijfster Johanna Martina (Tineke) Duyvené de Wit.

Na haar eindexamen op de middelbare school te Oss studeerde Tessa de Loo aan de Universiteit Utrecht Nederlandse taal- en letterkunde. Ze verhuisde naar de Achterhoek en ging als lerares Nederlands aan de slag. Na een tussenstop in Amsterdam verhuisde ze naar Portugal, waar ze tot op heden woont en werkt.

Tessa de Loo debuteerde in 1983 met de verhalenbundel De meisjes van de suikerwerkfabriek. Het boek beleefde meer dan twintig drukken en werd bekroond met twee debuutprijzen. In 1993 verscheen haar grote roman De Tweeling. Het verhaal over twee zussen in de Tweede Wereldoorlog werd in 24 talen vertaald en in 2002 verfilmd door Ben Sombogaart. Haar nieuwste roman Liefde in Pangea verscheen 14 februari 2017.

(Bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Tessa_de_Loo)

Titel: Isabelle

Auteur: Tessa de Loo

Uitgever: De Arbeiderspers

Verschijningsdatum: september 2018

Druk: 19e druk

ISBN: 9789029528832

Pag.: 85