William M. Kelley - Uit de maat

Recensie door Marjon Nooij

Uitgeverij Atlas Contact
Schwob Winteractie 2018/2019

Woke*: het moment van bewustwording

1957

Sutton, een buurtschap in een niet bestaande staat ergens in het diepe zuiden van Amerika.

Meneer Harper houdt vanaf vroeg in de ochtend, in zijn rolstoel, de wacht op de veranda van de plaatselijke kruidenierswinkel. Hij vertelt de andere rondlummelende mannen het - door overlevering misschien niet helemaal meer waarheidsgetrouw - mythische verhaal van een bijna titanische zwarte slaaf die de geschiedenis in is gegaan als 'De Afrikaan' en zo sterk was als de Bijbelse Samson. Gedurende de overtocht zit de Afrikaan - Hij heeft een baby bij zich - vastgeklonken aan de wand van het ruim, tot hij zich ineens met een luid gebrul losbreekt en weet te ontsnappen. Wanneer zijn eigenaar, Generaal Dewey Willson, hem te pakken heeft gekregen vermoordt hij hem, de baby neemt hij mee naar huis.

De Afro-Amerikaanse auteur William Melvin Kelley (1937-2017) is geboren in New York en opgegroeid in The Bronx, een volkswijk waarvan de bevolking voor 10% wit is. Hij studeerde aan Harvard University, in de tijd van de Black Arts Movement, en in 1962, op zijn vierentwintigste, debuteerde hij met A different drummer, nu schitterend vertaald door Arthur Wevers als Uit de maat. Met dit gepassioneerde debuut schreef Kelley een urgente allegorie over de black struggle, de strijd voor burgerrechten en de sociale cohesie tussen de zwarte en blanke bevolkingsgroepen, wat nog altijd dezelfde importantie heeft getuige #blacklivesmatter. Het verschijnen van zijn boek is in dezelfde donkere periode als waarin Martin Luther King en Malcolm X zijn vermoord. Omdat hij zelf het woord 'negro' en 'nigger' heeft gebruikt in dit boek, heeft de vertaler ervoor gekozen om dit n-woord in een letterlijke vertaling te gebruiken en zo de oorspronkelijk schrijfwijze recht te doen. Tien jaar eerder dan Kelley, is ook het eerste werk van de jonge Afro-Amerikaan James Baldwin verschenen en van hem is twaalf jaar later Als Beale Street kon praten als herontdekte klassieker uitgebracht in het Nederlands en opgenomen in de Schwob Winteractie van 2018-2019.

Tucker Caliban, een man met een zeer zwarte huid, is een ongeschoolde arbeider en het bloed van 'De Afrikaan' stroomt door zijn aderen. Hij heeft een stem die een aantal octaven te hoog klinkt, is klein van stuk en brildragend, en hiermee zet Kelley direct de toon door hem als antoniem neer te zetten van zijn grote en sterke voorvader.

Wanneer Tucker een lading grof zout heeft gekocht, strooit hij tot ieders verbazing 'de hagelachtige kristallen' uit over zijn akkers, schiet zijn schamele veestapel af, vermorzelt de klok die ooit met de Afrikaan is meegekomen en verbrandt letterlijk al zijn 'schepen' achter zich. Dan reist hij met zijn gezin de noorderzon tegemoet. De klok is een prachtige metafoor die aangeeft dat Tucker met het stukslaan ervan ook de tijd die achter hem ligt te gronde richt.

Met stomheid geslagen zien de dorpsbewoners deze taferelen aan. Over het waarom van hun vertrek kunnen ze alleen maar gissen. En wat Tucker waarschijnlijk nooit heeft vermoed is dat langzamerhand de ook andere zwarte dorpsbewoners hun spullen bijeen pakken, alsof Tucker hiervoor het startsein heeft gegeven. Ook Harry Leland en zijn zoon zien deze exodus met lede ogen aan. Harry zegt hem dat de negers vrije mensen zijn en het recht hebben om te vertrekken.

'Waar gaan al die nik... negers naartoe, papa?' Hij inspecteerde de appel, probeerde te bedenken waar hij de eerste hap zou nemen.. 'Dat weet ik niet, Harold.' Zijn vader beet in de zijne, kauwde, slikte. 'Ik denk dat ze zich STRAGEGISCH TERUGTREKKEN, zoals we dat in het leger noemden. [...] Ik denk dat de negers zich helemaal terugtrekken.' 'Zijn ze dan geen lafaards, papa?' 'Dat denk ik niet. Ik denk dat er nu meer moed voor nodig is om je terug te trekken, jongen'

Vanuit het point of view van enkele witte dorpsbewoners wordt het verhaal van Tucker uit de doeken gedaan. De tijdswisselingen geven een compleet plaatje. Alleen zij krijgen het woord en het is opmerkelijk te noemen dat een auteur van Afro-Amerikaanse literatuur in de huid van witte mensen kruipt. Kelley weet messcherp te verwoorden hoe de witte achterblijvers het vertrek van de zwarte bevolking ondergaan.

Tucker heeft, net als zijn vader en grootvader, altijd bij de familie Willson gewerkt en ook zijn vrouw Bethrah is op een dag bij hen aan de deur verschenen, omdat ze op zoek was naar een betrekking als dienstmeid. Samen bestieren ze een eigen boerenbedrijfje. De gezinsleden van de Willson's hebben warme herinneringen aan Tucker en Bethrah en in de afzonderlijke hoofdstukken komen zij aan het woord. Elk personage vertelt zijn/haar eigen verhaal over de verhouding tot Tucker. Maar onderhuids is de rassenongelijkheid pijnlijk voelbaar, zoals wanneer de jonge Tucker met de riem krijgt als hij een telg van de Willson's leert fietsen en hij daardoor te laat thuis komt voor het eten. Het is subliem hoe Kelley elk persoon een geheel eigen karakter heeft gegeven, door de schrijfstijl en vocabulaire aan te passen. Vooral de kleine Harold (meneer Leland voor Tucker) maakt indruk met zijn kinderlijke vertrouwen en naïviteit.

Maar niet bij iedereen kan deze uittocht op sympathie rekenen en op de veranda wordt er dan ook druk gespeculeerd en de gouverneur komt ook met zijn statement.

'Er is geen enkele reden om ons zorgen te maken. We hebben ze nooit nodig gehad en nooit gewild en redden ons ook wel zonder hen; het Zuiden redt zich wel zonder hen. Onze bevolking is misschien met een derde geslonken, maar het komt allemaal goed. Er zijn nog genoeg goede mannen over.'
Dit wilden ze allemaal graag geloven. Ze leefden nog niet lang genoeg in een wereld zonder zwarte gezichten om ook maar iets zeker te weten, maar ze hoopten dat alles goed zou komen, probeerden zich ervan te overtuigen dat het allemaal voorbij was, maar voelden wel dat het voor hen nog maar net was begonnen.'

Toch blijven de gevolgen van het vertrek van de grote groep zwarte dorpsbewoners niet ongemerkt en de gemoederen keren zich. De komst van Bennett T. Bradshaw, een geaffecteerde, Noorse, zwarte dominee, zet de verhoudingen in het dorp op scherp. Het einde van dit sterke, maar hartverscheurende verhaal blies me uit mijn schoenen. Een aangrijpend verhaal waar nog lang over na te denken valt. Wat heeft Tucker gedreven om uit de maat te lopen?

Titel: Uit de maat

Auteur: William M. Kelley

Vertaling: Arthur Wevers

Pagina's: 272

ISBN: 9789025453480

Uitgeverij Atlas Contact

Verschenen: november 2018

* Woke, als een politieke term van Afro-Amerikaanse afkomst, door Kelly gelanceerd, verwijst naar een ervaren bewustzijn van kwesties met betrekking tot sociale rechtvaardigheid en raciale rechtvaardigheid. Het is afgeleid van de Afrikaans-Amerikaanse Engelse uitdrukking "blijf wakker", waarvan het grammaticale aspect verwijst naar een voortdurend bewustzijn van deze kwesties. 

(Bron: https://en.wikipedia.org/wiki/Woke)

Leonora Carrington – Een dove oude dame

Recensie door Tea van Lierop

Uitgeverij Orlando

Fabelachtige vertelling 

Een omslag mag niet leidend zijn voor een recensie en toch is dit het uitgangspunt voor deze bespreking. Mocht het nog niet opgevallen zijn: de afbeelding op het omslag trekt alle aandacht wanneer hij tussen vele andere omslagen zou liggen. Nader beschouwd is het een schilderij van de auteur, geschilderd in 1947 en getiteld ‘The Giantess’ (bron). Hierop wordt een reusachtige gestalte afgebeeld, het kleine hoofd is omlijst met rode krulletjes, drie heel kleine vrouwtjes staan tussen haar voeten en een paar ganzen omringen haar. Het ei dat ze in haar handen houdt is een motief dat in een van haar eerdere werken gebruikt werd, het stelt de macrokosmos en de microkosmos voor en verbindt haar eigen leven met het universum. Een enorm tot de verbeelding sprekend kleurig, surrealistisch schilderij dat de vraag oproept welk verhaal daarbij zal passen.

Om het boek op waarde te kunnen schatten is het voorwoord van Ali Smith een spectaculaire entree. Voor wie nog niet bekend is met Leonora Carrington wordt een boekje opengedaan over de excentrieke schrijfster, haar levenswijze is eigenzinnig en artistiek, ze tart elke conventie. Met deze voorkennis krijgt het lezen van het boek een extra dimensie. Heel wat namen passeren de revue in de surrealistische kunstwereld, onder anderen Max Ernst valt op, met Leonora Carrington kreeg hij een relatie, later trouwde hij met Dorothea Tanning, de auteur van De kloof en veelzijdig kunstenares, haar werk wordt gerekend tot het surrealisme.

Het boek heeft als hoofdpersonage een dame van tweeënnegentig jaar, Marian Leatherby, die grootse avonturen beleeft in een obscuur tehuis voor oude dames. De aanloop verloopt, vergeleken bij de tijd na het omslagpunt in het boek, een beetje traag. We leren haar kennen, her en der wordt een een cliché gebruikt om de omstandigheden uit te leggen, maar tegelijkertijd wordt duidelijk dat hier geen gewoon verhaal aan zit te komen. Aanwijzingen voorspellen iets ongrijpbaars, maar de ware toedracht zit nog helemaal ingepakt. Haar, eveneens bejaarde, vriendin Carmella zal onmisbaar blijken en een schakel vormen tussen de wereld in het ‘huis’ en daarbuiten. Zij was het die Marian de hoorn schonk, een prachtig exemplaar. Deze hoorn komt als motief en symbool regelmatig terug in het boek en is onmisbaar voor ‘Een dove oude dame’, die zegt dat haar andere zintuigen nog prima werken. Een kort citaat ter illustratie hoe Mariannes kleinzoon Robert denkt (zelf staat ze met haar hoorn te luisteren en Galahad – een speaking name – is haar zoon, Muriel de schoondochter)

‘‘De regering heeft inrichtingen voor zieken en bejaarden,’ snauwde Muriel. ‘Ze had allang opgenomen moeten worden.’

‘We zijn niet in Engeland,’ zei Galahad. ‘De inrichtingen hier zijn niet geschikt voor menselijke wezens.’

‘Grootmoeder,’ zei Robert, ‘valt nauwelijks als een menselijk wezen te beschouwen. Ze is een kwijlende zak vlees in staat van ontbinding.’’

Dat ‘huis’ is niet zomaar een huis, allerlei vreemde bouwsels maken samen het geheel. De leiding is op zijn minst als verdacht en vreemd te kwalificeren. Met hun ideologieën proberen ze de dames een regime op te leggen dat al snel op weerstand zal stuiten, wel met de nodige humor zodat het luchtig blijft met een licht dreigende ondertoon. De medebewoners zijn geen ‘standaard bejaarden’, met grote verbeeldingskracht worden ze geportretteerd. Niets is wat het lijkt geldt ook voor deze groep vrouwen, om geen spoilers weg te geven moet het hierbij wat dit onderwerp betreft bij blijven, maar reken maar dat het verrassend is.

Een surrealistisch kunstenares zal zich in haar verhalen uit kunnen leven, net zoals in haar schilderijen. Al in het begin worden de aanwijzingen in die richting uitgezaaid, kleine dingetjes, zoals de talloze brieven die Carmella de wereld rondstuurt aan mensen die ze niet kent. En de opmerking van Carmella dat ze zouden kunnen vluchten naar Lapland voordat Marian naar ‘De Broederschap de bron van Licht’ gezonden zou worden. Een gebreide tent kan voor onderdak zorgen of anders konden ze naar de Rivièra gaan, maar ja, er is geen geld. Kortom fantasie genoeg voorradig, maar inmiddels is de verhuizing een feit en wordt de spanning opgebouwd.

Het breekpunt is het verhaal van het schilderij dat als raamvertelling een plaats krijgt in de roman. Is dit verhaal waarin de Heilige graal een grote rol speelt een zeer mystieke vertelling, datgene wat er daarna gebeurt kent totaal geen grenzen. Grote thema’s komen aan de orde, jezelf tegenkomen in een ander tijdperk, toversoep, raadselachtige rijmpjes die opgelost moeten worden en vooral de vele gedaanteverwisselingen zijn fantasievol. Zoals gezegd komt het verhaal in een stroomversnelling, het is bijna niet meer bij te houden wat er precies aan de hand is met de aarde. Gelukkig komt er op het terrein van het totaal veranderde ‘huis’ een postbode langs met nieuws uit de buitenwereld. De boodschapper komt als Hermes vertellen wat er allemaal gebeurd is.

Mythologische verwijzingen passen prachtig in dit verhaal, ze verbinden de realiteit met het ongrijpbare en het spelen met de tijd maakt veel mogelijk. De thema’s zijn zo groot, zo ongrijpbaar dat ze, omdat ze zo surrealistisch beschreven worden, een plaats krijgen en heel even grijpbaar worden. Hoe religie, mythologie, het menselijk goed en kwaad, de liefde voor dieren allemaal voor even geordend aan bod komen doet de lezer huiveren, duizelen en vooral ook weer neerkomen om terug te kijken op de schitterende beelden die zo mooi beschreven zijn dat je je in een prachtig natuurlijk paleis waant, waar al die beelden opgehangen zijn en waaruit zomaar een kat of een vogel zou kunnen opvliegen.

Titel: Een dove oude dame
Auteur: Leonora Carrington
ISBN: 9789493081352
Uitgeverij Orlando
Vertaling: Nelleke van Maaren
Genre: fictie
Pag.: 192
Verschenen: deze editie 2020, oorspronkelijk 1974

Stephan Abarbanell - Het licht van die dagen

Recensie door Roosje

Uitgeverij Signatuur 

Motto:

‘Hello darkness, my old friend

I’ve come to talk with you again’

- Simon & Garfunkel

Oorlog en liefde

Robert Landauer, arts en farmacoloog, landt in augustus 2015 in Beiroet, Libanon. Op de taxistandplaats voor het vliegveld ontmoet hij de Nederlandse Mila, journaliste bij de Volkskrant. In deze roman gaan zij samen de komende avonturen tegemoet.

‘Daar lag ze, de stad, okerkleurig, ondoordringbaar. Rijen huizen onder een melkachtig waas. Een boulevard langs zee, omzoomd door palmen. Op een verhoging boven het water een reuzenrad. In de heuvels erachter flikkerende, blauwe zwembaden, als morsetekens die de vroege ochtend verkondigden. Boven het zuiden van de stad zette het vliegtuig de landing in.’ (2020: 11)

Auteur Abarbanell houdt de lezer lang in het ongewisse van wat er nu eigenlijk aan de hand is met Robert Landauer en wat hij in deze roman komt doen. Robert neemt ons mee naar Hamburg, Berlijn, Beiroet, Sabra en Shatila, een kibboets in het Noorden van Israël, Caesarea, Tel Aviv, Philadelphia USA, Parijs. En wie is die terughoudende man en hoe komt hij zo? In steeds wisselende perioden en op steeds verschillende plaatsen onder de constante begeleiding van het zalvend gezang van Paul Simons Soud of Silence - ja, het wordt duidelijk waar die obsessie met de Sound of Silence vandaan komt - wordt de puzzel Robert Landauer tot het laatste stukje gelegd.

Nu moet ik een beetje op mijn woorden gaan passen, anders leg ik alvast te veel puzzelstukjes aan elkaar. Centraal staan de gruwelijke gebeurtenissen in Sabra en Shatila in september 1982, door het Israëlische leger en door Libanese christen-falangisten op Palestijnse vluchtelingen en Libanese sjiieten. Een zwarte bladzijde - een van de vele natuurlijk - in de geschiedenis van de oorlogen uit de huidige tijd in het Midden-Oosten. Ingewikkelde politieke situaties met veel deelnemers en schimmige machtspolitiek.

Oorlog alleen kan geen onderwerp zijn voor een roman, al wil Tolstoj met een titel als Oorlog en vrede ons iets anders doen geloven. Er moet vanzelfsprekend een individueel menselijk drama mee gemoeid zijn om een roman wat sjeu te geven, en het liefst iets dat met liefde te maken heeft. En zo gebeurt het dan ook.

Robert Landauer krijgt bij toeval - veel gebeurt toch bij toeval in deze roman - te maken met een terminale longkankerpatiënt, een Libanees-islamitische zakenman, die op zoek is naar zijn grote liefde, die misschien in 1982 in Shatila is omgekomen. Of Robert zo aardig wil zijn hier en daar navraag te doen of dat werkelijk zo is; de Libanees heeft het gevoel dat zij nog leeft.

Landauer zelf worstelt met zijn verleden, op persoonlijk gebied, qua vrouw en dochter, en op het gebied van zijn carrière als farmacoloog. Het wordt geloof ik pas op het laatst duidelijk waarin hij wel of niet tekortgeschoten is toen hij medicijnonderzoek deed in Philadelphia. In ieder geval is hij daarin wel chantabel.

Dat hij zelf in september 1982 in die Israëlische kibboets aan de noordgrens met Libanon was, heeft te maken met de zoektocht naar zijn joodse roots. Zijn opa was joods en Robert voelt dat hij daar iets mee moet. Op deze wijze krijgen de drie grote wereldgodsdiensten - of beter kan ik zeggen: de drie grote godsdiensten met hun wortels in het Midden-Oosten - een innige verknooptheid. Het is alsof de auteur ons heel vet voorhoudt: mensen van verschillende godsdiensten respecteren elkaar, voelen vriendschap voor elkaar, en nu, last but not least  de grote bazen nog. Zo lees ik het tenminste. Een oproep tot vrede en verzoening, want we zijn allemaal mensen, we zijn afhankelijk van elkaar, we voelen liefde voor elkaar, we helpen elkaar!

Roberts geestestoestand is er een van grote verwarring; tenminste de auteur neemt de lezer mee in een draaikolk van gebeurtenissen waarin geen rode-draad-van-Ariadne meegegeven wordt. Ik tastte voortdurend in het duister. Wat gebeurt er nu? En dat ‘nu’ wanneer is dat dan en waar en met wie? De auteur geeft in kopjes aan waar Robert zich wanneer bevindt, bijvoorbeeld Beiroet 2015; of Parijs september 2015. Binnen die gebeurtenissen-in-het-nu reist Roberts woelige geest op en neer naar verleden, naar andere periodes in dat verleden en heden, back and forth. Met de queeste naar het meisje is de zoektocht naar de eigen identiteit ook in volle gang. De ene auteur is meer bedreven in het uit elkaar houden van verschillende tijdspannes dan de ander en wat daar gebeurt en waarom dan wel, wat is om met Zomergast Typhoon te spreken: de urgentie? Ik had in deze roman veel moeite om daarachter te komen. Op het achterplat las ik een aanbeveling: Pageturner! Dat geldt echt niet voor mij.

Een geweldig initiatief om een zo’n politiek beladen onderwerp uit de recente geschiedenis van zo’n beladen deel van de wereld - het Midden-Oosten - tot onderwerp van een roman te maken: niets dan lof. Maar de auteur weet handreikingen en verhaalverloop niet zo heel soepel tevoorschijn te toveren uit zijn hoge hoed. Veel is overgelaten aan het toeval. Veel begreep ik niet op de plek waar dat wel had gemoeten. Dan hoopte ik dat ik in het verloop van het verhaal toch nog op enig ogenblik zou begrijpen hoe de vork in de steel zou steken en of ik op het verkeerde been was gezet. Dat laatste was toch niet heel vaak het geval. Dat vind ik over het algemeen wel leuk, dat de auteur mij op het verkeerde spoor heeft gezet. Het einde van deze roman is ook schimmig en waarschijnlijk überromantisch maar zeker weet ik dat niet, want de auteursaanwijzingen lijken niet voor mij geschreven. Ik sluit niet uit dat ik in dezen geen goede lezer ben en dat het gewoon aan mij ligt.

Auteur

Stephan Abarbanell (1957) studeerde evangelische theologie en algemene retoriek in Hamburg, Tübingen en Berkeley. Tegenwoordig is hij Chef Cultuur bij het radiostation RBB. Zijn debuutroman Morgenland verscheen in 2016 en won de WIZO Literatuurprijs. Het licht van die dagen is zijn tweede roman.

Titel: Het licht van die dagen

Auteur: Stephan Abarbanell

Vertaling: Marcel Misset

Pagina's: 348

Uitgeverij Signatuur

ISBN: 9789056726652

Verschenen: juni 2020