Lawrence Durrell - Justine

'Alexandrië, de grote wijnpers van de liefde'

Justine is het eerste deel van het Alexandrië Kwartet van Lawrence Durrell dat in 1957 verscheen. Waarom zaten we eigenlijk te wachten op een Nederlandse vertaling? Durrell maakt het de lezer immers niet gemakkelijk met zijn breed uitwaaierende, maar sterke beschrijvingen van de couleur locale van Alexandrië; mengkroes van religies, afkomst, rijkdom en armoede. Je loopt het risico om hele stukken te lezen zonder het op te slaan en het blijkt een tour de force om met je hoofd boven de exotische mist uit te stijgen. Wie zich echter waagt aan een herlezing, wordt beloond door het mooie proza. De meanderende stukken tekst – die bovendien verre van chronologisch zijn – verhalen over belangrijke anekdotes en observaties uit het geheugen van de hoofdpersoon. Ook de karakterbeschrijvingen zijn krachtig en zeer realistisch.

Marjon Nooij

Lawrence George Durrell (1912-1990) is in Brits-Indië geboren als zoon van een kolonistenechtpaar. Op zijn elfde werd hij naar Engeland gestuurd om daar te gaan studeren, maar dat werd een fiasco. Op zijn vijftiende begon hij voorzichtig met het schrijven van gedichten en in 1931 werd er een bundel gepubliceerd. In 1935 emigreerde hij met zijn eerste vrouw naar Griekenland, maar week uit naar Egypte toen het hem door de Tweede Wereldoorlog te heet werd onder zijn voeten. Hij ontmoette in Alexandrië de vrouw die model heeft gestaan voor Justine en trouwde later met haar. De auteur is schatplichtig aan de Amerikaanse auteur Henry Miller, wat in de sensuele liefdesscènes tot uiting komt.

Na het verschijnen van de tetralogie gingen er geruchten dat Durrell zou worden genomineerd voor de Nobelprijs voor de Literatuur, maar helaas voor hem bleef het bij deze speculatie. Samen met de andere drie romans uit het kwartet – Balthazar (1958), Mountolive (1958) en Clea (1960) – die nog bij Uitgeverij Van Maaskant Haun zullen verschijnen – vormt Justine (vertaald door Meta Gemert) één geheel.

Durrell voert in deze postmodernistische mozaïekroman een ik-verteller op die, tijdens de late periode van de 30'er jaren van de vorige eeuw, belandt in een vierhoeksverhouding; de rode draad en verbindende factor van de personages, hoewel ook het dromerige Alexandrië niet moet worden vergeten als verbindend element. De verteller is de Ierse leraar Darley, die in dit deel nog niet bij name wordt genoemd. Hij heeft ontegenzeglijk raakvlakken met de auteur zelf.

‘Aantekeningen voor landschapstinten... Lange aaneenschakelingen van tempera. Licht, gefilterd door ingedikt citroensap. Een lucht vol baksteenstof, zoet ruikende baksteenstof, en de geur van een heet wegdek geblust met water. Lichte nevelwolken, onderweg naar de aarde, die maar zelden regen brengen. Spuit daar stoffig rood, stoffig groen, kalkachtig paars en verdunde, karmijnrode lak op. Zomers werd de lucht licht gevernist door zeedamp. Alles lag onder een laag gomhars.’

Darley begint zijn relaas met de mededeling dat hij naar een Grieks eiland is gevlucht met het kind van Melissa die zo tragisch aan haar einde kwam. Hij mijmert over verloren relaties uit vervlogen tijden die zich nostalgisch voor zijn geestesoog ontvouwen, doordat hij zijn eigen aantekeningen, brieven, de dagboeknotities van de joodse Justine en andere parafernalia als vertroosting overloopt. Hij wil ‘ze weer tot leven wekken tot aan het punt waarop pijn kunst wordt’. Hierbij gaat hij associatief te werk en laat zich leiden door epifanieën. 'niet in de volgorde waarin ze plaatsvonden – want dat is geschiedenis – maar in de volgorde waarin ze voor het eerst betekenis voor me kregen'. Door deze samengebrachte herinneringen is er geen sprake van een strak gecomponeerde plot. Het is dan ook een karaktergedreven verhaal.

‘Schakel na schakel keer ik terug langs de ijzeren ketting van de herinnering naar de stad die we samen zo kort hebben bewoond: de stad die ons heeft gebruikt als haar flora – ons in conflicten stortte die de hare waren en die we per ongeluk voor de onzen hielden: dierbaar Alexandrië.’

Met Melissa, een tengere, oprechte en tuberculeuze Alexandrijnse danseres, begint Darley een affaire, – ‘We waren maatjes in waardeloosheid.’ Ondanks dat hij het niet kan aanzien dat ze ook begeerd wordt door Cohen, valt hij al snel voor de raadselachtige, flamboyante, doch rusteloze Justine met wie hij zich in een seksuele relatie stort. Justine die ‘vrij wilde zijn om lief te hebben’, maar getrouwd is met de vermogende kopt Nessim (‘Haar liefde was als een huid waarin hij, zoals het kind Heracles, ingenaaid was.‘) en niet van plan om uit haar huwelijk te stappen. Saillant detail is dat Darley en Nessim ook weer vrienden zijn. Ook Nessim en Melissa beginnen een relatie. Ondanks dat Justine en Darley er alles aan doen om hun affaire geheim te houden, ruikt Nessim onraad. Zijn jaloezie culmineert in een obscure actie en Justine, die we kunnen zien als allegorie van de gecompliceerde stad, besluit uit hun leven te verdwijnen.

‘Alexandrië de grote wijnpers van de liefde [was]: zij die eruit verrezen, waren de zieken, de eenzamen, de profeten – ik bedoel allen die in hun seksuele gevoelens diep verwond zijn.’

Durrell neemt de lezer mee door de Egyptische stad zoals James Joyce dat eerder deed in Dublin. Of het nu regent, of dat het donker is, hij weet hoe hij de atmosfeer van de bruisende stad – met zijn bewoners, hun gewoonten, de stoffige wegen, de geuren, het geluid van de muezzin die oproept tot het gebed, de Pharos van Alexandrië – levendig, melancholiek, maar realistisch kan beschrijven. Er vindt veel plaats in deze rijke roman en een bont gezelschap aan personages passeert de revue. Je tanden erin zetten en langzaam savoureren is het devies om te genieten van Durrells poëtische en lyrische taal, zijn sensuele beschrijvingen en prachtige zinnen, waarbij zelfs subtiele humor zich af en toe laat zien. Dit tezamen maakt de roman tot een sensationele leesbeleving waarin de herinnering, liefde, jaloezie en passie een constante factor zijn.

--

Titel: Justine

Auteur: Lawrence Durrell

Vertaling: Meta Gemert

Pagina’s: 272

Uitgeverij Van Maaskant Haun

ISBN: 9789083200200

Verschenen: januari 2023

Zhāng Yuèrán – De spijker

 

Over een gedesillusioneerde generatie, gebukt onder schuld en slachtofferschap

Zhāng Yuèrán (Jinan, 1982) heeft met De spijker het ontroerende verhaal geschreven over de erfenis van een verbitterde generatie die zich tegen wil en dank staande moest houden tijdens de Culturele Revolutie in China van 1966-1976. Mao wist de macht die hij had verloren door het mislukken van de Grote Sprong Voorwaarts, weer naar zich toe te trekken. Vele Chinezen hebben zijn politiek letterlijk aan den lijve ondervonden door de praktijken van onder andere de Rode Gardes. Voortdurende dreiging van martelingen, executies, onteigening van bezit, deportaties van de intellectuelen, en de éénkindpolitiek hebben een grote stempel gedrukt op het emotionele leven van de oudere generaties. De voortdurende angst en de noodzaak op je hoede te zijn, hebben maar al te vaak geleid tot huwelijksproblemen, huiselijk geweld, overmatig drankgebruik en het onvermogen om lief te hebben.

Marjon Nooij

Na de dood van Mao kwam er een einde aan deze zwarte periode, kreeg de bevolking meer vrijheden, groeide de welvaart en kwam er voorzichtig wat meer vrijheid van meningsuiting. Echter, de maandenlange bezetting in 1989 van het Tian’anmen-plein (Plein van de Hemelse Vrede) kostte vermoedelijk aan 3000 mensen het leven en over deze gebeurtenis mag in China nog altijd niet worden geschreven of gesproken. Vertaler Annelous Stiggelbout legt in het voorwoord uit hoe Zhāng er – met behulp van allusies – zo subtiel naar verwijst dat het degene die haar werk censureert niet op zou vallen.

In eigen land is Zhāng een van de invloedrijkste auteurs van de generatie na de jaren '80 van de vorige eeuw. Haar verhalenbundel Tien liefdes was het eerste werk dat in 2020 in Nederlandse vertaling verscheen. Met De spijker – waarvoor ze de Prix Transfuge won en op de shortlist van de Prix du meilleur roman étranger stond – is ze internationaal doorgebroken.

Cheng Gong en zijn jeugdvriendin Li Jiaqi zijn samen opgegroeid, maar hebben elkaar al jaren niet meer gesproken. Wanneer Jiaqi uit Beijing teruggekomen is om voor haar stervende grootvader Li Jisheng te zorgen, zoekt ze Gong op. Nu ze dertigers zijn, spenderen ze één hele nacht aan het ophalen van herinneringen. Beurtelings doen ze elkaar hun verhaal in ononderbroken, intieme monologen en komen ze geleidelijk tot de kern van hun persoonlijke tragedie en het grote geheim. 'Ik wist dat ik je daarna misschien nooit meer zou zien, dit was misschien wel de laatste kans om alles met je te bespreken.'

Jiaqi's grootvader was een gerespecteerd cardioloog die zijn eigen zoon steeds heeft afgewezen. De pijn van het zich niet geaccepteerd voelen vreet de zoon langzaam op en doet hem naar de drank grijpen. Tegen de zin van vader trouwt zijn zoon beneden zijn stand. Er wordt een dochter geboren, maar het huwelijk is al bij voorbaat gedoemd te stranden en hij vertrekt naar Beijing. Jiaqi blijft bij haar moeder, maar haar hart blijft hunkeren naar haar vader en, zo jong als ze is, ze probeert hem in bescherming te nemen.

'De proporties van zijn [grootvaders mn] dood zijn het gewicht van zijn leven. Het zinken van een slagschip. Ik moet een formidabel man niet zijn waardige dood onthouden, dat weet ik, maar toch klem ik deze momenten vast en wil ik ze onder geen beding uit handen geven. Al die jaren heb ik niets van hem gevraagd, niet zijn zorg, zijn liefde, zijn eer... Ik wilde niets van dat alles. Nu wil ik alleen maar zijn dood, ik wil bezit nemen van zijn dood. Ik heb gewacht op dat moment, gewacht tot een niet-bestaande stem zou aankondigen dat alles voorbij is.' […] 'Soms vraag ik me af: als ik niet was weggegaan, als ik steeds in het licht van zijn aureool was blijven leven, was ik dan iemand anders geworden?'’

Ook Gong groeide op in een gebroken gezin. Toen zijn moeder vertrok, liet zijn vader hem achter bij zijn tirannieke grootmoeder. '[...] ik droeg het lot van ons hele geslacht op mijn schouders.' Zijn comateuze 'droom-opa' ligt met een 'glimlachende mond' in kamer 317 van het ziekenhuis. Iemand had een spijker in zijn hoofd gedreven, het aangetaste deel van zijn hersenen is operatief verwijderd en sindsdien is grootvader een kasplantje. 'Niemand wist wie de dader was. Alleen opa.' Maar opa kan het niet meer vertellen. 'Ik ontdekte later dat hij elke paar jaar een manier zou vinden om op te staan uit de vergetelheid en terug te keren in mijn leven.' Gong bedenkt een manier om te communiceren met de ziel van opa en stelt alles in het werk om onderdelen bij elkaar te scharrelen om een 'zielofoon' te maken. Samen met Jiaqi gaat hij na schooltijd naar het ziekenhuis, waar ze in alle rust hun huiswerk kunnen maken. Het zijn die momenten die hen zelfs een gelukkig gevoel geven.

Het verhaal krijgt een diepere laag door het gruwelijke geheim, dat de opa's met elkaar verbonden heeft en niet alleen het leven van hun kinderen te gronde heeft gericht, maar ook doorwoekert in de derde generatie. Het zich niet willen herinneren van, of zich uitspreken over het harde verleden – uit angst voor represailles – doet de familierelaties geen goed en ook onderling raken de families gebrouilleerd. Tijdens de ontboezemingen in die bewuste nacht ontvouwt zich langzaam de Orwelliaanse Chinese geschiedenis en komen ze tot de kern van het gezamenlijke grote geheim.

Zhāng beschrijft de zoektocht naar de eigen identiteit vanuit de elkaar afwisselende perspectieven van beide hoofdpersonages, waarbij het lang verzwegen mysterie van hun grootvaders successievelijk wordt ontrafeld. Gong en Jiaqi kunnen dan eindelijk de laatste puzzelstukjes op de juiste plaats leggen. De twee jeugdvrienden staan hierbij symbool voor de jongste generatie die de last draagt van de harde, communistische heerschappij in het China van de twintigste eeuw.

'Pas toen we jaren later volwassen waren, leek het alsof we eindelijk de mist uit waren gekomen en de wereld helder zagen. Maar dat was niet zo. We droegen de mist om ons lichaam mee, als een cocon.'

De spijker is een maatschappijkritisch, vol verhaal over schuld en slachtofferschap, waarbij er voornamelijk verliezers zijn die het vertrouwen en hun principes zijn kwijtgeraakt. Het verhaal laat zien in welke beklemmende omstandigheden de Chinezen in de Volksrepubliek hebben moeten leven in de eenpartijstaat.

Wanneer er wordt gesproken over het verleden is het altijd de vraag hoe betrouwbaar herinneringen zijn en wie uiteindelijk de nagel is aan de doodskist van de ander.

--

Titel: De spijker
Auteur: Zhāng Yuèrán
Vertaling: Annelous Stiggelbout
Pagina's: 528
Uitgeverij Prometheus
ISBN: 9789044646610
Verschenen: april 2023

Eleanor Catton – Het woud van Birnam

 

Intelligente roman met een spannend tintje, maar met vlakke personages

Na het winnen van de Booker Prize in 2013 voor haar roman Al wat schittert – met haar destijds achtentwintig jaar was ze de jongste auteur ooit – komt Eleanor Catton (1985) eindelijk met haar langverwachte nieuwe roman; Het woud van Birnam. In deze intelligent geschreven roman, waarvan de titel een Shakespeareaanse knipoog is naar het Marsbos uit Macbeth – het toneelstuk over keiharde ambitie, schuld en onschuld – is Catton een heel andere weg ingeslagen door een misdaadroman te schrijven.

Marjon Nooij

Deze meerlagige ideeënroman, speelt zich af in Nieuw-Zeeland, Een links-idealistisch en verdekt opererend tuinderscollectief zoekt naar grond dat in onbruik is geraakt, om die te benutten voor het verbouwen van groenten. Het is een noodlijdend project waar veel geld ingepompt moeten worden om het een kans van slagen te bieden. Mira Bunting, de officieuze leider van Birnam Wood, vindt op 500 kilometer afstand een groot perceel in het fictieve plaatsje Thorndike in het natuurreservaat Korowai, waar de verlaten boerderij van Owen en Jill Darvish staat. Een serie oppervlakkige aardbevingen heeft een aardverschuiving veroorzaakt, die enkele dodelijke slachtoffers heeft gekost en een stuk snelweg verwoest. Hierdoor is het landgoed slecht te bereiken en juist daardoor een uitgelezen plek voor de uitbreiding van Mira’s plannen.

Maar er blijken meer kapers op de kust wanneer Mira onverhoeds iemand tegenkomt die met zijn vliegtuig op het landgoed is geland. Hij hult zich in nevelen en weet in haar iPhone in te breken om te achterhalen wie ze is en wat het doel is van haar bezoek aan Thorndike. Het blijkt de opportunistische miljardair Robert Lemoine te zijn, oprichter van de Amerikaanse bewakingsfirma Autonomo, die Mira een fiks bedrag biedt om te investeren in Birnam Wood. Hij vertelt haar dat hij bezig is om een overlevingsbunker te bouwen, maar ze komt er achter dat hij het op een akkoordje heeft gegooid met Owen Darvish. Hij geeft ruiterlijk toe te lonken naar het Nieuw-Zeelandse staatsburgerschap. Met deze informatie refereert Catton indirect aan Peter Thiel, de medeoprichter van onder andere PayPal en investeerder in Facebook.

Om de boel te bewaken heeft Lemoine zijn drones en een troep beveiligers ingezet. Wanneer er een dode valt door de onfortuinlijke, maar ongewilde actie van de vriendin en collega van Mira, krijgt Lemoine de dames volledig in de tang, door voor het lijk een ‘persoonlijk’ ongeluk te ensceneren.

Tony Gallo, een voormalig lid van de tuindersgroep en ex-vriend van Mira, heeft jaren eerder na een ruzie het hazenpad gekozen, maar maakt plotseling zijn opwachting bij een vergadering. Hij had ‘zichzelf willen bewijzen dat hij niet het zoveelste marxistische cliché was, niet de zoveelste salonsocialist met zachte handjes en zelfingenomen meningen die over de arbeidersklasse theoretiseerde zonder zelf ooit ook maar een dag zwaar werk te hebben gedaan.’ Hij vertrouwt de zaak niet, ontdekt dat het verhaal over de bunker bezijden de waarheid is en dat Lemoine bezig is om in het geheim een zeldzaam mineraal te delven en daardoor verantwoordelijk is voor de aardverschuiving. Wat volgt is een kat en muis spel, waarbij iedereen zijn eigen hachje probeert te redden.

Na het wat trage eerste deel, komt Catton goed op stoom en krijgt het verhaal vaart. Ze weet de lezer haar spannende klimaatfictie in te trekken en de aandacht vast te houden, maar de plotwendingen zijn wel wat voorspelbaar. Ondanks de originele verhaallijn, het mooie proza en het feit dat Catton overduidelijk weet waar ze over schrijft, blijven de karakters vlak. Ze heeft zich meer gericht op de plot dan op de karakterontwikkeling. Haar personages zijn óf goed, óf slecht, zonder al te veel nuance, wat ervoor zorgt dat de lezer het boek met een ietwat onbevredigd gevoel dichtslaat.

--

Titel: Het woud van Birnam
Auteur: Eleanor Catton
Vertaling: Gerda Baardman
Pagina's: 400
Uitgeverij Ambo Anthos
ISBN: 9789026361487
Verschenen: februari 2023

Alice Zeniter - De kunst van het verliezen

 

Nergens meer thuis

Meelevend en invoelbaar zijn voor mij belangrijke criteria voor literatuur. Dat een verhaal iets teweeg brengt, informeert, verontrust of boeit. De kunst van het verliezen is zo'n boek. Naarmate het verhaal vordert, word je stapje voor stapje in deze familiegeschiedenis getrokken.

Alice Zeniter, een jonge Franse schrijfster, begint het eerste deel 'Het Algerije van papa' in het heden te vertellen vanuit een jonge geëmancipeerde vrouw Naïma, derde generatie Algerijns-Frans, die in een kunstgalerij in de Franse hoofdstad werkt. Zij begint de familiegeschiedenis van haar grootvader Ali te beschrijven. Een eenvoudige grondbezitter die met zijn twee broers in een van de zeven dorpjes op een bergkam in Kabylië (aan de kust van Algerije) woont. Een simpele man die tijdens de Tweede Wereldoorlog in het Franse leger in Europa heeft gevochten. Hij kan zijn geluk niet op als hij op een dag een olijvenpers in een rivier ziet drijven. Door deze pers weet hij in het dorp en omstreken zijn handel in olijven zodanig uit te breiden dat hij zelf niet meer hoeft te werken. Het levert hem en zijn familie een hogere status op. En afgunst bij andere families in het gebied.

Philipp van Ekeren

"Wordt rijkdom niet altijd afgemeten aan het zure gezicht van je buurman"

 

De Algerijnse onafhankelijkheidsoorlog bereikt gegeven ogenblik ook zijn dorp en alle inwoners worden gedwongen om een kant te kiezen. De vrijheidsstrijders doen qua onderdrukking en represailles niet onder voor de Fransen. Ali heeft geen hoge pet op van de vrijheidsstrijders en houdt spaarzaam contact met de Franse autoriteiten. Ondanks dat hij hen geen informatie verstrekt over vrijheidsstrijders wordt hij toch door de FLN (Front de libération nationale) als verrader ('harki') aangemerkt. Door de dreigende machtsovername van het FLN ontkomt hij er niet aan om met zijn jonge vrouw en drie kinderen naar Frankrijk te vluchten om daar een nieuw leven te beginnen. Dit deel van het boek geeft gelijk een goed inzicht in de Algerijnse geschiedenis van de twintigste eeuw.

In deel twee van het verhaal 'Het kille Frankrijk' komt de familie met vele andere vluchtelingen terecht in het kamp Rivesaltes in Frankrijk, niet ver van de Spaanse oostgrens. Vervolgens in het kamp 'Le Logis d'Anne', boven Aix-en-Provence waar Ali bomen moet hakken. Uiteindelijk belandt de familie in een goedkope flat aan de rand van Flers in Normandië. De focus in het verhaal is inmiddels verlegd naar de oudste zoon Hamid. Een zoon die zich realiseert dat de Franse taal beheersen de enige mogelijkheid is om te ontsnappen uit de onderklasse. Hij doet enorm zijn best en krijgt daardoor de kans om verder te studeren. Door zijn ontwikkeling krijgt hij automatisch een grote verantwoordelijkheid binnen zijn familie omdat zijn ouders amper Frans spreken en niet kunnen lezen of schrijven.

In Frankrijk krijgen zijn ouders nog een hele rits aan kinderen. In de krappe flatwoning maakt de drukte en het lawaai het bijna onmogelijk om te studeren. Schaamte maakt de afstand tot zijn vader steeds groter. Hamid distantieert zich steeds meer van zijn ouders en rebelleert tegen hun traditionele opvoeding.

"Zijn hoofd zit zo vol met 'je moet', 'je mag niet' en 'omdat ik het zeg' dat hij amper nog vooruitkomt. 's Nachts wiedt hij zijn innerlijke tuin in plaats van te slapen. De knopen hakt hij door."

In de vierde of vijfde klas van de middelbare school besluit hij niet meer mee te doen met de ramadan. Hij trekt veel op met zijn vrienden Gilles en François en leidt een eigen leven. Hamid krijgt meermaals te maken met onverhuld racisme. Gegeven moment waagt hij het op school om de leraar aan te spreken vanwege zijn opmerking die doorspekt is met blanke superioriteit:

"Zeg, Pierre, als Hamid het kan, moet het voor jou toch geen probleem zijn. Wat bedoelt u daarmee? Vraagt Hamid. …. Bedoelde u soms dat wat een Arabier kan vanzelfsprekend binnen het bereik van een Fransman ligt? Dat als ik het kan met mijn achterlijke Afrikanenbrein, de Blanke Man het ongetwijfeld beter kan dan ik? Is dat wat u bedoelde?"

Zijn vrienden nemen het gelijk voor hem op en alle drie worden de klas uitgestuurd. Dit durft hij natuurlijk niet thuis te vertellen. Hamid probeert er achter te komen wat er is gebeurd in Algerije waarom zijn vader heeft moeten vluchten. Maar Ali houdt zijn mond, heeft geen antwoord omdat hij het zelf ook niet weet. Hij heeft niet gekozen. Het is hem overkomen. De eeuwige strijd tegen discriminatie en zijn positie als tweederangs burger worden aan de volgende generaties doorgegeven. Naast de schande om als 'Harki' te worden bestempeld. Een Algerijnse Fransman zal nooit een Fransman worden.

Door een andere vriend Stéphane komt Hamid in contact met het communistische gedachtegoed. IJverig probeert hij tevergeefs Het Kapitaal te lezen. Maar het sterkt wel zijn verzet tegen de situatie. Zelfs in zijn wekelijkse buurthulp zet hij uitgebuite werklui aan om hun rechten op te eisen, om te gaan staken.

Dan ontmoet Hamid in 1972 zijn toekomstige vrouw Clarisse. Zijn afkomst, discriminatie, schaamte en 'onduidelijke' identiteit trekken een zware wissel op hun relatie. Toch overwint de liefde, ze trouwen en krijgen vier dochters. Een daarvan is Naïma, de derde generatie waar het verhaal mee is begonnen.

In het laatste deel 'Parijs is een feest' wordt zij door haar werkgever, de galeriehouder, naar Algerije gestuurd om een kunstenaar zover te krijgen kunst af te staan voor een expositie in Parijs. De spanning is intens. Is ze wel welkom? Komt ze als kleindochter van een 'Harki' Algerije wel binnen? Het land waar ze oorspronkelijk vandaan komt maar wat ze totaal niet kent. Het blijkt tenslotte wel mee te vallen. Ook bezoekt ze het dorpje van haar grootvader in Kabylië waar inmiddels "de baardmannen" (lees: moslimextremisten) het voor het zeggen hebben. Daar maakt ze kennis met haar achtergebleven familie. Allereerst wordt ze geconfronteerd met wantrouwen en distantie. Nadat de familieband duidelijk is gemaakt, haar oom overtuigd is dat ze niet terug is gekomen om bezit terug te vorderen moet ze vervolgens grote moeite doen om überhaupt te kunnen communiceren. Gelukkig is er een persoon die enkele woorden Frans machtig is. Het verschil tussen de werelden van dit bergdorp in Algerije en het bruisende leven in Parijs kan niet groter zijn. Naïma raakt bewust dat aan haar dubbele identiteit niet te ontkomen is. Er zit niets anders op dan dit te accepteren.

"Wat niet wordt doorgegeven, gaat verloren, zo simpel is het. Je komt hier vandaan maar je bent hier niet thuis"

De kunst van het verliezen is prachtig geschreven. Gevoelig. Alle personages zijn mensen van vlees en bloed. Ieder met zwakheden, soms een enorme gelatenheid, vaak met weemoed en ieder op zoek naar houvast. Identiteit, spanningen en sociale klasse voeren de boventoon zonder het verhaal te verstoren. Het verleden is onontkoombaar en blijft generaties lang in zijn greep houden.

Een minpuntje dat voor mij enigszins theatraal overkomt, is het feit dat Hamid, tientallen jaren later, zijn Franse jeugdliefde uit Algerije tegenkomt in een café in Parijs. Daarna verdwijnt zij weer van het toneel en draagt niet bij aan het verhaal.

Uniek is deze roman zeker niet maar wel universeel en herkenbaar. Ook voor Nederland zoals bijvoorbeeld de Molukse gemeenschap die na hun vlucht uit de Molukken hier in twee voormalige concentratiekampen Westerbork en Vught terecht zijn komen. Vluchtelingen is iets van alle tijden. Na hoeveel generaties wordt iemand echt volledig als staatsburger gezien?

De kunst van het verliezen is een familiegeschiedenis die het lezen waard is. Een verhaal dat alleen maar begrip kan opwekken voor de vreemdeling. Deze roman over vluchten, vrijheid, acceptatie en doorzettingsvermogen moet meer gelezen worden. Juist nu.

--

Titel: De kunst van het verliezen

Auteur: Alice Zeniter

Vertaling: Martine Woudt en Marijke Arijs

Pagina’s: 463

ISBN: 9789029525701

Uitgeverij De Arbeiderspers

Verschenen: oktober 2018

Ann Quin - Berg

Moordcomplot met onverwachte wending

De Britse Ann Quin (1936-1973) heeft vier romans geschreven, waarvan haar geniale debuut Berg (uit 1964) nu voor het eerst is verschenen bij Uitgeverij Oevers, in een Nederlandse vertaling van Barbara de Lange. Quin was bekend door haar modernistische en experimentele schrijfstijl, maakte deel uit van de vernieuwende stroming van de Britse avant-garde. Ze was onder andere schatplichtig aan de Ierse Samuel Beckett, die deel uitmaakte van het Brits experimentalisme en een tragikomische en absurdistische schrijfstijl had. Ook haar landgenoten Virginia Woolf en Anna Kavan zijn van invloed geweest op haar schrijven. In 1989 is Berg bewerkt tot de film (Netflix) Killing Dad met Richard E. Grant in de rol van Alistair Berg. De roman is opgenomen in de herfstactie 2022 van Schwob.

Quin groeide op in Brighton, Sussex, waar ze werd opgevoed door haar moeder, nadat haar vader het gezin had verlaten. Na verschillende periodes van psychische inzinkingen liep ze in 1973, op 37-jarige leeftijd, de zee in. De volgende dag werd haar lichaam gevonden en werd er aangenomen dat ze door suïcide om het leven is gekomen. Ziehier mogelijk nog een overeenkomst met Virginia Woolf.

‘Een man genaamd Berg, die hij veranderde in Greb, kwam naar een badplaats om zijn vader te vermoorden…’

Marjon Nooij

Met zijn koffer vol haarproducten en pruiken reist haarspecialist Alistair Berg af naar de badplaats met het ultieme doel om zijn vader te vermoorden. In zijn koffer een krantenknipsel en foto van zijn ouwe heer; anders zou hij hem waarschijnlijk niet herkennen, hoewel hij op zijn lichaam ook drie tatoeagepatronen heeft als herkenningspunten. Om geen argwaan te wekken besluit hij zijn naam te verbasteren tot Greb. Hij slaagt erin een kamer te huren naast die van zijn vader en zijn jongere vriendin Judith. Door de flinterdunne scheidingswand hoort hij al hun geruzie en genotsgeluiden. Om hen te begluren maakt hij er een gaatje in en ontpopt zich tot een heuse voyeur.

Vader Berg wordt afgespiegeld als een nogal pathetische, maar berekenende zatlap. Wanneer Berg ‘m tijdens een woordenwisseling met Judith smeert, knoopt zijn zoon doelgericht een relatie met haar aan. De ultieme wraak of met de bedoeling om dichterbij zijn vader kunnen komen?

Edith – zijn moeder die hem in haar eentje heeft opgevoed, omdat ze al snel verlaten is door haar man – is het vierde, weliswaar afwezige, maar zeer lucide personage; alleen aanwezig door haar brieven en door de gedachten die Greb heeft aan uitspraken van haar. Het heeft er alle schijn van dat er sprake is van een symbiotische relatie. Ze is ervan op de hoogte dat hij zijn vader gaat opzoeken en lijkt hem als het ware continu toe te spreken. Zo regisseert ze in feite de gedachten en daardoor de daden van Greb, bewerkt hem en speelt hem op zijn gevoel: 

‘Wanneer kom je weer hier Aly? Je weet wel dat het niet waar is, ik vraag het me alleen maar af, want ik wil het graag weten, maar ja je moet je eigen leven leiden, en ik zal niet in de weg staan.’

Aly heeft geen hoog zelfbeeld – ‘hij is een mietje, een doodgewoon mietje; heeft geen vader, zijn moeder verpandt zichzelf om de rekeningen te betalen; dat malle pietje Berg, hij heeft het zelfs te koud om te schijten.’ Greb hangt op een ongezonde manier aan zijn moeder en wil haar wreken. Hier komt voorzichtig het klassieke Griekse toneel over het Oedipusmotief om de hoek kijken, hoewel Quin dit nergens benoemt.

Bijzonder is het wel dat Berg niet ontdekt dat Greb zijn zoon is – ‘mijn zoon heet ook Alistair’ –, terwijl, wanneer Greb in de spiegel kijkt, hij ziet dat hij de ogen van zijn vader heeft en dat zijn gezicht ook gelijkenissen met hem vertoont.
Zowel Judith als zijn vader vertellen hem in vertrouwen hun zielenroerselen en onvrede over hun beider geliefden, dus hij zit midden in hun stormachtige relatie. 

Ofschoon Greb van zins is om zijn vader van kant te maken, slingert hij tijdens een wandeling een opdringerige kat dood, Judiths kat. Om zijn vader te shockeren laat hij de kooi met Bergs geliefde parkiet Berty voor diens ogen van de trap vallen, wetende dat de vogel al eerder de hongerdood is gestorven, omdat Judith niet voor het beestje wenste te zorgen tijdens Bergs afwezigheid. Haar kat was immers dood, waarvoor ze haar geliefde verantwoordelijk hield. Desalniettemin kan Greb geen doortrapte moordenaar genoemd worden; hij draait voortdurend om de hete brij heen en is eigenlijk een grillige, weifelende antiheld; kansen te over, die hij niet benut. 

Berg heeft een bijzondere passie in de vorm van een eigenhandig gemaakte buikspreekpop, die hij heeft gehuld in zijn eigen krijtstreeppak. Het plan is om een vaudeville-act op te voeren tijdens een tour met een vriend. De pop is een afspiegeling van hemzelf. Hij kan zich veilig verstoppen achter andere stemmen en typetjes en zich zo waarschijnlijk gemakkelijker uiten. Het verminken van de pop tijdens een schermutseling is voor de vader alsof hemzelf iets is aangedaan. De pop wordt uit het raam gegooid en Grebs ladderzatte vader rent naar buiten om ‘zijn kind’ te redden uit het vuur waar het in is gevallen.

Quin houdt haar verhaal – vol absurdistische plotwendingen – heel suggestief. Hoe Alistair Berg de moord op zijn vader aanpakt blijft ongewis. Naderhand rolt hij het lijk in een tapijt en donsdeken, maar hij blijft rusteloos; vraagt zich af wanneer bederf intreedt, wanneer de stank begint en of hij het lichaam misschien nog zag bewegen. Op de tast ontdekt hij echter bobbels en waar ’de kopergele ogen’ zitten.

‘Eindelijk kan ik in vrede rusten amen. Volbracht, Daar ligt hij dan, naast het bed, in het tapijt gerold met de donsdeken eroverheen. Ik ga nog niet kijken, geef me even tijd, gewoon een kwestie van wennen aan het idee, daar komt het in wezen op neer. In hoeverre kan je in een zogenaamde daad geloven wanneer het onderwerp zelf niet meer zichtbaar is?’ 

Tragedie en komedie wisselen elkaar in hoog tempo af wanneer Breg twijfelt, maar hij herpakt zich en rolt het tapijt nog eens stevig op. Judith komt naar zijn kamer en stort zich vol sensueel verlangen op hem. Wanneer ze de tapijtrol ontdekt reageert ze eigenlijk niet verbaasd, zelfs begripvol. ‘Alsof ik in haar het begin van mijn eigen gevoel van verraad vind.’ Hij zeult met het opgerolde tapijt, dat bevreemdend licht van gewicht is en ontdoet zich van de ballast door het op een treinstation achter te laten, vanwaar hij het naar zijn moeder wil sturen als teken van zijn onvoorwaardelijke genegenheid voor haar.

Quin maakt veelvuldig gebruik van hyperbolen en elliptische, onaffe zinnen. Het proza is zeer grillig, gaat alle kanten op. Ze blinkt uit in het snelle wisselen van perspectief. Binnen een alinea schakelt ze haast terloops van derde persoon naar de ik-persoon en je-perspectief. Hierdoor wordt de stem van de alwetende verteller doorkruist door de gedachten van Greb en wordt de lezer met grote regelmaat het hoofd van Alistair Berg ingetrokken. 

Vanwege het ontbreken van aanhalingstekens bij de dialoog en door de vele innerlijke monologen wordt de indruk gegeven dat de auteur een metafysische droomwereld rond haar hoofdpersonage heeft geconstrueerd. Ook de surrealistische grilligheid van de raadselachtige plot lijkt te duiden op een constante droomtoestand.

Wanneer Greb zijn intrek heeft genomen bij Judith, vertelt de hospita dat er een nieuwe bewoner in zijn kamer is getrokken; een man met een baard die eigenlijk wel wat op Greb lijkt.

Het is aan de lezer om te bepalen hoe verhaal eindigt. Greb kwam, hij zag, maar of hij ook daadwerkelijk overwon… 

--

Titel: Berg

Auteur: Ann Quin

Vertaling: Barbara de Lange

Pagina’s: 208

ISBN: 9789493290136

Uitgeverij Oevers

Verschenen: september 2022

Waguih Ghali – Bier in de snookerclub

 

Over het niet kunnen vinden van je balans tussen twee culturen

De Egyptische schrijver Waguih Ghali is geboren in Alexandrië in een arm Koptisch milieu. Zijn familie behoorde echter tot de rijkere elite, met wie er een financiële strijd bestond. Hij was, waarschijnlijk voorzichtigheidshalve, bewust onduidelijk over zijn geboortedatum, maar dat moet ergens tussen 1927 en 1929 zijn. Ook zijn er maar zeer weinig foto’s van hem te vinden.

Ghali groeide op in een land dat tot 1922 voornamelijk werd geregeerd door het protectoraat van het Britse rijk. Vanaf die tijd werden er voorzichtige pogingen gedaan om de democratie in het zadel te helpen, maar de Britten lieten Egypte niet los. Pas in 1952 brak de Egyptische revolutie uit; het Britse leger werd verjaagd, de pro-Britse Koning Farouk afgezet en Egypte werd een republiek. Schrijvers als Nagieb Mahfoez en Albert Cossery schreven net als Ghali ook over de vloek van onderontwikkeling in Egypte. Het tragikomische Bier in de snookerclub speelt in de vijftiger jaren, rond de conflicten voor en na de Suez-crisis van 1956. Met de volksopstand tijdens de Arabische Lente en het aftreden van Hosni Mubarak won het in 2011 weer aan urgentie en kan het zelfs gezien worden als visionair werk. De uitstekende vertaling is van de hand van Paul Heijman. Jamal Mahjoub (Parker Bilal) schreef voor de roman een verduidelijkend nawoord. Bier in de snookerclub is tevens opgenomen in de winteractie 2022/2023 van Schwob

Vanwege zijn angst om politiek vervolgd te worden – hij had openlijk de revolutie gesteund – woonde Ghali vanaf de jaren ‘50 in ballingschap in diverse landen in Europa, waar hij allerlei baantjes aannam. Hij studeerde aan de Sorbonne in Parijs, waarna hij in Londen ging wonen, waar hij in het Engels zijn debuutroman Beer in the snookerclub (1964) schreef, die ook zijn laatste zou blijken. Wel verschenen er tussen 1957 en 1959 zes persoonlijke verhalende essays van hem in The (Manchester) Guardian. Hij stierf op 5 januari 1969, nadat hij tien dagen daarvoor een overdosis slaappillen had ingenomen in het huis van zijn vriendin en redacteur Diana Athill bij wie hij de laatste twee jaar van zijn leven woonde. Van haar verscheen in de tachtiger jaren After a Funeral, waarin ze haar relatie met Ghali beschreef. Op de site van Cornell University Library is een uitgebreide briefwisseling tussen hen te vinden.

Marjon Nooij

Bier in de snookerclub heeft overduidelijk autobiografische elementen. Ghali heeft de personages van zijn roman geplaatst in het Caïro van na de revolutie. Het ik-personage Ram is een antiheld; een koptische christen die sympathiseert met de revolutie. Doordat hij op school in het Engels en Frans les kreeg – het Arabisch wordt door hem amper gebezigd – staat hij veraf van de jongeren die wel naar Egyptische scholen gingen. De Britse gebruiken zijn hem met de paplepel ingegoten. Uit luiheid en verveling zoekt hij zijn vertier in koffietent Groppi – een begrip in Caïro sinds 1891 – en in gokken en drinken. Om hiervoor aan geld te komen zoekt hij zijn heil bij leden van zijn welgestelde familie.

Omdat het Engelse bier Draught Bass met de verjaagde Britten is verdwenen, gaan ze zich te buiten aan een imitatie hiervan; goedkoop Egyptisch Stella-bier met wodka en whisky. ‘Ik dronk twee pinten van de Bass, die me een prettig gevoel geeft en mijn oriëntaalse brein de kans geeft me te verbazen over niet-oriëntaalse zaken.’ Het drinken van Bass verbindt hen nog met de Britse invloeden uit de koloniale tijd.

Met zijn vriend Font en hun vriendin, de rijke Joods-Egyptische communiste Edna, vormt Ram een drie-eenheid, die hier symbool staat voor de verschillen in sociaal-culturele identiteit. Ze wijdt hen in in het socialisme, stimuleert hen om goede literatuur te lezen en vertelt hen alles wat ze weet over de strijd voor vrijheden die wordt gevoerd. 'Langzaam maar zeker begonnen we onszelf te zien als onderdeel van de mensheid in het algemeen en niet slechts als Egyptenaren.' Ze moedigt de jongens aan om hun studie te voltooien in Londen, betaalt voor de overtocht met de belofte hen in Londen te ontmoeten en ze financieel te ondersteunen. 'We vertrokken naar Londen, Font en ik. Naar het gedroomde Europa, naar de ‘beschaving’, naar de ‘vrijheid van spreken’, de ‘cultuur’, het ‘leven’.'Een uitreisvisum verkrijgen is snel geregeld. Aan visa komen om in Engeland te kunnen zijn blijkt bijna onmogelijk, – ‘Jullie zijn allebei kopten, en nu de macht geheel in handen is van moslims, nemen ze niet de moeite om jullie visa te geven.’ – maar de directeur van de school weet soelaas te bieden.

De provinciale Ram voelt zich als een vis in het water in de moderne Britse hoofdstad. Zijn blanke huid werkt duidelijk in zijn voordeel en een links georiënteerde familie biedt hen onderdak aan. Een ontmoeting met een tramconductrice resulteert in een uitnodiging bij haar thuis. Haar zoon Steve heeft gediend in Suez, maar ‘zegt dat-ie nooit de kans heb gehad om de inboorlingen te leren kennen, vanwege de legervoorschriften en zo.’ Toch blijkt het voor Ram heel ongemakkelijk te voelen om zijn afkomst en eigenheid los te laten en de twijfel slaat toe.

'Het geestelijk raffinement van Europa heeft in ons iets moois, iets onbedorvens stukgemaakt, heeft het voorgoed gedood… voor altijd.'

Edna en Ram raken verliefd, maar zijn ervan doordrongen dat hun relatie geen stand kan houden vanwege hun verschillende achtergrond, etniciteit en politiek inzicht. Ook draagt Edna een geheim met zich mee dat haar ervan weerhoudt zich aan hem te binden. De Suez-crisis gooit roet in het eten en noopt hen om terug te keren naar hun geboorteland, waar Ram wordt getroffen door de gevolgen van de etnische zuiveringen, de barbaarsheid en corruptie van het regime van Nasser. Het gevoel dat hij in spagaat zit tussen twee culturen, verleden en heden, dringt zich aan hem op. Waar er verrukking was na de revolutie, blijkt er ontgoocheling voor in de plaats gekomen te zijn. Hij radicaliseert, sluit zich voor een korte periode aan bij de communisten en bij een geheime organisatie die ‘foto’s en geschreven informatie [verzamelt M.N.] over de wreedheden die in onze concentratiekampen en kampen voor politieke misdadigers worden bedreven.’ Deze documenten koopt hij clandestien van de politie. ‘Ik heb het afschuwelijke gevoel dat een aantal van de foto’s niet zo bloederig zou zijn als we er niet voor betaalden.’

Als hij in de gaten krijgt dat zijn hart niet bij de politiek ligt, verliest hij zichzelf weer in roken, rondneuken, drinken en gokken. In het razendsnel veranderende Egypte voelt hij zich vervreemd van zijn eigen land. Maar het dringende gevoel dat hij zijn leven beter op de rit moet krijgen en aan zijn toekomst moet werken, keert terug. Hij doet een meisje van rijke komaf een aanzoek en windt er geen doekjes om dat haar vermogen zijn drijfveer is. Zijn grootste uitdaging is het samenbrengen van zijn leven in een postkoloniaal land met zijn veridealiseerde ervaringen waar hij in het overzeese van heeft geproefd. Confronterend is het verschil tussen hem en Font, wanneer ze elkaar in Caïro weer ontmoeten en hij zijn vriend in Egyptische kledij op straat notabene komkommers ziet verkopen, terwijl hijzelf zich in het moderne leven heeft gestort. Hij bezorgt Font een baantje in de snookerclub waar hij zijn avonden doorbrengt en ze mijmeren over hun tijd in Londen.

Ghali heeft met Bier in de snookerclub geen somber boek geschreven. Hoe pretentieus Ram soms ook lijkt, de auteur laat hem regelmatig grappig, ironisch, maar ook ontroerend uit de hoek komen. Ram zal zich staande moeten houden in zijn veranderende wereld: de cultuurshock die hij kreeg in Londen en de ervaringen die hij mee terug neemt naar zijn geboorteland, waar hij nooit meer gewend kan raken aan wat hij heeft achtergelaten, zijn allesbepalend. Vooral als blijkt dat Edna in eigen land is mishandeld vanwege haar Joodse Identiteit. Het blijkt toch lastiger te zijn dan hij verwachtte om een multicultureel wereldburger te zijn en dat frustreert hem.

De realistische, circulaire en vooral volle roman, doorspekt met existentiële thema's geeft een glashelder beeld van de gevolgen van het Britse kolonialisme en het revolutionaire verleden van Egypte. Wat basiskennis over de recente geschiedenis van het land geeft meerwaarde, daar de auteur niet te uitleggerig is. Bier in de snookerclub geeft een scherp beeld van de autobiografische ervaringen van Ghali. Het is een boek met krachtige dialogen, geestige, maar ook indrukwekkende en diep tragische toetsen, waarin Ghali’s leven en ervaringen vol zelfspot worden weergegeven.

--

Eerder verschenen op Tzum en Bazarow

Titel: Bier in de snookerclub

Auteur Waguih Ghali

Vertaling: Paul Heijman

Nawoord: Jamal Mahjoub

Pagina's: 238

Uitgeverij Jurgen Maas

ISBN: 9789083210872

Verschenen: januari 2023

Friedrich Torberg – Gerber

 

De goddelijke almacht van een wiskundeleraar

De in Wenen geboren Joodse journalist Friedrich Torberg (1908-1979) was pas tweeëntwintig toen in 1930 'Der Schüler Gerber hat absolviert' verscheen. Max Brod geloofde heilig in deze debuutroman en bezorgde het bij de Weense uitgeverij Zsolnay. Het boek werd direct een daverend succes, maar onder invloed van de nazi's werd het verboden en verbrand. Torberg wist via diverse omzwervingen te ontsnappen naar de Verenigde Staten waar hij tot 1951 in ballingschap bleef wonen, om zich daarna weer definitief te vestigen in Wenen. Vlak voor zijn plotselinge dood in 1979 ontving Torberg de Grote Oostenrijkse Staatsprijs voor Literatuur.

Marjon Nooij

Bij Uitgeverij Van Maaskant Haun is Torbergs debuut – opgenomen in de winteractie van Schwob en met een schitterend zelfportret van Egon Schiele op de cover – verschenen onder de titel Gerber, waarvoor Kris Lauwerys en Isabelle Schoepen garant stonden voor de soepele vertaling. Omdat de doctrine van het door de auteur beschreven schoolsysteem op verontrustende wijze raakvlakken heeft met de praktijken van de kampcommandant in zijn latere werk Mein ist die Rache (1943), wordt Gerber gezien als visionaire roman, die qua inzicht dus breder getrokken kan worden dan dat deze alleen bedoeld is als schoolroman; zoals Max Brod het verwoordde, geeft het inzicht in het totaalbeeld van ons bestaan. Kurt Tucholsky en Robert Musil waren er bij verschijnen zeer van onder de indruk. Als 'The pupil Gerber' volgde in 1981 een verfilming met Gabriel Barylli in de rol van Kurt Gerber.

De inspiratie voor deze semi-autobiografische roman haalde Torberg uit zijn eigen schooltijd in Praag en het zakken voor zijn eindexamen. Hij heeft aan den lijve meegemaakt hoe zo'n onbarmhartige ervaring soms kon doorwerken en er door de hoge druk zelfs leerlingen overgingen tot suïcide. Deze klassieker uit de Duitstalige literatuurgeschiedenis kan gezien worden als kritiek op het destijds geldende, autoritaire schoolsysteem.

Protagonist Kurt Gerber – alter ego van Friedrich Torberg – begint aan zijn achtste en laatste jaar op het Realgymnasium. Hij bereidt zich voor op de Matura, oftewel Reifeprüfung; het eindexamen. Zijn kansen om te slagen zijn zeker niet slecht te noemen, maar wiskunde is zijn zwakke punt en hij beseft dat hij er nog flink aan moet trekken.

Antagonist is de autocratische wiskundeleraar professor Artur Kufper, die vanwege zijn beruchte reputatie door de leerlingen 'God Kupfer' wordt genoemd; 'een kleinburger die zijn machtsfantasieën botviert van achter zijn lessenaar' en vooral geen tegenspraak duldt. Hij blijkt dat jaar ongelukkigerwijs ook hun klassenleraar te zijn, die er niet voor schroomt om de leerlingen voor het oog van iedereen door het slijk te halen. Wiskunde is een verplicht vak, dus hiervoor slagen is van cruciaal belang. Dagelijks lopen de leerlingen de kans om naar voren geroepen te worden voor een mondelinge overhoring.

In zijn privéleven laat Kupfer bij tijd en wijlen een prostituee opdraven; 'zij werd door Kupfer bot opgedragen haar kleren uit te trekken om via alle denkbare wegen die zijn half ziekelijke lusten hem ingaven bij steeds hetzelfde eindpunt aan te komen: dat ze, zondig geworden, voor hem neerknielde en hem smeekte als straf haar lijf te nemen.'

Gerber stelt zich vooralsnog redelijk mild op ten opzichte van Kupfer, maar al snel heeft hij in de gaten dat Kupfer geen enkele kans onbenut laat om zijn machtsmiddelen in te zetten en de leerling waar hij zijn oog op heeft laten vallen op een meedogenloze manier uit te wringen. De sadistische treitercampagne wordt successievelijk voortgezet met als doel de druk op te voeren, de leerling te kleineren en de psyche te breken. Dit levert beklemmende passages op.

Tijdens een vluchtige ontmoeting met vader Gerber, waarschuwt Kupfer hem; 'uw zoon zal bij mij het lachen wel vergaan. Dat soort vlegels krijg ik wel klein!’ Hierop dringt vader er bij zijn zoon op aan om naar een andere school te gaan, maar, omdat hij in beginsel nog zelfverzekerd is en niet gelooft dat Kupfer zoveel macht zal hebben, weigert Kurt halsstarrig het hoofd te buigen. Wel accepteert hij uiteindelijk de bijlessen. Desalniettemin regeert de angst wanneer de mondelinge examens beginnen. De subjectiviteit van de beoordelingen is fnuikend, vooral omdat hij heeft gehoord dat er andere leerlingen tot tweemaal toe zijn gezakt voor wiskunde.

'[…] nu weet Kurt waaraan dit beeld hem herinnert, iets wat hij kortgeleden heeft gelezen over een pogrom in een synagoge, daar zitten ze nu, angstig, o zo angstig te wachten tot de kozakkenhoofdman binnenvalt met de gruwelijke boodschap, Kurt kan zich voorstellen dat ze allen in een vreselijk geweeklaag uitbarsten – maar nee, dat zal niet gebeuren, ze zijn tenslotte ‘voorbereid’, ze hebben allemaal geleerd, sommigen zijn zo zelfverzekerd dat ze zelfs met elkaar babbelen, dat zijn de goede leerlingen, ze praten luid, zonder met de anderen rekening te houden [...]'

Het moge duidelijk zijn dat eenzaamheid om de hoek komt kijken wanneer zijn vader ernstig ziek wordt en zelfs dreigt te overlijden. De kans om van school gestuurd te worden is reëel. Hij wil hoe dan ook slagen en zijn vader behoeden voor stress vanwege van zijn slechte beoordelingen. Daardoor verzwijgt hij zijn onvoldoende en vervalst zijn vaders handtekening, domweg omdat Kupfer een handtekening van zijn moeder niet accepteert. Ook zijn wanhopige en onbeantwoorde liefde voor zijn voormalige klasgenoot Lisa Berwald – die hem als speelbal gebruikt; hem lijkt aan te moedigen, maar zich dan terugtrekt – speelt hem parten. Hij mag haar alleen 'vanuit de verte aanbidden' en ze beantwoordt zijn brieven niet.

Een confronterend hersenspinsel van Kurt is, dat wanneer een klasgenoot onverwachts sterft en niemand om hem lijkt te rouwen, hij er vanuit gaat dat er waarschijnlijk ook niemand zal zijn die om hém zal rouwen. Gaandeweg verliest hij het contact met de realiteit. 'Het was moeilijk te geloven dat er ook leraren waren die níet uit waren op het demonstreren van hun macht zolang het nog kon, maar die stil en bescheiden toewerkten naar de overgang van hun grote belangrijkheid naar hun nog grotere onbelangrijkheid.' De andere leraren lijken onder de plak van Kupfer te zitten en te zwichten voor zijn vernederingen. Toch probeert een leraar van een ander vak hem nog te behoeden voor de fratsen van Kupfer, wanneer Kurt op een belangrijk moment de klas verlaat om Lisa op te zoeken.

Het altruïsme van Kurt staat haaks op de egoïstische, grensoverschrijdende opstelling van Kupfer. De angst die de leerling voelt tijdens het mondelinge examen – waarvan hij achteraf bedenkt dat de oplossing uiteindelijk toch niet zo ingewikkeld was – slaat Kurt letterlijk lam.

Torberg zet psychologisch sterk uitgewerkte personages neer en gebruikt beklemmende sleutelscènes die de onrechtvaardige en psychologische oorlogsvoering zeer realistisch maken. Existentiële thema's als angst, verlies en vrees worden in de roman glashelder beschreven alsook de verschillende soorten relaties, zoals tussen Kurt en zijn ouders, leraren, medeleerlingen en zijn onbereikbare liefde.

Zoals het motto van Rabbi Shimon ben Gamliël al aangeeft: 'De wereld berust op drie dingen: waarheid, rechtvaardigheid en liefde.' Maar Kurt Gerber voelt dat de druk wordt opgevoerd, verliest zijn trots en zelfvertrouwen, en ziet geen andere uitweg dan een drastische vorm van capitulatie. Het krantenbericht dat Torberg op de laatste bladzijde heeft geplaatst is ontluisterend.

--

Titel: Gerber

Auteur: Friedrich Torberg

Vertaling: Kris Lauwerys en Isabelle Schoepen

Pagina's: 296

ISBN: 9789083166148

Uitgeverij Van Maaskant Haun

Verschenen: december 2022