Judit Neurink – DNA liegt niet. De zoektocht naar verloren Joodse familie

 

Zoektocht naar wortels leidt tot interessante familieverhalen

Judit Neurink (1957) is journalist en auteur. Ze heeft ruim dertig jaar ervaring in de journalistiek, met een sterke focus op het Midden-Oosten, met name Irak. Ze woonde elf jaar in de Koerdische Regio van Irak. In die tijd zette ze een mediacentrum op om lokale journalisten te trainen en was ze correspondent voor Nederlandse en Belgische media zoals Trouw, De Standaard, NOS en VRT. Momenteel woont ze in Athene. Haar meest recente roman is Rahila’s geheimen.

Marjon Nooij

In DNA liegt niet onderzoekt Neurink de achtergrond van het onduidelijke familieverhaal dat er aan haar vaders kant Joodse wortels zouden zijn. Ze heeft al langere tijd een fascinatie voor DNA en genealogie, en besluit DNA-testen te laten doen en de zoektocht aan te gaan, waarbij ze hulp zoekt bij ervaringsdeskundigen en een aantal journalisten. Ze is geïnteresseerd in het menselijke verhaal boven het academische, dus richt ze zich bijna niet tot de wetenschappers. Centraal staat de vraag: wat doen ontdekkingen met onze levens en wat betekenen die op de langere termijn?

‘Hebben we met het ontwikkelen en commercieel aanbieden van DNA-onderzoek misschien een doos van Pandora geopend? Of brengt die kennis ons de rust en zekerheid die we blijkbaar zoeken?’

DNA-testen, zoals je die kunt laten onderzoeken bij bedrijven als MyHeritage, 23andMe en AncestryDNA, zijn de afgelopen jaren wereldwijd heel populair geworden en meer dan honderd miljoen mensen hebben hier al gebruik van gemaakt. Neurink spuugt in menig buisje om haar DNA te laten onderzoeken en krijgt in de uitslagen soms te zien dat er Scandinavische en Britse matches (in Centimorgans) zouden zijn, terwijl die in haar stamboom niet terug te vinden zijn. Er blijken in de uitslagen van de bedrijven onderling veel verschillen te zijn in de percentages. ‘Hoe meer gegevens ze in hun database kunnen gebruiken om jouw DNA mee te vergelijken, hoe betrouwbaarder de uitslag.’

Neurink heeft bij vele Joden bakzeil gehaald als ze vroeg of ze bereid waren om ook een DNA-test te doen. De reden daarvoor zou volgens haar kunnen zijn dat onder andere de ervaringen in WOII ertoe hebben geleid dat er angst in hun genen is geworteld voor het beschikbaar stellen van DNA-gegevens waardoor ze traceerbaar en identificeerbaar zouden zijn. Er is nog altijd de angst dat je gegevens niet veilig zijn in geval van hacks, getuige het datalek bij 23andMe in 2023, waarbij de gegevens van 6,9 miljoen mensen werden gestolen en te koop werden aangeboden.

Ook is er aandacht voor de Joodse genen die bijvoorbeeld onder moslims te vinden zijn. Te denken is dan onder andere aan de Stolen Generations, zoals Jemenitische kinderroof in Israël, de verkoop van kinderen voor illegale adoptie in Georgië en bij native Americans en Aborigials. Maar ook aan huwelijken tussen moslims en Joden, waarbij Joden in het Midden-Oosten hun geloof geheim hielden en zich bekeerden tot de islam; de zogenaamde gedwongen bekeerlingen en de cryptojoden, die een geheim Joods leven leidden, naast hun openbare leven.

‘Lydia bleek als baby te zijn weggegeven aan een Pools gezin. Op haar twaalfde hoorde ze dat ze geadopteerd was. Ze was in shock. Ook omdat ze Joods bleek te zijn. Dat is in Polen erg belastend. Ze heeft nooit geweten wat er met haar familie is gebeurd. Ze had gehoord dat haar vader arts was.’

Huwelijken binnen de familie, groepen of subgroepen bemoeilijken DNA-onderzoek, doordat genen dubbelen en familieleden dichterbij lijken dan ze in werkelijkheid zijn. 

DNA liegt niet geeft je een inkijkje in de wereld van de commerciële DNA-testen en hoe ingewikkeld het is om te ontdekken met wie je matcht. Neurink geeft tal van voorbeelden van uitslagen die grote teleurstelling kunnen veroorzaken en familiegeheimen boven tafel brengen, zoals ontdekken dat je vader niet je biologische ouder is of dat je te maken hebt met een verzwegen adoptie. Ook is de kans aanwezig dat gevonden matches geen contact willen. Het was haar zelf te doen om haar vermeende Joodse wortels te vinden en bij het relatief nieuwe bedrijf Genomelink vindt ze tot haar verrassing dan eindelijk een aanwijzing die daarop kan duiden. Deskundigen zeggen echter dat deze ‘diepe’ DNA-metingen niet betrouwbaar genoeg zijn. En passant ontdekte ze dat er in haar familie een nazi zat; een oudoom die door iedereen is verzwegen.

Lang niet alle vragen kunnen worden beantwoord met de uitslag van een DNA-test en het correct duiden of interpreteren van een match is niet gemakkelijk, vooral wanneer de verschillende bedrijven met verschillende uitkomsten komen die diep kunnen ingrijpen in iemands leven en verleden. Daarbij is er de waarschuwing voor het mogelijke misbruik van je gegevens. Bij AncestryDNA kun je er bijvoorbeeld sinds 2017 voor kiezen om de uitslag van je test niet publiekelijk te delen.

DNA liegt niet is geen wetenschappelijk boek. Het is een degelijk onderbouwd en beschouwend, maar persoonlijk journalistiek werk over ethische en morele dilemma’s, waarin Neurink haar eigen zoektocht aanvult met ervaringen van anderen, wat het zowel intiem als maatschappelijk relevant maakt. Het raakt aan grote thema’s, zoals identiteit, familie, herinnering, de Holocaust en het roept vragen op rond de impact van DNA-testen. Wat wil je weten en wat misschien toch liever niet?

Eerder verschenen op Tzum

--

Auteur: Judith Neurink

Titel: DNA liegt niet. De zoektocht naar verloren Joodse familie

Pagina’s: 240

ISBN: 9789464565324

Uitgeverij Mazirel Pers

Verschenen: april 2025

Raul Brandão - De vissers

 

Lyrisch en documentair beschreven tableau vivant; de mens in strijd met de natuur

Raul Brandão (1867-1930) werd geboren in Foz do Douro – ‘een slaperig stadje [...] mijlenver van Porto’. Hij was een Portugees auteur en journalist, en diende bij het ministerie van Oorlog. Gevoed door het feit dat hij opgroeide in een familie van zeelui, schreef hij veel over de kustgemeenschappen en de beslommeringen van zeelieden en vissers. Zijn roman De vissers heeft hij ter nagedachtenis opgedragen aan zijn grootvader, ‘die op zee is gebleven’. 

De vissers is een modernistische klassieker uit 1923 en wordt beschouwd als een meesterwerk binnen de Portugese literatuur door zijn poëtische stijl, zijn sociale gevoeligheid, de impressionistische natuurbeschrijvingen van de couleur locale en zijn unieke mengeling van reportage, fictie en filosofische beschouwing. De auteur reisde menigmaal langs de kustdorpen aan de Atlantische kust en noteerde dan zijn ervaringen; ‘zo is dit boek ontstaan’, aangevuld met herinneringen. ‘Op kille winterdagen verwarmen en verkwikken die in nostalgie gedrenkte regels me.’

Marjon Nooij

De zintuiglijke, melancholische en haast mythische beschrijvingen van het maritieme landschap – Brandão roemt het om zijn licht, zijn kleurschakeringen, geluiden en geuren – komen herhaaldelijk terug, cyclisch als op de cadans van de getijden en de seizoenen. De vissersgemeenschap heeft zich volledig ingesteld op de loop van de natuur. Als in een symbiotische relatie leeft en werkt men op het ritme van de zee en ‘het vangstseizoen dat acht maanden duurt en loopt van april tot Kerstmis’. Ook hun beslommeringen en werkzaamheden worden in de diverse paragrafen met regelmaat herhaald, evenals de uitvoerige beschrijving van de diverse netten die gebruikt worden voor de vangst van verschillende vissoorten. De hoofdmoot van hun inkomsten wordt vertegenwoordigd door de vangst van sardines, die dan met lastdieren worden vervoerd. ‘[…] men zegt dat sardine die smaakt naar de rug van een ezel het lekkerst is [...]’.

‘Het is zes uur. Let op: het blauw en het goud aan de overzijde verflauwt. Het groene stof van de zee stijgt opnieuw op in de vorm van nevel. Men hoort het klotsen van het water tijdens het wassen van de netten en het krijsen van de verschrikte meeuwen […] De kustbewoners vullen gehaast de laatste manden. In het water trilt al een streepje maneschijn, vervolgens ook op de nog niet verkochte vissen. Er drijven nog vergeten restjes zonlicht op de bleke rivier als een fakkel wordt aangestoken die de eerste schaduwen verlevendigt met een schijnsel dat voor elke schilder van dat genre een vondst zou zijn.’

Het harde bestaan binnen de gesloten gemeenschap staat volledig in het teken van de routine rond het vissersambacht en het eenvoudige dagelijkse leven is – vooral bij dalende marktprijzen – getekend door armoede, maar de gemeenschapszin is groot; er is onderlinge verbondenheid door de solidariteit die als vanzelfsprekend aanwezig is, met elkaar én met de natuur. Alles wordt dan ook gedeeld. De bewoners van de vissersgemeenschappen dragen het harde bestaan op waardige wijze, uiteraard noodgedwongen, maar dit staat in schril contrast met de schoonheid van de natuur, met de zee die de oermoeder is en zorgt voor voedsel en inkomsten, maar die tevens de vernietiger kan zijn. Bijgeloof neemt een ruime plaats in en men is zich altijd bewust van het feit dat de zee geeft, maar door de concrete risico’s ook neemt. Vanwege de onoverwinnelijke krachten van de natuur hangt de dood immer als een schaduw boven hun hoofd. De zee is hier de scheidingslijn tussen leven en dood. En toch wordt de dood van een ambachtsman als voorbestemd beschouwd en, mede door de diepgewortelde religie, gezien als hun lot. 

Mooie symboliek is de duisternis tegenover het licht, met de zon die hoop en nieuw leven geeft en het lamplicht de warmte en geborgenheid. Brandão beschrijft op lyrische wijze het gevoel van isolement door de zeemist die al na een uur opgelost kan zijn, maar ook dagen kan blijven hangen. Voelbaar is het isolement waarin men leeft, door de mistbanken, de regen en het kale landschap.

‘De mist in de ria kent een buitengewoon leven: elke druppel bezit een eigen ziel en iriseert als een zeepbel. Zodat niet alleen de figuren harmoniseren met de achtergrond, maar het natte landschap voor mijn ogen ook voortdurend verandert: het wijkt terug, strekt zich uit, heeft geen einde en lijkt niet echt te bestaan. In de verte groeien paarse bomen in het water, de nog grijze horizon wordt maar traag zichtbaar, maar het blauwe schuim begint al te trillen, met groene weerkaatsingen. […] De ria is betoverd en bezit een eigen licht dat haar omhult. Ergens komt een rood zeil vandaan, een ongekend detail in deze in water opgeloste droom...’

Een opvallend gegeven is dat men zich honderd jaar geleden ook al zorgen bleek te maken over de dreiging van het uitsterven van sommige vissoorten. ‘De sleepnetten hebben een einde gemaakt aan de vis omdat die leidden tot overbevissing.’ Een belangrijk motief in de roman is het geleidelijk verdwijnen van het traditionele ambacht in de eeuwenoude levenswijze die onder druk staat door ingezette verandering, zoals concurrentie, gemoderniseerde scheepvaart en de keuze van de jeugd om te vertrekken en elders een leven op te bouwen. De traditionele ambachtslieden beseffen dat het vechten tegen de bierkaai is.

De vissers biedt geen geromantiseerd beeld, mede door onder andere de beschrijving van stormen, schipbreuk en drenkelingen. Het is niet een roman voor de lezer die een verhaal met een duidelijke kop en staart wil lezen. De niet-chronologische opbouw toont losse anekdotes die kriskras door de tijd gaan. De term roman is in dit geval ietwat misleidend, omdat het een plotloze natuurroman is. Het biedt een mozaïek van scènes die tezamen een portret vormen van het harde vissersleven; een leven tussen hoop en angst; hoop om veilig je werk te kunnen uitoefenen om te kunnen overleven en angst dat de dood altijd op de loer ligt. De zee met haar oerkracht is hier als het ware een hoofdpersonage; geducht om haar grillen, maar een voor hen onontbeerlijke bron van inkomsten. De roman is een etnografische studie, waarbij de beschreven personen – de dappere visser, de rouwende weduwe, de oude verhalenverteller en het kind dat de traditie voortzet – psychologisch niet worden uitgewerkt. Het gaat om de mores en de collectieve arbeid van de vissersgezinnen, en het tableau vivant, met als thema de kracht van de natuur.

De vissers is een document vol wonderschone observaties en persoonlijke beschouwingen, magnifiek vertaald door Adri Boon.

Eerder verschenen op Tzum

--

Titel: De vissers

Auteur: Raul Brandão

Vertaling: Adri Boon

Pagina’s: 232

ISBN: 9789493367296

Uitgeverij Oevers

Verschenen: mei 2025