donderdag 9 juli 2020

Elif Shafak - 10 minuten 38 seconden in deze vreemde wereld

Recensie door Roosje
Uitgeverij Nieuw Amsterdam


Vrouwen en Istanbul *
Een paar lichte spoilers.
‘Haar naam was Leila. Tequila Leila, zoals haar vrienden en klanten haar kenden. Tequila Leila, zoals ze thuis werd genoemd en op haar werk, in dat palissanderkleurige huis in een doodlopende straat met kinderkopjes onderaan bij de kade, ingeklemd tussen een kerk en een synagoge, met allemaal lampenwinkels en kebabzaken - de straat die de oudste legale bordelen van Istanbul herbergde.’ (2019: 11)

Voortvarend gaat de auteur in deze roman van start: we weten direct dat Leila dood is, haar geest dooft uit in 10 minuten en 38 seconden (vandaar de titel) terwijl ze medisch gezien al dood is. Je snapt ook al meteen wat haar beroep moet zijn geweest en dat dat beroep vermoedelijk haar dood geworden is. Dat betekent dat we niet het boek door hoeven te jakkeren om te weten hoe het afloopt: het loopt slecht af of toch niet?

De dood is niet fijn, iedereen probeert hem zo lang mogelijk te vermijden maar de dood is niet het einde. De dood verbindt. Leila’s dood verbindt. Na haar dood begeleidt de vis die vrijgelaten werd bij haar geboorte haar naar de vrijheid. De vrijheid van menselijke onderdrukking.

In haar laatste ogenblikken wordt de film van haar leven voor haar innerlijk oog afgedraaid en daarin maken we kennen met Leila en haar leven van jongs af aan, en met haar vriendinnen en één vriend: Sabotage Sinan, Jamilla, Zaynab122, Hollywood Humeyra en Nostalgie Nalan. Een vreemdsoortige vriendengroep die met zijn allen aan de zelfkant van de Turkse samenleving leeft. Een prostituee, een mannelijke vriend die zijn vriendin beschouwt als vriendin en niet met haar naar bed hoeft, een vrouw met dwerggroei, een transseksuele vrouw, een zangeres, een Afrikaanse. Bij iedere herinnering die voor Leila’s dode geestesoog opdoemt, hoort een van haar intieme vrienden en ook haar man D/Ali, een vroeggestorven communistische schilder.
Misschien is zelfkant niet helemaal een juiste term, eerder wil Elif Shafak, de auteur, ons laten zien dat de Turkse samenleving of eigenlijk de Istanbulse samenleving bestaat uit, of ooit bestaan heeft, een rijk pluimage van mensen. Dat het niet alleen de orthodoxe islam is die de Turkse cultuur uitmaakt. Dat Istanbul veelkleurig is, dat de stad bestaat uit een mengeling van verschillende culturen, invloeden en mensen. Daarin spelen vrouwen een grote rol. Daarin spelen vrouwen niet perse een ondergeschikte rol zoals de moeder en tante - wie is wie? - van Leila.

Dit boek is een hommage aan de vrouw in een samenleving die haar niet vanzelfsprekend gunstig gezind is. Daarin is deze roman van Shafak qua thematiek heel erg sympathiek. De levensreis van de personages en de dodenreis van Leila maken een licht absurdistische indruk. Je ziet het onmiddellijk voor je: een vreemdsoortige stoet van voornamelijk vrouwen die door de nacht voortgaat slingerend in een oude truck - Nostalgie Nalan heeft haar rijbewijs gehaald door op haar rug te liggen -, de politie vermijdend, de doden vermijdend, zegen afroepend over Leila en haar ziel, de geesten bezwerend op een overvol kerkhof waar de doden kriskras en bovenop elkaar achtergelaten zijn in slordig gegraven naamloze kuilen als massagraven.

Drie delen heeft het boek, De geest, Het lichaam, De ziel. De heilige drie-eenheid waaruit de mens bestaat en die op gelijke wijze zijn bestaan uitmaken.

Aanvankelijk was ik heel enthousiast over het boek. Het leest erg lekker weg, de toon is niet al te zwaar, licht absurdistisch en het kost je geen moeite sympathie op te vatten voor de hoofdpersoon, Leila. Toch ging er iets wringen. Een beetje te vaste structuur in het eerste deel: herinnering van Leila als kind of een passage uit haar volwassen leven en dan daaraan een vriendin gekoppeld. Vervolgens het korte levensverhaal van die vriendin of die vriend. Iets te voorspelbaar. Dat ging een beetje schuren in mij. Maar van alle delen is het eerste deel dat over Leila’s leven handelt ook meteen het beste.
De volgende delen spelen zich af na haar dood. En wat de vriendengroep doet met haar lichaam en hoe haar vriendinnen haar ziel naar haar laatste rustplaats brengen. Die delen zijn me net een beetje te vlotjes geschreven. Ik heb de neiging te schrijven: ‘als in een YA-roman’, maar dat is geen goede formulering. Een goede YA-roman is gewoon een goede roman, of die nu door jonge mensen of door volwassenen lezen wordt. Maar een ‘minder goede’ YA-roman is voor de doelgroep geen probleem, terwijl het voor niet-YA-publiek niet zo geschikt is. Lange formulering…. Ik vind het vaak moeilijk om exact aan te geven wat me stoort een een boek. Dus is het ook in dit geval niet zo makkelijk. Ik kreeg het idee van een YA-roman, qua schrijfstijl, iets te vlot allemaal. Ook worden kwesties net te expliciet uitgelegd, dat hoeft niet zo expliciet. De thematiek ’vrouwen in de Turkse samenleving’ en het gebruik van licht absurdisme zijn heel sympathiek.

Uit de verschillende reacties maak ik op dat dit boek erg goed ontvangen wordt. Van sommigen hoorde ik dat dit boek van Shafak niet haar beste is. Dat ga ik zelf ook onderzoeken. Op naar een ander boek van Elif Shafak.

‘Alles behalve pijn. Er was geen pijn hierbeneden.Haar geest was eindelijk uitgeschakeld, haar lichaam begon al te ontbinden en haar ziel achtervolgde een kempvis. Ze was opgelucht dat ze weg was van de Begraafplaats der Vergetenen. Ze was blij dat ze deel uitmaakte van dit zinderende rijk, deze troostende harmonie die ze nooit voor mogelijk had gehouden, en dit uitgestrekte blauw, zo fel als de geboorte van een nieuwe vlam.Eindelijk vrij.’ (ib.: 308)

Auteur

Elif Shafak, eigenlijk Elif Şafak (Straatsburg, Frankrijk, 1971), is een schrijfster van Turkse afkomst en de best verkopende vrouwelijke schrijfster van Turkije. Ze publiceerde boeken geschreven in het Turks en in het Engels.
Critici omschrijven haar als een schrijfster die de Westerse en Oosterse verteltradities mengt om fictie te creëren die tegelijk lokaal en globaal is. In haar boeken stelt ze religieus fanatisme en xenofobie aan de kaak. Ze heeft bijzondere belangstelling voor feminisme, soefisme, de Ottomaanse cultuur en de stad Istanboel.

Ze werkte een jaar als onderzoeker aan Mount Holyoke Women's College in South Hadley, Massachusetts in de Verenigde Staten. Daar schreef ze haar eerste roman in het Engels. De Nederlandse vertaling van het boek, De heilige van de beginnende waanzin (The Saint of Incipient Insanities), werd uitgegeven door De Geus.

Şafak maakte haar literair debuut met het verhaal Kem Gözlere Anadolu, gepubliceerd in 1994. Haar eerste roman, Pinhan (De Soefi) kreeg de "Mevlana Prize" in 1998, die wordt toegekend aan het beste mystiek-literair werk in Turkije. Haar tweede roman, Şehrin Aynaları (Spiegels van de stad), verenigt joodse en islamitische mystiek tegen de achtergrond van de mediterrane 17de eeuw. Haar 'derde roman Mahrem (De blik) leverde haar de "Union of Turkish Writers' Prize" op in 2000. Bit Palas (Het luizenpaleis) was een bestseller in Turkije. Shafak gebruikt de narratieve structuur van een verhaal van Duizend-en-één-nacht om een verhaal in het verhaal te vertellen.

In 2006 leidde Şafaks boek De Bastaard van Istanbul tot haar vervolging in Turkije op grond van "belediging van de Turksheid" onder Artikel 31 van de Turkse Strafwet. Ze werd vervolgd vanwege een uitspraak van een van de personages in het boek die de moorden op Armeniërs tijdens de Eerste Wereldoorlog als genocide bestempelde, maar werd vrijgesproken.

Elif Şafak schrijft ook voor kranten en tijdschriften in Europa en de Verenigde Staten. Ze schrijft scenario's voor televisieseries en liedjesteksten voor muzikanten.

* Vertaler Manon Smits schrijft ‘Istanbul’ met een ‘u’; ik volg haar daarin.

Titel: 10 minuten 38 seconden in deze vreemde wereld
Auteur: Elif Shafak
Vertaling: Manon Smits (vanuit het Engels)
Pagina's: 318
ISBN: 9789046826270
Uitgeverij Nieuw Amsterdam
Verschenen: maart 2020


dinsdag 7 juli 2020

John O'Connell - Bowie's boekenkast

Recensie door Truusje
Uitgeverij Orlando
Wat is uw idee van ultiem geluk?
Lezen.’
– David Bowie in Vanity Fair

Een inspirerende blik in Bowie's boekenkast (en muziek)

Een van de meest invloedrijke rocksterren vanaf de jaren zestig van de vorige eeuw is beslist de Britse en veelzijdige, kleurrijke David Bowie (1947-2016), die in diverse extravagante gedaanten het podium betrad en zijn songs ten gehore bracht.

Er zullen weinigen zijn die nooit over dit fenomeen gehoord hebben en zijn muziek klinkt nog altijd regelmatig. Wat echter wél weinigen zullen weten is dat Bowie een grote voorliefde had voor literatuur en - zoals een echte lezer betaamt - nooit de deur uitging zonder boeken. Naar verluidt had hij in 1975 beloofd om tijdens de opnamen van de film The man who fell to earth geen drugs te gebruiken. Zijn verslaving aan cocaïne wist hij te vervangen door een andere overweldigende behoefte, want naast zijn hang naar verdovende middelen was hij addicted to books. Deze verslaving leek volgens sommigen dwangmatige vormen aan te nemen, maar menig echte lezer zal zichzelf hierin herkennen. Een persoonlijke bibliotheek, bestaande uit vele honderden boeken, reisde op zijn tournees met hem mee in speciale kisten, waarin ze overzichtelijk waren opgeborgen, zodat hij altijd voldoende keuze had. Hij schuwde het niet om zich als ambassadeur op te werpen voor de boeken die de meeste indruk op hem hadden gemaakt en de meeste invloed hebben gehad op zijn leven en werk.

In 2013 heeft Bowie een lijst van 100 boeken - in navolging van Jorge Luis Borges die voor zijn dood helaas niet verder is gekomen dan 74 titels - opgesteld die de meeste impact op zijn leven hebben gehad. Deze boeken zijn destijds te zien geweest tijdens de tentoonstelling in het Victoria & Albert Museum in Londen.

Uitgeverij Orlando heeft naar aanleiding van het verschijnen van Bowie's Boekenkast in januari 2020, het initiatief gelanceerd om het land in te gaan met Bowie Boeken Club. De uitgeverij heeft hierbij afgetrapt met nummer 31 van de lijst; Circusnachten van Angela Carter, een titel die zij begin 2020 ook heeft uitgegeven.

Aan de hand van Bowie's lijst heeft de Britse muziekjournalist Joseph O'Connell een zeer inspirerend boek geschreven, waarin hij elk boek beschrijft en vertelt wat de connectie is met Bowie. De keuzes die hij daarin maakte waren heel divers, zoals:
- de Afro-Amerikaanse roman Niet door water, maar door vuur van James Baldwin
- Franse klassiekers van onder andere Gustave Flaubert en Albert Camus
- mythologie in de vorm van Homerus' Ilias & Odyssee
- een Britse klassieke roman De beste jaren van juffrouw Brodie van Muriel Spark
- het beroemde gedicht Het barre land van T.S. Eliot
- de Russische klassiekers
- de Amerikaanse beatschrijver Jack Kerouac met Onderweg

Wat het in dit boek zo bijzonder maakt is dat bij alle 100 titels van de lijst, een suggestie staat voor een connectie met een te beluisteren nummer van Bowie dat goed aansluit bij het besproken boek en welk ander boek (voor het overgrote deel van dezelfde auteur) tevens een aanrader is.

Het resultaat is een heel overzichtelijk naslagwerk, mooi uitgevoerd in een stevige hardcover met kapitaalbandjes en met een schat aan inspirerende titels, om steeds even in te kijken en stukjes te lezen. Daarbij laat het interessante weetjes zien uit de verschillende perioden in het leven de rocklegende.

Achterin het boek is een literatuurlijst opgenomen van een selectie van de geraadpleegde boeken en tevens een alfabetisch overzicht van de lijst van de 100 besproken titels. De vele toepasselijke zwart-wit illustraties zijn van de hand van Luis Paadín.

Verwacht geen uitgebreide biografie, want dat is niet de opzet van dit boek. In de ongeveer twintig bladzijden van de inleiding beschrijft O'Connel beknopt het leven van Bowie en wat de invloed is geweest op zijn songs. De auteur heeft doelbewust het accent gelegd op de literatuur die Bowie las en de perioden die hem als mens hebben beïnvloed cq gevormd. O'Connell gaat ook in op titels die de lijst níet hebben gehaald en stelt zichzelf de vraag, wat daar mogelijk de reden van is geweest.

'Als je er (naar de lijst tt) lang genoeg naar kijkt, zie je twee patronen. Het eerste patroon bestaat uit de uiteenlopende culturele elementen die tezamen met Bowie's artistieke ontvankelijkheid vormen. Het minder duidelijke tweede patroon vormt een tijdspad. Als de boeken in de juiste volgorde worden gezet, schetsen ze Bowie's weg door het leven: van kind en tiener naar een in drugsnevelen gehulde superster en uiteindelijk naar de teruggetrokken, beschouwelijke gezinsman.'

Heel raak wist Bowie te omschrijven waardoor hij zijn grote passie heeft ontwikkeld.

'Het stelt je in staat jezelf achter te laten om er oneindig verrijkt naar terug te keren.'

Eén ding is zeker... nog vele lezers zullen de 100 boeken van Bowie lezen, mede aangewakkerd door het lezen en bladeren in deze overzichtelijke, helder beschreven en verrassende boekenkast. 
Overzichtelijk... precies zoals David Bowie zelf ook gewild zou hebben.

Titel: Bowie's boekenkast
Ondertitel: De 100 boeken die het leven van David Bowie veranderden
Auteur: John O'Connell
Vertaling: René van Veen
Illustraties: Luis Paadín
Pagina's: 352
ISBN: 9789493081307
Uitgeverij Orlando
Verschenen: januari 2020

zondag 5 juli 2020

Carson McCullers – Op jouw bruiloft

Recensie door Tea van Lierop
Uitgeverij Athenaeum
Schwob lente-actie 2019

                                                                                         ‘Zij zijn mijn wij’

Wanneer volwassen worden een bijna onmogelijke opgave is…  

Alweer zo’n mooie roman van Carson McCullers! Van de drie tot nu toe gelezen spant ‘Op jouw bruiloft’ de kroon, waarmee de andere twee ‘Het hart is een eenzame jager’ en ‘De ballade van het treurige café’ maar een heel klein beetje van de troon gestoten worden. De vraag is of je een boek mag vergelijken met ander werk van de auteur en toch ontkom je daar niet aan. Thema’s, stijl en couleur locale uit de andere twee boeken spraken me enorm aan. Het is puur genieten van de broeierige, melancholieke sfeer in het zuiden van de V.S. Ook in dit boek brengt de ambiance je meteen in de juiste stemming het verhaal te lezen van een jong meisje dat op de rand staat van volwassen worden. De warme, geborgen sfeer waarin Frankie leeft is vooral te danken aan Berenice, de zwarte kokkin, die haar alle nodige liefde en warmte geeft. Daar in die knusse keuken zitten ze vaak met z’n drieën, John Henry, Frankie’s zesjarige neefje is er ook bij. Frankie is twaalf en voor haar leeftijd erg lang, het wordt haar regelmatig ingewreven dat ze fysiek zo afwijkend is, dan probeert ze gebogen te lopen. 

‘Ze stond voor de spiegel en ze was bang. Frankie werd die zomer beheerst door angsten, en een van die angsten kon je uitrekenen met papier en potlood. Die maand was ze twaalf en vijf zesde. Ze was bijna 1,66 lang en ze had schoenmaat 38. Het afgelopen jaar was ze zes centimeter gegroeid, dar schatte ze tenminste. Die etters van zomerkinderen riepen haar al na:’Is het koud boven?’ En ze kromp ineen van het commentaar van volwassenen.’ 

Ondanks de zorg van Berenice, die vaak heel begripvol is, kan Frankie niet gelukkig zijn. Ze is opstandig en neemt risico’s waardoor ze zich dan weer slecht voelt. Haar ultieme droom is het vieren van de bruiloft van haar broer Jarvis en daarna met het jonge stel vertrekken. De titel zegt het al, de bruiloft speelt een belangrijke rol, maar vooral in Frankie’s dromen. Ze zit er vol van en vertelt iedereen over haar plannen. En natuurlijk is er een jurk nodig voor het feest! Helaas misstaat het exemplaar, dat ze alleen is wezen kopen, haar volgens Bernice en de jurk kan niet meer geruild omdat hij afgeprijsd was. Voor het stakerige meisje met haar lange ledematen lijkt een leuke jurk niet eenvoudig te vinden. Ze heeft ook nog eens heel ruwe ellebogen! Gelukkig is daar Bernice, zij maakt door wat aanpassingen de jurk tot een echte feestjurk. 

Een van de thema’s, misschien wel hét thema, is het verlangen. 
‘Nog schrijnender dan het verdriet over de grote afstand tussen haar en hen(broer en schoonzus tvl), in haar eentje. Bij dat nare gevoel kwam opeens een verhelderend idee in haar op, zodat ze opeens alles begreep en bijna hardop zei: Zij zijn mijn wij. Al die twaalf jaar dat ze had geleefd, tot gisteren nog, was ze alleen maar Frankie geweest.’
 
Innerlijke monologen maken haar lijden zichtbaar, toch kan ze haar verlangen niet goed onder woorden brengen. Een moeder heeft ze niet meer, die is gestorven. Haar vader, bij wie ze nog heel lang sliep omdat ze bang is, jaagt haar ‘de lange lijs’ het bed uit en ook Bernice kan niet precies aanvoelen wat er mis is met Frankie. Het kleine neefje is een heel lief, wijs en schattig jongetje dat de hele keuken ondergetekend heeft, hij adoreert haar. 

Frankie is behalve lang ook stoer, ze is jongensachtig in haar gedrag en kleding. Het verhaal speelt zich af in 1944 en het nieuws over de oorlog volgt ze op de voet. Ze droomt over een heldendaad, ze wil haar bloed doneren aan gewonde soldaten, haar naam zal overal opduiken en haar bloed zal vele levens redden! Deze droom spat uiteen; ze willen haar bloed niet, ze is te jong. Soldaten in de stad prikkelen haar fantasie. Ze wil vertellen over de bruiloft, praten over de oorlog, want daar heeft ze een mening over, maar ook daar komt de eenzaamheid om de hoek kijken. Wat die mannen willen is allesbehalve onschuldig, dit avontuur krijgt nog een staartje waardoor het verhaal extra spanning krijgt. 

Behalve de eenzaamheid en het verlangen zijn er ook de poëtische beschrijvingen van de landerige, lome sfeer die zo doen denken aan het zuiden van de V.S. De zoemende beestjes in de tuin, de geurende bloemen en de zachte vlinders geven perfect weer hoe traag het leven is wanneer je je moet aanpassen aan de augustuswarmte tijdens de hondsdagen. 

In dit niet zo dikke boek worden meerdere onderwerpen aangekaart. Bernice is zwart en wanneer ze weer eens een gesprek hebben aan de keukentafel probeert ze Frankie uit te leggen hoeveel verschil er is tussen zwart en wit geboren zijn. Frankie wil niet vastzitten, Bernice zegt dat ontsnappen uit een zwarte huid niet mogelijk is en dat Frankie omdat ze wit is meer ruimte heeft om ergens uit te breken. Zware thema’s zijn dat en de manier waarop ze besproken worden, zo intiem aan de keukentafel, is heel integer. Rustig en helder beschreven met inzicht. 

Deze schitterende roman is een aanrader voor iedereen die houdt van een coming of age verhaal en de speciale sfeer van het zuiden van de V.S. weet te waarderen. McCullers had zelf een niet zo’n gelukkig leven. Ze leed aan reuma en haar liefdesleven miste ook alle glans, haar huwelijk strandde. Later ze werd hevig verliefd op een vrouw, helaas werd deze liefde niet beantwoord. Iets van deze biseksualiteit is, niet zo expliciet, terug te vinden in ‘Op jouw bruiloft’. Door niet alles te vertellen, maar gebruik te maken van suggestie wordt de roman erg krachtig. 

De auteur

Carson McCullers, geboren als Lula Carson Smith (Columbus, Georgia, 19 februari 1917 — Nyack, New York, 29 september 1967) was een Amerikaans schrijfster. Ze schreef fictie waarin de spirituele isolatie van de buitenstaanders in de zuidelijke staten van de VS werd beschreven. (Wikipedia)

Titel: Op jouw bruiloft
Auteur: Carson McCullers
Uitgever: Athenaeum
ISBN: 9789025309589
Vertaling: Molly van Gelder
Pag.: 206
Genre: fictie
Verschenen: deze vertaling 2019