Albert Cossery - De trotse bedelaars

Recensie door Marjon Nooij
Uitgeverij Jurgen Maas
Schwob zomeractie 2021

Te trots om elkaar te verraden

In De trotse bedelaars uit 1955 voert Albert Cossery hoerenlopers, beroepspeukenrapers en dito bedelaars op. Een belangrijk thema dat aangesneden wordt is de vraag of een mens gelukkiger wordt van een succesvol leven en de meest luxe spullen om zich heen. De charmante Gohar denkt van niet. Hij brengt zijn nachten door op kranten in plaats van op een matras en leeft 'met een strikt minimum aan materiële middelen. Ieder besef van zelfs de meest elementaire vormen van comfort had hij allang uit zijn geheugen gebannen.' Zijn bestaan als universitair docent filosofie heeft hij opgegeven en zich uit vrije wil tot het gilde der bedelstaf bekeerd. In weerwil van zijn grote droom om ooit de trein naar Syrië te pakken, is hij volmaakt happy met zijn bestaan, behalve dan op momenten dat hij zonder zijn vaste dosis hasj zit en hij op zoek moet naar de onooglijke Yéghen; zijn vertrouwde dealer, zonder vaste verblijfplaats en steevast zonder een cent op zak.

 

'Het was een droom die hij sinds lang koesterde, de enige die hij zichzelf toestond en wel omdat hij direct verband hield met de bron van zijn gelukzaligheid. In Syrië gold geen enkel verbod op verdovende middelen. Hasjiesj groeide er open en bloot in de velden, als ordinaire klaver, en je kon het zelf verbouwen als je wilde.'

Tijdens zijn zoektocht doet Gohar het plaatselijke bordeel aan, in de ijdele hoop Yéghen daar aan te treffen. Hij verleent de analfabete dames regelmatig een gunst door administratieve klusjes te doen, maar komt er nooit als klant. Deze keer echter verliest hij zichzelf in zijn verlangen naar drugs en – nee, dit is géén spoiler – hij wurgt in een vlaag van verstandsverbijstering het jonge hoertje Arnaba vanwege haar 'gouden' sieraden.

'Hij was nu heel rustig, volkomen ontnuchterd door de schokkende ontdekking dat hij zich had vergist. Hij liet het lijk van het meisje voor wat het was, pakte zijn fez die op het bed was gerold, […] en begaf zich naar de deur. De wachtkamer was nog steeds donker en verlaten. Zo te zien was er in de tussentijd niemand geweest. Gohar liep langzaam de trap af, sloeg zonder enige vrees de steeg in en groette een voorbijganger die hij niet kende, alsof er niets gebeurd was, uit pure beleefdheid.'

Zonder de minste gewetenswroeging zoekt hij verder naar Yéghen en komt onderweg een goede bekende tegen; El Kordi – werkzaam als incapabele klerk op het ministerie. Deze vertelt hem dat hij zichzelf de opdracht heeft gegeven om een aan tbc lijdend hoertje te bevrijden uit de klauwen van de hoerenmadam.

Wanneer de moord op Arnaba wordt ontdekt, wordt de despotische rechercheur Nour El Dine – een antiheld – tegen zijn zin belast met het onderzoek en ontwikkelt zich een wanordelijke intrige tussen hem, Gohar, Yéghen en El Kordi – die als karakters complementair zijn aan elkaar. Er komt aan het licht dat Nour El Dine graag zijn tanden zet in jong mannenvlees, wat weliswaar nog niet op een succes lijkt uit te lopen. Omdat het dode hoertje niet verkracht of bestolen blijkt te zijn, richt hij zijn pijlen niet op de arme sloebers – die zouden zeker bijkomende motieven gehad hebben – , maar zoekt naar de dader in de meer intellectuele kringen. Tegelijkertijd blijft hij zich verbazen over de blijmoedigheid van het drietal, ondanks dat ook zij te maken hebben met fikse tegenslagen. De tevredenheid van de heren verwart de rechercheur in eerste instantie, waardoor hij zijn vinger heel lang niet op de zere plek krijgt, maar uiteindelijk begint het hem te dagen.

Albert Cossery (1913 – 2008) – geboren in Caïro – voelde het schrijversbloed al op tienjarige leeftijd door de aderen borrelen. In 1945 blies hij de aftocht vanuit Egypte en vestigde zich in Parijs op een hotelkamer waar hij, tot zijn dood, vijfenzestig jaar heeft gewoond. Zijn dagen sleet hij het liefst in ledigheid – een boek schrijven kostte hem gemiddeld tien jaar –, had een broertje dood aan werken, stortte zich met veel plezier in het nachtleven met de intellectuele, surrealistische, literaire elite, of flaneerde door de stad om uren door te brengen op een terras en mensen te bestuderen. Dit flegmatische trekje en zijn dandyisme zijn een terugkerend motief in zijn romans, evenals cynisme, vileine ironie, de lofzang op luiheid en armlastige schobbejakken die soms wat opportunistische trekjes vertonen, maar steeds weer de sympathie van de lezer weten te vangen. Vanwege de herkenbare motieven – ook te vinden in Grote dieven, kleine dieven en De luiaards in de vruchtbare vallei – kan zijn schrijfstijl met een gerust hart cosseryaans genoemd worden. Bovendien laat hij zijn protagonisten bij voorkeur lanterfanten in de schimmige straten van de volksbuurten van Caïro. Zelf was Cossery zich er terdege van bewust dat zijn romans veel overeenkomsten hebben en hij schertste eens dat hij elke keer hetzelfde boek schreef. 

Dat de auteur een groot liefhebber was van de leer der esthetiek, getuigen de gedetailleerde beschrijvingen van de kleurrijke personages en de karakteristieke omgeving waarin zij zich bewegen. Het zintuiglijke van zijn teksten komt de lezer bijna letterlijk vanaf de bladzijden tegemoet waaien wanneer de geuren van de etenswaren, hasj en de smerige straten worden beschreven, evenals de eeuwige rumoerigheid overal. Maar wees gewaarschuwd: wie eenmaal een Cossery heeft gelezen, is voor altijd verkocht.

Ondanks dat de vertaling van de hand van Rosalie Siblesz dateert uit 1987 doet dit niets af aan de frisheid van dit heerlijke verhaal. De verdieping in de gelaagdheid zit hem in het wisselende perspectief, dat steeds een ander personage belicht. De bijrollen zijn weggelegd voor een aantal markante karikaturen, zoals een buurman zonder ledematen die elke dag door zijn potige vrouw op de schouder wordt genomen en op straat wordt gezet om te bedelen. Bij thuiskomst moet de arme man zich zelfs tegenover zijn jaloerse echtgenote verantwoorden dat hij niet vreemd is gegaan.

De trotse bedelaars zit vol vermakelijke, stoïcijnse dialogen en speels sarcasme, maar toch gloort er regelmatig een sprankje medemenselijkheid tussen de armoedzaaiers van de straat, die elkaar nóóit zullen verraden.

Titel: De trotse bedelaars 

Auteur: Albert Cossery

Vertaling: Rosalie Siblesz

Pagina's: 284

ISBN: 9789491921872

Verschenen: april 2021

Marcel Proust - Sodom en Gomorra

Essay door Dietske Geerlings
Uitgeverij De Bezige Bij

Het voertuig dat de gulden maat der aarde bepaalt...

Nu we – wellicht noodgedwongen – steeds meer het vliegtuig mijden, is het een mooi moment om even stil te staan bij de invloed die een willekeurig door ons gekozen voertuig, heeft, op hoe wij de wereld waarnemen. Marcel Proust heeft daar een eeuw geleden iets moois over geschreven in het vierde deel van zijn A la recherche.... Niet over het vliegtuig, maar over de automobiel die op dat moment zijn intrede deed.

Een rode draad door dit omvangrijke werk van Proust is de onkenbaarheid van de wereld om ons heen. Personages veranderen niet alleen door de tijd, maar ook door ons perspectief en door onze gemoedstoestand. Niet anders is dat bij het topografische beeld dat wij van onze omgeving hebben.

‘Wij vertrokken, een eindweegs geëscorteerd door de met hun bloemen toegesnelde huisjes. Het gezicht van de dorpen leek ons geheel veranderd, zo weinig speelt in het topografisch beeld dat je je er stuk voor stuk van vormt, het besef van ruimte de voornaamste rol. Dat van de tijd, zeiden wij al, legt ze verder van elkaar af. Dat doet het ook niet als enige. Sommige plekken die je altijd op zichzelf ziet lijken je zonder overeenkomst met de rest, haast buitenwerelds, zoals die mensen die je hebt gekend in perioden los van je bestaan, in de dienst, in je kindertijd, en die nergens bij aansluiten.’

Vervolgens beschrijft hij hoe Mme Villeparisis vroeger, als hij in Balbec verbleef, hem graag meenam naar Beaumont, een plek op een hoogte waarvandaan je alleen zee en bos zag. Het rijtuig deed er heel lang over, omdat de weg voortdurend steeg. De ik had geen idee waar Beaumont zich bevond, alleen dat het iets heel aparts was en zich ergens ver en erg hoog bevond. Hij had de weg naar Beaumont nooit genomen om ergens anders heen te gaan, dus hij had geen idee van de omgeving. Daardoor lag het voor zijn gevoel ‘op een ander plan, genoot een speciaal privilege van exterritorialiteit.’

Maar dan gaat hij met Albertine voor het eerst met een automobiel (‘die zich aan geen enkel mysterie stoort’) via Incarville en vervolgens een afdaling van een zijhelling naar Parville, en wordt dan de zee gewaar vanaf een pleintje. Hij vraagt de chauffeur naar de naam van het oord en weet al voordat hij antwoord krijgt dat het Beaumont is. Ineens realiseert hij zich dat Beaumont, dat bijzondere mysterie uit zijn herinnering, dus al die tijd langs het spoortje lag dat hij elke keer neemt als hij naar Parville gaat. Er worden ineens verbindingen in zijn hoofd gelegd en zo ‘verloor Beaumont zijn mysterie en nam in de streek zijn plaats in, wat mij met schrik deed bedenken dat Madame Bovary en La Sanseverina mij misschien eendere wezens als andere hadden toegeleken als ik hen elders had ontmoet dan in de beslotenheid van een roman.’ Op deze manier verandert dus de beleving van plekken doordat je een andere route neemt. De spoorlijn ligt vast, maar de auto kan andere wegen nemen, waardoor de afstand en ook het landschap anders beleefd wordt.

In het volgende fragment beschrijft Proust hoe de auto zich door het landschap voortbeweegt, ondertussen de inzittenden met elkaar verbindt, en de indruk wekt dat je zelf het landschap ontdekt, als met een kompas. Op meerdere plekken in zijn werk besteedt hij bijzondere aandacht aan namen, van personen, maar ook van plaatsen. Namen roepen een sfeer, een wereld op, door de klank en de letters. In dit fragment constateert hij dat met de auto het landschap zich in delen blootgeeft, in tegenstelling tot de naam van de plaatsen, die de plek als een geheel oproept:

‘Nee, de automobiel voerde ons niet aldus op toverachtige wijze een stad binnen die wij eerst zagen in het door haar naam samengevatte geheel, met de illusies van de toeschouwer in de zaal. Hij liet ons de coulisse van straten ingaan, verdeed zijn tijd met navraag doen bij een ingezetene. Maar, als compensatie voor een zo familiaar vorderen, krijgt met het eigen tasten en zoeken van de chauffeur die onzeker is over zijn route en terugkeert op zijn schreden, het heen en weer springen van de perspectief die een kasteel laat stuivertje-wisselen met een heuvel, een kerk en de zee, terwijl men dichter in zijn buurt komt, al schuilt het vergeefs onder zijn eeuwenoud loof, de steeds nauwere cirkels door de automobiel beschreven rondom een gehypnotiseerde stad die naar alle kanten week om te ontsnappen, en waar hij ten slotte recht op afschiet, steil omlaag, het dal in, waar zij ter aarde ligt, zodat de automobiel ons van die locatie, van dat unieke punt waaraan hij het mysterie van de exprestreinen lijkt te hebben ontnomen, de indruk geeft dat wij het zelf ontdekken, het als met een kompas bepalen, dat hij ons helpt om met liefdevollere explorateurshand, met fijnere precisie de werkelijke geometrie te voelen, de gulden ‘maat der aarde’.’

We kunnen Proust lezen als uitnodiging om ons over te geven aan een andere vorm van landschapsbeleving. De landschapsbeleving met de fiets of te voet kan minstens zo vernieuwend en verrassend zijn als die met het vliegtuig, of met de automobiel, met als prettige bijkomstigheid dat we er in verschillende opzichten langer van kunnen genieten.

Titel: Sodom en Gomorra
Auteur: Marcel Proust
Reeks: Op zoek naar de verloren tijd
Vertaling: Thérèse Cornips
Pagina's: 688
ISBN: 9789403124001
Uitgeverij De Bezige Bij
Verschenen: november 2018

Marcel Proust - De kant van Guermantes

Essay door Dietske Geerlings
Uitgeverij De Bezige Bij

Achter elke naam een web van herinneringen 

In het eerste deel van Prousts Op zoek naar de verloren tijd (De kant van Swann) beschrijft hij hoe er vanuit zijn woonplaats Combray gezien, twee kanten zijn, de kant van het landgoed van Guermantes, en de kant van Méséglise. Proust geeft in zijn werk vaak aan hoe namen bij hem complete werelden oproepen. Bij deze twee namen is dat helemaal zo, het zijn de twee werelden die grenzen aan zijn vroegste jeugd. Over de naam Guermantes zegt hij:

'Soms, in de verborgenheid van haar naam, verandert de fee van gedaante, al naar de levende verbeelding die haar voedt; zo was de atmosfeer waarin Mme de Guermantes in mij leefde, na jarenlang alleen de gloed van een toverlantaarn en een kerkraam te zijn geweest, haar kleuren gaan doven toen geheel andere dromen haar doordrenkten met het schuimend nat van snelstromende beken.’

In het derde deel, De kant van Guermantes blijkt dat Mme de Guermantes haar intrek heeft genomen in haar hotel in Parijs, waar ook de familie van Marcel gaat wonen.

Net als voor de hoofdpersoon duurt het ook voor de lezer even voordat de naam Guermantes samenvalt met deze nieuwe omgeving:

‘Maar nu zag ik haar dikwijls, achter haar ramen, op de binnenplaats, op straat; en dat het mij niet lukte de naam Guermantes in haar te integreren, mijzelf te laten denken dat zij Mme de Guermantes was, dat kon ik tenminste wijten aan het onvermogen van mijn brein om een daad die ik ervan verlangde tot het einde toe te volvoeren (...)’

Marcel raakt hoe langer hoe meer van haar onder de indruk. Elke dag wil hij een glimp van haar opvangen. Hij probeert haar blik te vangen, maar durft haar eigenlijk nauwelijks aan te kijken. Zo volgen talrijke uitvoerige beschrijvingen van haar uiterlijk, steeds weer anders, waardoor zij haast mythische vormen aanneemt:

‘Waarom datzelfde gevoel van verwarring, dezelfde voorgewende onverschilligheid, hetzelfde verstrooide wegkijken als de vorige dag bij het verschijnen, in een dwarsstraat, onder een marineblauwe baret, van een snavelachtige neus en profil naast een rode wang afgesloten door een priemend oog, als een Egyptische godheid? Een keer was het niet alleen een vrouw met een vogelsnavel die ik zag, maar als het ware de vogel zelf: de japon en zelfs de baret van Mme de Guermantes waren van bont, zodat je geen stof zag en ze van nature met bont leek bedekt, als sommige gieren wier dik en zacht, effen rossig gevederte iets heeft van een haarvacht. Uit dit natuurlijke veren kleed boog het kleine hoofd zijn vogelsnavel naar buiten en de vlak op de huid liggende ogen waren priemend en blauw.’

Marcel heeft steeds het gevoel dat hij haar ergert, omdat hij haar steeds achtervolgt en aanstaart. Als zij hem soms glimlachend toeknikt, heeft hij het gevoel alsof zij speciaal voor hem een tekening maakt die een meesterwerk is, met een opdracht erbij.

Tijdens een opera werpt de hertogin hem terloops een blik toe die zich in hem vastzet:

‘en toen, op het moment dat zich vermoedelijk krachtens de wetten der refractie in de onverstoorbare stroming van haar twee blauwe ogen de vage vorm aftekende van het van enig individueel bestaan verstoken protozoön dat ik was, zag ik er een schijnsel in oplichten: de hertogin, van godin vrouw geworden en opeens, zo scheen mij, duizendmaal mooier, hief de witgehandschoende hand die zij op de rand van de loge liet rusten naar mij op, wuifde ten teken van vriendschap (...).’

Deze herinnering bewaart hij als een ‘ster’, die voor hem

‘het eerste beeld, het enige echte, het enige naar het leven geschetste, dat werkelijk Mme de Guermantes was; gedurende de paar uren dat ik het geluk had om het me te herinneren zonder dat ik in staat was me erop te concentreren, moet het wel heel betoverend zijn geweest, dat beeld, aangezien daarop steeds weer, vrijelijk, zonder haast, zonder vermoeienis, zonder enige dwang of spanning, mijn liefdesfantasieën terugkwamen (...).’

Wat daarna gebeurt, is wat in heel Prousts werk met alle beelden en herinneringen gebeurt: ze veranderen; elke nieuwe ontmoeting laat een nieuw verschil zien met het vorige beeld, waardoor de herinnering aan deze dame een aaneenschakeling van momenten wordt die voortdurend in beweging is.

Zijn vriend Saint-Loupe is de neef van Mme Guermantes en Marcel reist speciaal deze neef achterna naar Balbec, in de hoop dat Saint-Loup hem aan de hertogin wil voorstellen. Dat hierdoor terloops een aaneenschakeling van gebeurtenissen (gekoppeld aan zijn liefde voor Albertine) in gang wordt gezet, blijkt later van grote betekenis. De opzet van Marcel lukt. Ook al begrijpt Saint-Loup niet waarom Marcel zoveel belang aan zijn tante hecht, hij stelt hem wel aan haar voor, waardoor vanaf dat moment een innige vriendschap ontstaat tussen Oriane en Marcel. In deze vriendschap krijgen wij de hertogin van diverse kanten te zien en te horen en net als je denkt dat je haar wezen kent en haar manier van doen, komt er weer een nieuwe ontmoeting overheen die het beeld laat veranderen. Omdat het personage van de hertogin in elk deel weer terugkomt, wordt er laagje op laagje geboetseerd, waarbij sommige laagjes ook weer uit herinneringen bestaan, die inmiddels ook herinneringen van de lezer zijn geworden aan een vorig deel. Dat maakt dat de ervaring van Marcel soms samenvalt met de ervaring van de lezer zelf.

Hoe namen een diepe indruk maken op Marcel, is niet alleen te zien bij Mme Guermantes, maar ook bij Albertine in het zesde deel ‘De voortvluchtige’ als zij er niet meer is:

‘zij leefde vrijwel alleen in mij in de vorm van haar naam, die zich, op enkele schaarse rustpauzen na bij het ontwaken, in mijn hersens ging griffen en er niet meer mee ophield. Als ik hardop had gedacht, zou ik hem onophoudelijk hebben herhaald en mijn gekakel zou zo monotoon en zo beperkt zijn geweest als wanneer ik in een vogel was veranderd, in een vogel zoals die uit de fabel, wiens kreet een eindeloos roepen van de naam was van degene die hij als man had bemind. Men zegt hem in gedachten, en doordat men hem niet uitspreekt is het of men hem in zichzelf opschrijft, of hij zijn spoor in de hersens achterlaat en of die ten slotte helemaal vol raken, zoals een muur waarop iemand doelloos heeft staan krassen, met de duizendmaal opnieuw geschreven naam van degene die men bemint.’

Hieruit blijkt dat de naam ook deel uitmaakt van de liefde voor verschillende personen, alsof in de klanken alle verschillende facetten van de persoonlijkheid resoneren. Overigens hebben zelfs plaatsnamen zo’n betoverend effect op de hoofdpersoon en daardoor ook op de lezer.

Zoals Proust in het eerste deel De kant van Swann een hele wereld aan ontmoetingen, personages en omgevingen opbouwt rond Charles Swann, doet hij dat in het tweede deel bij Mme Guermantes. Heel subtiel wordt een web aan verbindingen gesponnen, waaraan steeds meer nieuwe ontmoetingen blijven kleven, waardoor laagje op laagje ontstaat, zoals in een echt mensenleven. Later blijkt dat juist door dit langzame verstrijken van de tijd zichtbaar wordt hoe de mens langzaam een wereld aan herinneringen in zijn hoofd opbouwt.

Deel 01 en 02 van deze zevendelige reeks essays over Op zoek naar de verloren tijd zijn hier en daar te lezen.

Titel: De kant van Guermantes
Auteur: Marcel Proust
Reeks: Op zoek naar de verloren tijd, deel III
Vertaling: Thérèse Cornips
Pagina's: 752
ISBN: 9789403124100
Uitgeverij De Bezige Bij
Verschenen: september 2018

Marcel Proust - In de schaduw van meisjes in bloei

Essay door Dietske Geerlings
Uitgeverij De Bezige Bij

Het verlangen naar de kus van de moeder voor het slapengaan

Over hoe Proust een wereld schept binnen het verlangen

Op het moment dat ik mij had voorgenomen A la recherche du temps perdu van Marcel Proust te gaan lezen, in de wetenschap dat ik daar waarschijnlijk maanden zoet mee zou zijn en dat ik mijn hersenen flink op de proef zou stellen, had ik nooit kunnen bevroeden dat ik al na een paar bladzijdes in zijn zoektocht naar het verleden, die nog maar net begonnen was, een stukje van mijzelf zou hervinden, en wel in de passage, waarin hij bladzijden lang beschrijft hoe hij als klein kind een diepgeworteld verlangen voelde naar de kus van zijn moeder voor het slapengaan.

Natuurlijk is lezen niet alleen maar kennisnemen van de grote wereld buiten onszelf, maar ook het spiegelen van onszelf in de nieuwe wereld die we voorgeschoteld krijgen in het boek. Wat is het nu precies dat ontroert tijdens het lezen? Is het de herkenning? Het verlangen is weliswaar een universeel verschijnsel, maar ik had het niet verwacht dat het mij zo diep zou raken. In deel 3, De kant van Guermantes doet Proust hierover zelf ook een uitspraak:

‘Mensen uit voorbije tijden lijken oneindig ver van ons af te staan. Wij verstouten ons niet bedoelingen bij hen te veronderstellen die dieper gaan dan dat waar zij zich strikt genomen over uitspreken; wij kijken ervan op bij een held van Homerus een gevoel tegen te komen ongeveer gelijk aan gevoelens die wij zelf ondergaan.’

Hiermee beschrijft hij precies mijn eigen ervaring tijdens het lezen van zijn werk, alsof je terloops door het raam bij iemand naar binnenkijkt, die zelf terloops door het raam bij iemand naar binnenkijkt.

Welnu, ik werd dus diep geraakt door het intense verlangen van het kind naar de goedenachtkus van zijn moeder, allereerst doordat ik het verlangen zelf herkende. Al lang voor het slapengaan komt de ik-persoon in een droevige stemming, omdat hij weet dat hij weer een nacht zal moeten doorbrengen, waarin hij niet in de directe nabijheid van zijn moeder zal zijn:

‘Mijn enige troost, als ik naar boven naar mijn slaapkamer ging, was dat mama mij een kus zou komen geven als ik in bed lag.’

Proust beschrijft minutieus hoe de ruimte om hem heen langzaamaan verandert, het licht, de stoffen, de meubels, alles in teken van dat nadere afscheid van zijn moeder.

Daar blijft het echter niet bij:

‘Maar dat goedenachtzeggen duurde zo kort, zij ging zo vlug weer naar beneden, dat het moment waarop ik haar naar boven hoorde komen en er daarna door de gang met de openslaande deuren het zachte ruisen kwam van haar blauwe mousselinen tuinjurk, waar koordjes van gevlochten stro aan hingen, een smartelijk moment voor me was.’

Met andere woorden, het verlangen naar de kus wordt haast ondraaglijk door het vooruitzicht dat het moment weer zo snel voorbij zal zijn. Dan sijpelt langzaam het besef bij de lezer binnen dat hetgeen hij leest veel verder strekt dan alleen dat specifieke verlangen, en dat er oneindig veel verlangens bestaan naar momenten, die weer voorbij zullen gaan. Dit besef wordt bevestigd door beschrijvingen, verderop in het verhaal, ook in de volgende delen, van nog veel meer andere verlangens: de schrijver Bergotte te zien, in contact te komen met het meisje Gilberte, een glimp op te vangen van mevrouw Swann, de uitvoering van ‘Phèdre’ te zien, enz.

De verteller is op zoek naar de verloren tijd en wat blijkt? Die verloren tijd bestaat voor een groot deel uit verlangen naar wat nog zou kunnen plaatsvinden. Dit is een van de parels die ik vond in dit prachtige werk: een voortdurende hang naar dat wat verloren is of nog niet heeft plaatsgevonden. Wat raakt, is de manier waarop de verteller laat zien hoe breed en hoe diep dat verlangen is, zozeer dat er een wereld ontstaat in dat gat, in de leegte van het ‘niet meer zijn’ of ‘er nog niet zijn’. De ik-persoon is zich diep bewust van de kortstondigheid van het moment waar hij naar verlangt en doet het volgende:

‘Ik was dan ook van plan om in de eetkamer al van tevoren, als de maaltijd was begonnen en ik het ogenblik voelde naderen, van die kus die zo kort en vluchtig zou zijn alles te maken wat ik er in mijn eentje van maken kon, alvast het plekje op de wang te kiezen dat ik zou kussen, mijn gedachten erop voor te bereiden, zodat ik dankzij die mentale aanloop tot een kus de hele minuut die mama mij zou gunnen kon wijden aan het voelen van haar wang tegen mijn lippen, zal een schilder die maar korte poseerzittingen kan krijgen zijn palet prepareert en al van tevoren uit zijn geheugen en aan de hand van zijn aantekeningen alles heeft gedaan waarvoor hij het desnoods zonder de aanwezigheid van zijn model kon stellen.’

De ik-persoon neemt dus als het ware plaats in dat verlangen en ‘schept’ invulling. Alles bevindt zich in zijn hoofd, maar alles is gericht, geconcentreerd op het moment dat gaat komen.

Het wonderlijke is dat het moment zelf niet of nauwelijks beschreven is, waardoor steeds duidelijker wordt dat het verlangen centraal staat en niet de vervulling ervan. In het geval van de kus is het zelfs wat schrijnend, want de betreffende avond is er bezoek aan tafel, waardoor de ik-persoon alleen naar zijn bed moet en zijn moeder bij de gast zal blijven. Zelfs boven op zijn kamer probeert hij zijn moeder door een briefje nog naar boven te krijgen, maar als ook dat niet werkt, zit er voor hem niets anders op dan wakker blijven tot zijn moeder gaat slapen. Zijn moeder is streng, want zij wil hem in zijn gevoeligheid niet te veel tegemoetkomen. Als zij hem ’s nachts huilend op de trap vindt, stuurt ze hem weg. Zijn vader neemt het onverwachts voor hem op en zegt tegen zijn vrouw dat ze voor deze nacht maar bij haar zoon op de kamer moet slapen, omdat hij zoveel verdriet heeft. Zijn moeder geeft onder protest toe, maar gek genoeg is de kleine jongen daar helemaal niet gelukkig mee, alsof er een wet is overtreden, waardoor hij alleen nog maar verdrietiger wordt.

Dat ‘niet bereiken’ terwijl alles erop gericht is het te bereiken, raakt keer op keer. Het blijft niet bij de kus van de moeder. Ook als hij verliefd wordt op Gilberte en Albertine, is dat verlangen eindeloos en vult hij bladzijden lang dat verlangen in met beelden, gedachten en gevoelens. Dat hij daarmee een wereld op zichzelf schept, beseft hij zelf ook, want op het moment dat de geliefde persoon hem nadert, herkent hij haar niet meer, zozeer heeft hij in zijn verlangen een eigen invulling van haar in zijn hoofd geschapen. Oog in oog met haar, moet hij zijn fantasie bijstellen, blijkt zij een vlekje bij haar oog te hebben, heeft haar huid een andere kleur. De beelden glijden over elkaar heen en op het moment dat hij eindelijk het meisje mag kussen, is hij in uiterste verwarring, omdat het moment in niets lijkt op de intens beleefde voorstelling ervan in zijn hoofd.

Hetzelfde gebeurt als hij in deel 2 In de schaduw van meisjes in bloei de ‘Phèdre’ van Racine, uitgevoerd door La Berma mag bijwonen. Hij heeft het stuk van tevoren eindeloos veel hardop gelezen, in allerlei verschillende intonaties, een intense beleving in vergelijking met zijn ervaring tijdens het optreden zelf:

‘Hoewel ik mijn ogen, mijn oren, mijn geest op La Berma richtte om geen greintje te missen van wat mijn bewondering kon opwekken, lukte het me niet ook maar iets daarvan op te vangen.... Om meer inzicht te krijgen, om te zien of ik kon ontdekken wat er mooi aan was, had ik het liefst iedere stembuiging van de kunstenares, iedere gezichtsuitdrukking willen stilzetten of bevriezen. Maar door al mijn mentale behendigheid in te zetten en vóór het begin van elke versregel mijn aandacht paraat en toegespitst te houden, probeerde ik op zijn minst geen enkel onderdeel van de duur van ieder woord, van ieder gebaar, aan loze voorbereidingen te verspillen, en zodoende dankzij een intense concentratie even diep in de woorden en gebaren door te dringen als ik tijdens een urenlange tekstanalyse had kunnen doen. Maar wat duurde het kort! Nauwelijks had mijn oor een klank opgevangen of er kwam een andere voor in de plaats.’

Proust laat hier zien dat het verlangen zoveel rijker is, dieper, intenser, dan de invulling ervan. In alle toonaarden komt dit besef terug, in alle variaties. Dat raakt, omdat het de kracht laat zien van de geest, die zegeviert boven de werkelijkheid, de waan van de dag. Het is haast een overwinning op de tijd, die verloren werd geacht. Dat vind ik troostrijk voor wie zich ziek voelt van verlangen. Het is de kunst van het verdiepen, van zingeving: levenskunst.

Deel 01 van deze zevendelige reeks essays over Op zoek naar de verloren tijd is hier te lezen.

Titel: In de schaduw van meisjes in bloei
Auteur: Marcel Proust
Reeks: Op zoek naar de verloren tijd, deel II
Vertaling: Philippe Noble en Desiree Schyns
Pagina's: 480
ISBN: 9789403118901
Uitgeverij De Bezige Bij
Verschenen: november 2018

Marcel Proust - In de schaduw van de meisjes in bloei, Besloten in een handdruk, een overpeinzing

Essay door Dietske Geerlings

Uitgeverij De Bezige Bij

Besloten in een handdruk

Over de rijkdom van het handen schudden naar aanleiding van ‘In de schaduw van meisjes in bloei’ van Marcel Proust 

Nu ons een vanzelfsprekende gewoonte in het sociale verkeer, namelijk het handen schudden, dringend wordt afgeraden, is het wellicht een mooi moment om even stil te staan bij de rijkdom van deze gewoonte. Marcel Proust heeft in A l’ombre des jeunes filles en fleurs (In de schaduw van meisjes in bloei), het tweede deel van zijn A la recherche du temps perdu, een prachtige verhandeling geschreven over wat er allemaal in deze handdruk te vinden is.

Bij Proust rol je haast onvoorbereid zo’n verhandeling in, want ineens is daar het moment dat de ik-persoon het ‘fretspel’ gaat doen met een aantal jonge meisjes met wie hij heeft kennisgemaakt, terwijl hij net nog langere tijd stil stond bij zijn ervaring van de verschillende stembuigingen van de meisjes, die voor hem steeds een nieuw licht werpen op de persoonlijkheid van de dames. Tijdens het fretspel bevinden zij zich in een klein bosje boven de kust. Het spel bestaat eruit dat een van de spelers (de ‘fret’) moet ontdekken wie van de tegenspelers de ring in zijn hand heeft. Hij moet dus proberen de ring te onderscheppen.

Alvorens Proust overgaat tot het beschrijven van het spel, staat hij even stil bij de verschillende handen van de meisjes. Hij verlangt ernaar de handen van Albertine aan te raken. Toch geeft hij aan dat haar handen niet per se de mooiste zijn die hij ooit heeft gezien. Die van een van de andere meisjes, Andrée, zijn bijvoorbeeld veel dunner en fijner van vorm, en leiden een eigen leven: 

´[…] een leven dat weliswaar aan het gezag van het meisje gehoorzaamde, maar zich onafhankelijk afspeelde: ze gingen dikwijls voor haar uit liggen als nobele windhonden, rekten zich loom, leken in gepeins verzonken maar strekten plots een kootje, reden waarom Elstir studies van haar handen had gemaakt.’

De handen van Albertine zijn molliger:

‘[…] gaven bij een handdruk eerst heel even mee en boden dan weerstand, wat een heel speciale sensatie gaf. Bij het drukken van Albertines hand ervoer je een sensuele zachtheid die als het ware in harmonie was met haar roze, naar lichtpaars neigende huidskleur. Het was alsof die druk je tot diep in het wezen en de zinnen van het meisje liet binnendringen, net als de klankkleur van haar lach, die even schaamteloos was als het koeren van duiven of een bepaald soort kreten. Ze was zo’n vrouw die je met zoveel plezier de hand drukt dat je de beschaving dankbaar bent dat het ‘shake hands’ tussen jongemannen en meisjes die elkaar aanspreken daardoor tot een toegestane handeling is gemaakt.’

Hier brengt hij de sensatie die hij ervaart, in verband met de regels van de beschaving. Ineens realiseert hij zich dat het net zo goed had kunnen zijn dat de willekeurige beleefdheidsregels deze handdruk hadden vervangen door een ander gebaar, waardoor hij dan iedere dag Albertines ongrijpbare handen had moeten bekijken ‘met net zoveel zin om hun aanraking te leren kennen als ik er nu naar snakte om de geur en smaak van haar wangen te proeven.’ Dat diezelfde regels van de beschaving ertoe kunnen leiden dat het vanwege gezondheidsredenen niet verstandig is elkaar de hand te schudden, had Proust, laat staan zijn personage, toen niet kunnen vermoeden. De ik-persoon mijmert nog een poos verder hoe graag hij in het spel de buurman van Albertine wil zijn, want

‘[…] hoeveel tot dusver uit verlegenheid verzwegen bekentenissen en liefdesverklaringen had ik niet kunnen toevertrouwen aan een handdruk! En hoe gemakkelijk had zij van haar kant door een tegendruk kunnen laten merken dat ze erop inging! Wat een gevoelsband tussen ons, wat een kans op genot! In de paar minuten die ik naast haar zou doorbrengen kon mijn liefde meer vooruitgang boeken dan sinds ik haar had leren kennen.’

Uiteindelijk houdt hij het niet meer uit, beseft dat het spel vast al bijna afgelopen is, en laat zich de ring afpakken, zodat hij als fret in de kring van de spelers mag staan en dan nauwlettend de buurman van Albertine in de gaten houdt, zodat hij hem de ring kan afnemen en diens plaats innemen. Ondertussen vermaken de meisjes zich om zijn onnozelheid: hoe is het mogelijk dat hij de ring nog niet weet te onderscheppen? De ‘ik’ wacht zijn kans af en op het moment dat de ring bij de buurman van Albertine is, slaat hij toe, en neemt zijn plaats in.

Wat blijkt? Hij is veel te verlegen om volop te kunnen genieten van zijn nieuwe plaats:

‘Een paar minuten eerder benijdde ik die jongeman als ik zijn handen over het touw zag glijden en elk ogenblik die van Albertine aanraken. Nu ik aan de beurt kwam bleek ik te verlegen om contact te zoeken en te opgewonden om het te ondergaan en was ik alleen nog maar in staat het harde, pijnlijke bonzen van mijn hart te voelen.’

Even later voelt hij de lichte druk van Albertines hand tegen de zijne, ‘een streling van haar vinger die onder mijn vinger gleed’, en heel even verkeert hij in de veronderstelling dat zij het spelletje gebruikt om hem te laten weten dat ze hem heel graag mag, maar helaas tuimelt hij direct van het toppunt van zijn vreugde als hij haar woedend hoort sissen dat ze al de hele tijd die ring aan hem probeert door te geven. Hij duizelt van verdriet, laat het touw los, moet zijn plek weer afstaan, en is het mikpunt van de spotlust van de meisjes.

Deze uitgebreide beschrijving van de overrompelende sensatie die de lichte aanraking van elkaars handen kan oproepen, kan de lezer, november 2020, in lichte weemoed achterlaten: wat moeten wij niet allemaal ontberen, nu onze onderlinge afstand minimaal anderhalve meter beslaat?

Eugène Dabit - Hôtel du Nord

Recensie door Roosje
Uitgeverij Vleugels

Een heel klein beetje Maigret/Simenon

Rare titel, hè; ik zou dat misschien niet zo moeten doen, maar lezen betekent voor mij ook voortdurend en onbewust of half-bewust verbanden leggen met boeken die ik al gelezen heb. Het boekje van Eugène Dabit, Hôtel du Nord, is een heerlijke beschrijving van een wat armoedig hotel in het noorden van Parijs; de gasten en patrons zijn mensen aan de onderkant van de samenleving. Het leven heeft hun niet al te goed bedeeld en zij moeten al sappelend en hosselend in hun onderhoud voorzien. Ik kreeg op een gegeven moment de associatie met Simenons beroemde politiecommissaris Maigret, die meestal met moorden en misdaden geconfronteerd wordt in het milieu aan de onderkant van de samenleving. Maigret heeft sympathie voor deze mensen.

Het is juist de liefde van Dabit en Simenon voor mensen uit deze sociale laag die hun boeken aandoenlijk, wrang, weemoedig en ook liefdevol maken. Dabit was een communist, en kwam zelf uit een arbeidersgezin. De liefde voor de gewone man zet hem tot het schrijven van een sfeervolle roman. 

Het boek heeft geen plot; er is wel een duidelijk begin, wanneer de Lecouvreurs het hotel kopen en het einde van het boek is tevens het einde van het hotel: de moderne tijd en de kapitalisten hebben ultiem toegeslagen.

Ik schrijf hierboven wel dat de personages in het boek ‘aandoenlijk’ zijn, maar dat is denk ik een misleidend begrip. De personages zijn gewoon zichzelf met hun besognes, hun gedoe, hun drankzucht, hun amoureuze uitspattingen, hun vieze kleren, hun zware arbeid, hun het-er-zoveel-mogelijk-de-kantjes-vanaf-lopen, hun kwaadsprekerij, hun jaloezietjes, hun gulzigheid, het elkaar bedriegen, maar de patrons van het hotel zijn tegelijkertijd - ook zij moeten hard aanpoten - wel ruimdenkend, in ieder geval ruimdenkender dan de burgerij. Ze hebben niets tegen prostitutie, maar willen geen ‘uren-hotel’ en geen dienstmeisje dat haar gunsten verkoopt en ook geen opgedirkte straatmadelief in hun bedrijf. Zijn ze op de hoogte van de homoseksualiteit van een goed klant of vinden ze diens travestie alleen maar vermakelijk? Hun leven is vol energie en ook vol van de arbeidersfeesten op feestdagen.

Deze roman is een ode aan gewone mannen en vrouwen, van wie de vrouwen hoe dan ook aan het kortste eind trekken, meestal dan. De een is wat uitgekookter dan de ander. Als vrouw is het nog lastiger niet te verhongeren en te verzuipen in de grote stad. Het platteland, dat zij ontvlucht zijn biedt hun ook weinig. Dat is de tragiek.

Karaktertekeningen zijn treffend en effectief. Veel van de arbeiders zijn afkomstig van het platteland en komen hun geluk, gedwongen, in Parijs beproeven. In zekere zin is het dus ook een sociale roman, maar het ligt er niet dik bovenop.

Ik heb de roman vrijwel in een keer uitgelezen. Dat moet je eigenlijk niet doen. Langzaam savoureren is het devies.

In ieder hoofdstukje staat iemand centraal. Wat meer ruimte krijgt onder andere het dienstmeisje Renée, die door haar minnaar verlaten wordt, omdat ze zwanger is. De patronne raadt haar aan het kind op het platteland bij een min onder te brengen, zodat zij geld kan verdienen. Zo’n verhaal van een onschuldig plattelandsmeisje dat verleid en als een vod in een hoek geschopt wordt, is niet nieuw natuurlijk.

Dabit slaagt erin zijn personages volstrekt geloofwaardig te beschrijven, hun slechte kanten worden niet veronachtzaamd maar ook niet al te vet aangezet. In 1938 maakt regisseur Marcel Carné (dank Mirjam de Veth) er een film van. Dat ligt erg voor de hand. De mensen zijn uiterst beeldend beschreven: je ziet ze zitten kaarten en drinken; aan de toog hangen; uitgeput op hun bed vallen, hun maaltijd naar binnen schrokken of juist met weinig eetlust er lusteloos in rondprikken.

De Veth schrijft in haar nawoord dat Dabits ouders een dergelijk hotel hadden; Dabit zelf werkte er geregeld. In werkelijkheid werd het hotel niet gesloopt in de jaren twintig. Zijn ouders hadden hun hotel tot WOII en de gevel staat nog steeds overeind. (2020: 145-146)

Ik was bijzonder verrast door deze korte roman van Dabit en ik vind dat iedereen hem moet gaan lezen; zo simpel is het.

Auteur

Dabit werd in 1898 geboren in een Parijs arbeidersgezin. Na de lagere school werd hij leerling-sleutelmaker, later arbeider bij de metro. De Eerste Wereldoorlog drukt een onuitwisbaar stempel op zijn bestaan. In 1914 wordt zijn vader gemobiliseerd en blijft hij alleen met zijn moeder achter. Een paar jaar later moet hij zelf in het leger, van 1916 tot 1918 vecht hij als artillerist. Over deze periode schrijft hij de bildungsroman Petit Louis, die in 1930 verschijnt. Na de oorlog kan hij niet meer aarden in een geregeld burgermansleven en begint, financieel ondersteund door zijn ouders, te schilderen. Vanaf 1925 neemt de pen de plaats in van het penseel. Zijn literaire talent wordt al vroeg herkend door André Gide, die hem in contact brengt met Roger Martin du Gard, die Dabit intensief literair zou begeleiden. In 1929 verschijnt Dabits bekendste roman L’Hôtel du Nord.

Dabit is een betrokken mens die zich mengt in de discussie over de bevrijdende mogelijkheden van een nieuwe populistische of proletarische literatuur en hij is een militant antifascist. Maar hij is te vrijzinnig en individualistisch om zich ooit naar een partij te kunnen voegen. In 1935 neemt hij deel aan het Internationaal Schrijverscongres voor de verdediging van de cultuur in het Palais de la Mutualité in Parijs. Hij is inmiddels bevriend met Céline, met wie hij correspondeert. In 1936 reist hij met André Gide, Jef Last, Louis Guilloux en Jacques Schiffrin naar de Sovjet-Unie, waar hij moeite heeft met het streng opgelegde, door de communistische partij strak geregisseerde programma. Hij ziet met eigen ogen dat er in de sovjetheilstaat weinig terecht is gekomen van de socialistische idealen. Onder nooit precies opgehelderde omstandigheden sterft hij op 21 augustus 1936, alleen in een ziekenhuis in Sebastopol. André Gide draagt zijn spraakmakende Retour de l’URSS, waarin hij openlijk van zijn communistische geloof afvalt, aan Dabit op.

(Bron: https://www.uitgeverijvleugels.nl/auteurs/eugene-dabit)

Titel: Hôtel du Nord

Auteur: Eugène Dabit

Vertaling: Mirjam de Veth; het nawoord is ook van haar

Pagina’s: 146

ISBN: 9789493186125

Uitgever: Uitgeverij Vleugels

Verschenen: oorspr. 1929; 2020 

Ahmed Bouanani - De kliniek

Recensie door Marjon Nooij

Uitgeverij Jurgen Maas

Gevangen met demonen in visioenen en waanzin 

Een anonieme ik-verteller slijt zijn dagen in een labyrintisch geheel van muren en gesloten deuren. In de ijskoude, vochtige en ranzige atmosfeer hebben zijn tijdsbesef en zijn God hem verlaten. Hij zit klem tussen beton, verdriet en de dood. Pas gestorvenen worden direct door kamergenoten bestolen van hun voddige kleding en schamele bezittingen. En naderhand praat niemand meer over de doden.

'Toen ik door de grote ijzeren poort van de kliniek liep, leefde ik waarschijnlijk nog. Dat dacht ik tenminste, want ik rook op mijn huid de geuren van de stad die ik nooit zou weerzien. […] en op de brede laan had ik, alsof er niets aan de hand was, niet meer de moeite genomen achterom te kijken en het leven een laatste keer vaarwel te zeggen.' 

Alleen de meest zintuiglijke ervaringen uit het verleden lijken zich voldoende vastgezet te hebben en drijven zo nu en dan boven. De dodelijke verveling en de voorspelbaarheid van de dagen die de levende doden in deze treurige hel doorbrengen, veroorzaken afstomping van gevoelens en de meesten hebben hun nieuwsgierigheid allang verloren, want achter elke gesloten deur is er immers weer een andere. Vanuit deze 'detentie' terugkeren naar de wereld die ze achter zich hebben gelaten, wordt een idee-fixe en de ijzeren poort een one-way-street.

De verteller is beschouwend en vertelt zijn verhaal door middel van monologue intérieur, afgewisseld met dialoog. Naar het einde van de roman toe versnelt het verhaal en volgen beelden elkaar steeds sneller op. De wereld achter de muren lijkt voor hem steeds bedreigender te worden, maar binnen de kliniek kan hij zich verstoppen in zijn dromen en visioenen. Hij vraagt zich af of zijn gevangenschap misschien slechts een 'optische illusie' is, maar het is als een beklemmende, angstige droom, waaruit ontwaken niet mogelijk is en hij komt langzaam maar zeker tot de slotsom dat het bestaan in de kliniek een kwestie van overleven is. De meeste patiënten wachten op het moment van hun onvermijdelijke dood, want op genezing hoeft niemand te rekenen.

'Overal zijn zieken, die precies hetzelfde zijn als andere zieken en die op een dag hopen te herstellen, zodat ze terug kunnen naar hun dierbaren aan de andere kant van die vermaledijde muren, terwijl helaas aan het eind van ieder pad hier de dood klaarstaat om iedereen als een ordinair vliegje te verzwelgen!'

Ahmed Bouanani, geboren in 1938 in Marokko, was dichter, auteur, illustrator en filmregisseur, en werd vooral bekend door de film The Mirage die hij in 1980 maakte in opdracht van 10^e Dubai International Film Festival in 2013. De film deed het goed op de lijst van de beste en belangrijkste 100 Arabische films. Voor de krant Al Maghrib maakte hij in 1983 een stripverhaal. Drie poëziebundels kwamen er uit zijn pen en er is slechts één roman gepubliceerd; De kliniek. Door zijn terughoudendheid om aandacht te genereren voor zijn eigen werk en het uit te geven, zijn er in 2006 vele manuscripten in rook opgegaan bij brand in zijn appartement. Na zijn dood in 2011 echter bleek zijn nalatenschap nog vele stukken te bevatten, die door zijn dochter worden gekoesterd.

De roman is te lezen als een allegorie op het leven van de Marokkaanse bevolking die zuchtte onder de onvermurwbare dictatuur van de in 1961 tot koning gekroonde Hassan II. ('Zelfs onze buurtkapper is een spion voor de politie. En Hoummane de taxichauffeur is eigenlijk inspecteur van de inlichtingendienst'.) Een raadselachtige en hallucinante vertelling met een surrealistische entourage, waarin Bouanani de treurigheid van zijn 'gevangenschap' beschrijft, waarin de patiënten om hem heen, als schimmige geesten zijn, soms apathisch, dan weer grappig, grof of opgefokt. Niemand weet hoe lang ze daar al verblijven en of ze ooit de weg naar buiten nog kunnen vinden. Het verblijf in de kliniek lijkt zich af te spelen in de gedachten van de verteller. Een kakofonie van radeloze hersenspinsels houdt hem bezig: de angst voor een depressie, de dreigende lethargie en de angst voor de vrijheid.

De vergelijking met De blinde uil van Sadegh Hedayat is evident, maar One flew over the cuckoo's nest zal tijdens het lezen ook op menig moment oppoppen. Bouanani's taal en manier van schrijven roepen als vanzelf beelden op, zodat het lezen als het ware een visuele belevenis wordt. Hester Tollenaar, die voor de vloeiende vertaling garant stond, beschrijft in het nawoord dat - getuige de brieven aan zijn vrouw - een maandenlang sanatoriumverblijf in 1967 veel impact op hem moet hebben gehad en jaren later ongetwijfeld het fundament vormde van De kliniek. Een geslaagde vergeten klassieker die is opgenomen in de Schwob winteractie 2020/2021

Dit uitgebreide en interessante artikel over de mens achter Bouanani is beslist de moeite van het lezen waard.

Eerder verschenen op Tzum

Titel: De kliniek
Auteur: Ahmed Bouanani
Pagina's: 130
ISBN: 9789491921780
Uitgeverij Jurgen Maas
Verschenen: november 2020

Simone de Beauvoir - Alle mensen zijn sterfelijk

Recensie door Dietske Geerlings
Uitgeverij Orlando


Het spel met de tijd 

Door een literair spel met de tijd onderzoekt Simone de Beauvoir de sterfelijkheid van de mens. De ambitieuze actrice Régine ontmoet de onsterfelijke Fosca en hoopt door haar relatie met hem ook onsterfelijk te worden. Een groot deel van het boek beslaat het lange leven van Fosca, waarbij de lezer ondertussen ook de geschiedenis van Europa krijgt voorgeschoteld. Juist door dit spel met de tijd is het mogelijk om te laten zien wat de waarde is van de sterfelijkheid van de mens.

De mysterieuze en ook wat eenzame gang door de eeuwen van Fosca doet mij denken aan die van een ander beroemd personage, namelijk Orlando van Virginia Woolf. Het is opmerkelijk dat ook Woolf het spel met de tijd speelt om een belangrijk verschijnsel van het menszijn te doorgronden, namelijk het manvrouwzijn. Een omgekeerd proces lijkt gaande in het omvangrijke werk van Proust, A la recherche du temps perdu. Daar neemt de tijd binnen een mensenleven juist mythische proporties aan door de kracht van de verbeelding. Alle drie de auteurs werpen een bijzonder licht op het menszijn door deze op uitzonderlijke wijze in de tijd te plaatsen. De tijd die ons gegeven is, is kennelijk essentieel voor ons wezen.

Régine heeft een betekenisvolle naam. Haar naam kan verwijzen naar het Latijnse ‘regina’, dat ‘koningin’ betekent, maar ook naar het Germaanse ‘regin’, dat ‘raad’ of ‘raadgever’ betekent. Régine is bijzonder ambitieus, zij wil de beste actrice zijn en wil ook dat iedereen zich haar zal blijven herinneren. Ze is erg jaloers op collega-actrices en duldt eigenlijk geen andere sterren naast zich. Zij wil zogezegd de koningin zijn onder de stervelingen. De Beauvoir houdt ons met dit personage een spiegel voor en daarin geeft Régine de lezer een wijze raad. Door haar worsteling met de sterfelijkheid en haar ontmoeting met de onsterfelijke Fosca zien wij de kracht van ons tijdelijke bestaan. Op metaforisch niveau is zij voor ons dus een wijze raadgever.

Haar uitgangspositie is duidelijk: zij wil als actrice eigenlijk het liefst onsterfelijk zijn en voelt zich aangetrokken tot de mysterieuze man Fosca, die zich van niets en niemand wat lijkt aan te trekken en de hele dag buiten in een stoel ligt. Als blijkt dat hij niet kan sterven, is ze verschrikkelijk jaloers. Ze hoopt dat ze door een relatie met hem voor elkaar kan krijgen dat zij ook een beetje onsterfelijk wordt, omdat hij zich haar zal blijven herinneren. Fosca weerspreekt dat. Hij zal zich haar niet beter herinneren dan anderen, zegt hij. Régine kan dat niet uitstaan, en probeert steeds opnieuw zijn aandacht te trekken en bijzonder voor hem te zijn. Deze wens is voor de lezer begrijpelijk, al verliest ze daarmee ook wat sympathie. Dat zij graag wil dat ze ertoe doet, dat zij belangrijk is, dat zij gezien wordt, is goed voor te stellen, maar zij schiet duidelijk door in dit verlangen. De ander doet er niet meer toe. Zij wil alleen haar eigen roem.

Belangrijk in het boek is de tegenspeler Fosca. Die beweert dat het een vloek is om onsterfelijk te zijn. Régine gelooft dat niet en zegt dat hij er zelf een vloek van maakt. Fosca geeft aan dat zij nooit zal begrijpen hoe hij ertegen gestreden heeft. Régine dringt aan dat hij haar zijn geschiedenis vertelt. Uiteindelijk doet hij dat. Wat dan volgt, is een lange geschiedenis in meerdere delen, af en toe onderbroken door een korte dialoog tussen Régine en Fosca. Het lot van Fosca wordt pas duidelijk door de levens van anderen die hij voorbij ziet trekken. Zijn onsterfelijkheid heeft hem weliswaar mogelijkheden geboden, omdat willekeurig welk gevaar geen vat op hem had (oorlogen, ziektes, ouderdom), maar uiteindelijk is hij gruwelijk eenzaam, omdat hij geen diepe verbondenheid met de sterfelijken om hem heen kan bereiken. Dat lijkt op het eerste gezicht onbegrijpelijk, want waarom zou hij zich niet met anderen kunnen verbinden? In feite is de hele situatie een gedachte-experiment. Stel je voor dat je een relatie hebt met iemand die onsterfelijk is. Jij zou je leven misschien wel willen geven voor hem, maar omgekeerd zal dat nooit kunnen. Wat betekent dat voor de relatie? Er komen diverse vrouwen voor in het leven van Fosca, maar ze vinden het allemaal een onverdraaglijke gedachte dat hij hen weer zal vergeten. Het werpt de vraag op wat erger is: vergeten worden door iemand die eindeloos blijft leven, of vergeten worden omdat iemand sterft? Fosca ziet zijn vrienden strijden voor allerlei idealen en er zelfs hun leven voor geven. Hij zal nooit zijn leven kunnen geven. Welke consequenties heeft dat? Naarmate de geschiedenis vordert, ga je steeds beter begrijpen wat de vloek is waar Fosca op zinspeelt en begin je ook steeds meer de kracht van de sterfelijkheid te voelen.

Elke dag doet ertoe, in tegenstelling tot een leven dat eindeloos duurt. Fosca verlangt er, gek genoeg, naar om te leven. Hij voelt zich dood, wat wezenlijk anders is dan sterfelijk. Hij herinnert zich dat gevoel ook nog van heel lang geleden, toen hij nog niet van het levenselixer had gedronken. De Beauvoir laat de twee – sterfelijkheid en onsterfelijkheid – elkaar steeds opnieuw bijna raken, in soms heel schrijnende en ontroerende situaties. Van beide kanten voel je het verlangen om met de ander verbonden te zijn. Het zet je als lezer aan het denken over het lot van de mens en het leert je de dag te plukken.

Het is niet verwonderlijk dat zowel in het werk van De Beauvoir, als dat van Proust en Woolf, regelmatig een torenklok aan de horizon opdoemt. Bij Proust zijn ze onderdeel van de verbeelding en het verlangen naar vroeger, bij Woolf synchroniseren voor heel even alle stukjes waaruit de mens bestaat op het moment dat de torenklok slaat en bij De Beauvoir laten de klokken de voortschrijdende tijd voelen. Vooral in de slotzin is de klokslag veelzeggend.

Titel: Alle mensen zijn sterfelijk

Auteur: Simone de Beauvoir

Vertaling: Greetje van den Bergh

Pagina's: 352

ISBN: 9789493081772

Uitgeverij Orlando

Verschenen: december 2020

Émile Zola - Thérèse Raquin

Recensie door Cies
Uitgeverij Van Holkema & Warendorf

Overspel, moord en zelfmoord 

Thérèse Raquin (1867) van Emile Zola (1840 – 1902) wordt algemeen beschouwd als de eerste naturalistische romans. In de jaren voorafgaande aan Thérèse Raquin had Zola al een aantal korte verhalen, toneelstukken, literaire kritieken en romans geschreven, zonder al veel indruk te maken. Met Thérèse Raquin kwam hier, al was het met horten en stoten, grote verandering in. Het boek werd  in eerste instantie in de (literaire) pers fel bekritiseerd voor het zo open en bloot beschrijven van overspel, moord en zelfmoord zonder daar met moreel misprijzen over te schrijven. Deze kritieken waren redenen voor Zola om bij de 2^e druk (zo veel succes had deze roman nog net wel) een voorwoord te schrijven. In dit voorwoord legt hij uit dat hij de gemoedstoestanden van zijn personages heeft willen bestuderen en niet hun morele karakter. Dit is veel meer dan een accentverschil met wat er in die jaren aan romans werd gepubliceerd. Zola stapt als eerste over van het beschrijven van aangeleerde sociale normen en waarden én het vellen van een moreel oordeel naar het beschrijven van aangeboren natuurlijke driften zonder daarover een moreel oordeel te geven.  Hij doet dit geïnspireerd door het werk van de Franse wetenschappers Auguste Comte, Hypolite Taine en Claude Bernard. Alle drie waren zij voorstander van empirische methoden van beschrijven en experimenteren. Alle drie gingen ze uit van een groot verschil tussen ‘nature’ (biologische factoren, aangeboren eigenschappen) en ‘nuture’ (sociale milieu waarin iemand opgroeit, wat hij/zij van huis uit mee krijgt) en de invloed die maatschappelijk aanvaarde normen en waarden op het menselijk gedrag hebben. 

Het verhaal in Thérèse Raquin is redelijk eenvoudig. Thérèse wordt op jonge leeftijd geadopteerd door haar tante en groeit samen op met haar neef Camille in een Frans provinciestadje. Camille heeft een zwakke gezondheid en zijn moeder is wel heel erg bezorgd om hem. Wanneer ze alle twee op gepaste leeftijd zijn, trouwen Camille en Thérèse met elkaar. Van (romantische) liefde is geen sprake. De zwakke Camille recht een keertje zijn rug, wanneer hij besluit om samen met echtgenote en moeder te verhuizen vanuit de provincie naar Parijs. Daar baten de twee vrouwen een armzalig textielwinkeltje uit en heeft Camille een kantoorbaantje. Op het moment dat Camille zijn collega en oud-dorpsgenoot Laurent mee naar huis neemt, verandert alles voor Thérèse. Ze krijgt een verhouding met Laurent. Het enige wat hun tempert in het dagelijks botvieren van de vleselijke lusten is de heersende huwelijksmoraal en dus Camille. Door Camille uit de weg te ruimen zou er alle ruimte moeten ontstaan voor Thérèse en Laurent om samen gelukkig te worden. Helaas zo werkt het niet. In prachtige hoofdstukken beschrijft Zola hoe Camille als het ware tussen Thérèse en Laurent in bed ligt. Ze worden er alle twee gek van en wanneer ze geen enkele uitkomst meer zien, stappen ze alle twee gelijktijdig uit het leven. 

De ophef over Thérèse Raquin zat dan ook niet zozeer in wat Zola beschreef, want overspel, moord, zelfmoord en huiselijk geweld kwamen wel vaker voor in romans, maar was het de criticasters te doen om hoe hij het beschreef. Zo schrijft Zola meerdere keren dat de overspeligen geen enkele morele wroeging voelen over wat ze hebben gedaan, maar ‘slechts’ fysieke walging voelen en vaak dat nog niet eens. Het is in deze eerste naturalistische roman voor Zola nog zoeken tussen aan de ene kant al te gedetailleerde en pseudo wetenschappelijke beschrijvingen van huiselijke interieurs, de gemoedstoestanden van zijn personages en aan de andere kant een heel goed leesbare en indringende roman. Dit lukt hem in latere romans als Het beest in de mens, Nana, De mijn en De kroeg nog beter. Hij heeft dan een nog beter ‘cadans’ gevonden om tempo van ontwikkelingen in het verhaal en tempo waarin het verhaal is geschreven op elkaar aan te laten sluiten.

Titel: Thérèse Raquin
Auteur: Émile Zola
Vertaling: George Pape
Pagina's: 166
ISBN: 9789031501014
Uitgeverij Van Holkema & Warendorf
Verschenen: september 2008

Antonio Moresco - Het lichtje in de verte

Recensie door Marjon Nooij
Uitgeverij Oevers 

Het grensgebied tussen schemer en duister 

Antonio Moresco (1947) is een Italiaans auteur. Hij wordt gezien als een van de grondleggers van een nieuwe stijl in de Italiaanse literatuur na het postmodernisme en volgens Roberto Saviano behoort Moresco tot 'ons literaire erfgoed'. Het lichtje in de verte is zijn eerste werk dat is verschenen in het Nederlands. De soepel lezende vertaling van de novelle is van de hand van Nini Wielink. 

Een oude man heeft zijn intrek genomen in een vervallen huisje, zonder nutsvoorzieningen of enige luxe, in een compleet uitgestorven bergdorpje. Zoals hijzelf zegt is hij daar 'gekomen om te verdwijnen'. Een opmerkelijke uitspraak, want het is de vraag wat hij bedoelt met 'verdwijnen'. De dagen brengt hij door met het observeren van alles wat de flora en fauna in de omgeving hem biedt. Hij lijkt te praten met de zwaluwen die langs hem scheren en zit daarbij 'roerloos op een ijzeren stoel waarvan de poten steeds dieper in de grond wegzakken'. Al op de eerste bladzijde zijn het deze motieven die de sfeer bepalen en regelmatig zullen ze terugkeren in deze novelle.

Niet alleen praat hij tegen zwaluwen, glimwormen en vlinders, maar ook tegen bomen. Alles om hem heen lijkt zijn oneindige fascinatie op te roepen, waarover hij filosofeert en zichzelf existentiële levensvragen stelt. Door middel van stream of consciousness laat auteur hem vertellen over al zijn handelingen, zijn hersenspinsels en over de elementen van de seizoenen, waardoor het verhaal een zintuiglijk karakter krijgt. Alsof je als lezer meeloopt door de verlaten straatjes, de kou van de sneeuw voelt en de verwondering ervaart over het natuurschoon.

'Waar ben ik, vraag ik me af. Wat zie ik? Bestaat deze buitenwereldse plek die mijn ogen zien ook werkelijk? Ook al weet op de hele wereld niemand behalve ik dat die plek bestaat en dat er op dit moment een volstrekt eenzame man zijn lichaam voortbeweegt te midden van deze stenen overblijfsels waarover aldoor, dag en nacht, klimplanten voortwoekeren?'

Wanneer de duisternis ingevallen is, ziet de anonieme ik-verteller aan de andere kant van het dal ineens een lichtje aangaan. Steeds op dezelfde tijd, het intrigeert hem. Om boodschappen te doen bij de stinkende winkel in het dorp daalt hij de volgende dag van zijn berg af. Dat zijn de weinige momenten dat hij menselijk contact heeft. Hij bezoekt iemand die zich bezighoudt met bovennatuurlijk leven. Deze oppert dat het licht misschien te maken heeft met de breuklijn door het gebied, de bevingen van de aarde die daardoor soms ontstaan en de energie van de aardstraling die licht kan veroorzaken. Het lichtje blijft hem danig bezig houden en geleid door zijn nieuwsgierigheid gaat hij op onderzoek uit.

'Binnen, in een keuken, stond een jongetje in een korte broek met een geschoren hoofd. […] Sprakeloos keken we elkaar aan. Het jongetje had grote, ronde opengesperde ogen. In zijn openstaande mond was een afgebroken tand te zien.'

Ook het jongetje woont alleen in een verlaten dorpje in het bos. Regelmatig gaat de verteller bij hem langs. Hij blijft echter voor de openstaande deur staan en door hem hulp aan te bieden probeert het ijs te breken. "Nee, dank u, ik ben gewend af te wassen', antwoordde hij vriendelijk.' De zelfstandigheid van het gereserveerde, ordelijke jongetje dat heel plichtsgetrouw zijn bezigheden heeft, is vertederend en fascineert hem steeds meer. Langzamerhand raken ze vertrouwd met elkaars aanwezigheid, mag hij binnenkomen en eten ze samen. Dan vertelt het jongetje hem dat hij elke avond beneden in het dorp naar school gaat. Nee, niet naar de dagschool, "Die is voor de andere kinderen', antwoordde hij.'

Moresco bouwt het sprookjesachtige verhaal langzaam op. Gedoseerd geeft hij aanwijzingen weg en creëert een sfeer die steeds mysterieuzer wordt. Er wordt een spelletje met de lezer gespeeld, door het introduceren van magisch-realistische accenten. Deze zijn onlosmakelijk verbonden met de werkelijkheid zoals de verteller die ervaart. Het antwoord op de vraag of het knulletje een zinsbegoocheling is of niet, wordt gestaag duidelijker. Er lijkt sprake te zijn van twee naast elkaar bewegende universums, waarvan de grenzen elkaar af en toe raken en gaandeweg transparanter worden. Realiteit en metafysische elementen versmelten met elkaar en vormen dan een eenheid.

In 2018 werd Het lichtje in de verte genomineerd voor de International Dublin Literary Award en in datzelfde jaar verscheen ook de film met de titel La lucina. De auteur zelf vertolkte de rol van de oude man. 

De plot an sich is klein en minimalistisch te noemen, maar de thematiek, de symboliek en motieven zorgen voor een heel vol boek. Opvallend zijn de vele tegenstellingen, zoals onder andere: duister en licht, oud en jong, leven en dood, zon en sneeuw, zomer en winter, mens en dier. Ook het kalme, idyllische leven in afzondering staat haaks op het schrale, niet te stoppen proces van het verstrijken van de tijd, het leven en de seizoenen, met al hun elementen. De natuur neemt op onbarmhartige wijze bezit van de huisjes en ruïnes in het gehucht.

Waar de oude man vandaan komt, wat hij daar komt doen, waarom hij kiest te wonen in een gehuchtje met vergane glorie, we kunnen er alleen maar naar gissen. Hij laat merken gelukkig en tevreden te zijn, maar hij maakt zijn angsten en onzekerheden met betrekking tot de aardbevingen, wilde honden, de nietsontziende grillen van de natuur, ook duidelijk. Verrassend is de wisseling van perspectief aan het einde van het verhaal. Een einde dat in een onoplettend moment gemist zou kunnen worden, maar dan gaat de lezer een lichtje op en blijft hij achter met een beduusd gevoel.

'En op een dag zal daar vlakbij nog een ander lichtje aangaan…'

 

Eerder gepubliceerd op Tzum

De tweede druk is uitverkocht, maar de derde is al voor de Kerst beschikbaar.  Vanzelfsprekend is deze titel nu al online te reserveren.

Titel: Het lichtje in de verte
Auteur: Antonio Moresco
Vertaling: Nini Wielink
Pagina's: 168
ISBN: 9789492068422
Uitgeverij Oevers
Verschenen: augustus 2020

Jean de la Ville de Mirmont - De zondagen van Jean Dézert

Recensie door Roosje

Uitgeverij Oevers

Schwob zomeractie 2020

Een luie zondag

Een alwetende verteller - met een wat ironische inslag blijkt later of misschien lees je dat ook wel direct - introduceert ons een jongeman, die hij voorstelt als Jean Dézert. De alwetende verteller, die mogelijkerwijs ook Jean de Ville de Mirmont zou kunnen heten, suggereert dat de jongeman ook best een andere naam had kunnen dragen. Hij verbeeldt derhalve een bepaald type jongmens - je verwacht hier bijna ‘jongmensch’ met sch. Welk type jongmens? Kleurloos gekleed in ieder geval, niet opvallend in een menigte, mager, weinig aan lichaamsbeweging doend, met een doodgewoon leven als ambtenaar op een non-descript ambtelijk kantoor, waar hij weinig inspannend en vermoedelijk ook weinig belangwekkend schrijfwerk verricht. En dat povere schrijfwerk bestaat ook nog voornamelijk uit het opzoeken in het kantoorarchief van nog minder belangwekkende zaken, want uit het verleden. Suffer en saaier kan een leven niet zijn. Dat vindt hij zelf eigenlijk ook wel, deze Jean, die niet alleen zijn voornaam met zijn schepper deelt; ik bedoel niet de Schepper maar de auteur van dit vrij korte prozawerk. De zes werkdagen van de week zijn saai maar noodzakelijk of vice versa. Dat betekent dat het op de zondagen aankomt van het leven te genieten en om er wellicht ook vorm aan te geven. Dat verklaart meteen de titel van deze korte roman, of novelle, maar wat doet het ertoe hoe we het prozastuk ook noemen. Nou ja, niet helemaal alleen op de zondagen komt het aan, want ook heeft deze Jean - de fictieve Jean als ook de non-fictieve - een bescheiden hobby: hij schrijft, hij poogt gedichten te schrijven maar getuige deze korte roman zijn zijn pogingen niet erg succesvol.

De zondagen, daarop wil Jean het leven in zijn volle omvang proeven en betasten. Het probleem is vaak: wat zal hij gaan doen op die zondagen? Hij woont nota bene in Parijs, dus denk je als lezer: dat moet niet moeilijk zijn. Jean is niet erg vermogend, maar hij kan wel wat spenderen. Het ontbreekt hem aan voorstellingsvermogen waarschijnlijk. Hierin verschilt hij vermoedelijk van de Sisiphus van de latere auteur Albert Camus - ik wil haast opmerken: daar heb je hem weer. Volgens Jean Dézert en Albert Camus heeft het leven geen zin. Camus vertelt op eigen wijze de mythe van Sisiphus na: ondanks het harde en nutteloze leven doet die Sisiphus iedere keer opnieuw wat hij moet doen en wel uit volle overtuiging. Die overtuiging, die verbeelding wellicht, mist onze Jean.

Wat doet hij zoal op zijn vrije zondagen? Een keer heeft hij alle reclamefolders verzameld die hij her en der gekregen heeft en doet een ronde langs de aangeprezen zaken: een kapper, die hem op onvolprezen wijze doorzaagt over het gewilde kapsel; een ‘Oosterse’ badinrichting met ‘blinde’ masseurs; een bioscoop met doorlopende voorstelling - door mij altijd ‘de Cinéac’ genoemd; een ‘culinair’ bezoek aan een vegetarisch en anti-alcoholisch restaurant, waar je verplicht bent je calorieën te tellen. Deze zondagsbeschrijving is tamelijk hilarisch en schurkt tegen het absurde aan. Echt absurd is het niet maar het gaat toch aardig in die richting. Hilarisch maar tegelijk ook heel tragisch is de korte liefdesverhouding die hij heeft met de dochter van een ondernemer in grafbenodigdheden. Niets heeft hij in te brengen en hij vindt haar misschien wel ‘leuk’ maar meer is het niet. Zij neemt in alles het voortouw, ook waar het hun verloving betreft, het enige reisje dat zij maken dat alleen bestaat uit het reizen met de trein en het zitten op het treinperron. Ze maakt het even gemakkelijk weer uit omdat zijn gezicht haar bij nader inzien niet bevalt. Haar vader had Jean al gewaarschuwd, maar hij heeft geen idee hoe hij hiermee om moet gaan. Dan besluit hij dat er drie dingen zijn die een man kan doen als hij liefdesverdriet heeft: 1. Aan de zwier gaan; 2. Aan de alcohol; 3. Zelfmoord plegen.

Alle drie probeert hij met een zekere overgave; ‘zekere’ want erg diep reiken zijn gevoelens niet noch zijn overgave.

Vertaalster Mirjam de Veth verwoordt het zo: ‘Treuriger dan zelfmoord plegen is geen zelfmoord kunnen plegen omdat je beseft dat je zo inwisselbaar bent dat je dood geen lege plek zal achterlaten.’ (2020: 94).

De Veth heeft deze korte roman van een fantastisch nawoord voorzien, waarin zij het een en ander uitlegt - voor zover je dat nog niet zelf zo begrepen had - met een messcherp inzicht. En vooral legt zij verbanden tussen de beide Jeans: de fictieve over wie deze roman gaat, en de auteur Jean, die precies hetzelfde personage is. Ik dacht: autobiografische kan het bijna niet zijn. Het meest tragische is misschien dat Jean de la Ville een uitweg zag in de dreigende oorlog, die van 1914-1918, zoals zovelen van zijn tijdgenoten: idealisme! vaderlandsliefde! Lang heeft De la Ville niet gehad om zijn noodlottig besluit te betreuren; hij stierf al snel.

Jean de La Ville de Mirmont (1886-1914) werd geboren in een aristocratische familie in Bordeaux en raakte in Parijs bevriend met François Mauriac (winnaar van de Nobelprijs voor Literatuur in 1952). Zijn leven was kort en zijn oeuvre klein: de roman De zondagen van Jean Dézert, een gedichtenbundel, een verzameling verhalen, en brieven. Hij sneuvelt in 1914 aan het front, nog geen achtentwintig jaar oud. https://uitgeverijoevers.nl/jean-de-la-ville-de-mirmont-de-zondagen-van-jean-dezert/

De thematiek is behoorlijk zwaar: de zinloosheid van het leven; een personage dat zich daarbij neerlegt, niet op hartstochtelijke wijze maar op een relativerende wijze. Jean is zich bewust van zijn onbeduidende leven, dat wel zo onbeduidend is dat dat besef geen enkel verschil maakt. Toch is de stijl helemaal niet zwaar. De la Ville schrijft met een gemak, met een eenvoud, met een ironie die de molensteen van een nutteloos leven bijna veertjeslicht maakt, bijna tot op het absurde. Natuurlijk wordt de lezer niet vrolijk van deze geschiedenis maar de auteur stelt hem in staat weg te kunnen kijken bij dit existentiële leed.

Titel: De zondagen van Jean Dézert

Auteur: Jean de la Ville de Mirmont

Vertaler: Mirjam de Veth - zij heeft ook een geweldig nawoord geschreven -

Pagina's: 122

ISBN: 9789492068415

Uitgeverij Oevers

Verschenen: [oorspr. 1914; eerste Nederlandse vertaling: 2001]; juli 2020