Erik Rozing - Staat van ontkenning

Ethische struikelblokken rond klimaatsocialisme en een stijgende zeespiegel

Begin dit jaar verscheen bij Uitgeverij Meulenhoff Staat van ontkenning; de derde roman van Erik Rozing. Hiermee is hij een andere weg ingeslagen, want deze dienstdoende psychiater situeerde zijn eerste twee romans – De psychiater en het meisje (2016) en Het beste voor iedereen (2019) – binnen de kaders van zijn werkveld.

Marjon Nooij

In deze behoorlijk volle ideeënroman – met dystopische kenmerken – gaat hij niet alleen in op de gevolgen van de klimaatverandering, maar stelt hij ook andere prangende ethische kwesties aan de kaak en zoomt hij in op diverse controversiële thema's.

Astrid Franken krijgt als politica een flinke hoeveelheid dilemma's op haar bordje. Ze is een schijnhuwelijk aangegaan met wetenschapper Victor die zichzelf omschrijft 'als vijand van het volk en de vriend van de tsaar'. Ze biedt hem hiermee de mogelijkheid Rusland te verlaten zonder argwaan te wekken. De tsaar had hem namelijk opgedragen om, door middel van in-vitro-voortplanting, een 'nova' van hem te maken, met alle risico's van dien. De kans dat zijn psychopathische kenmerken hiermee worden gereproduceerd, is niet ondenkbaar. De link naar Ira Levins' The boys from Brazil is hiermee snel gelegd.

'Alleen vijanden van de tsaar doen niet wat hij vraagt […]. En die blijven niet heel lang gezond.'

Hun zoon Adam is actief als lid van een groep klimaatactivisten die zich hard maakt tegen de CO2-uistoot en die zichzelf, volgens zijn vriendin, voorzien van een katheter, vast zou moeten laten lassen op het terrein van ExxonMobil. Met name miljardairs krijgen te maken met waarschuwingen voor hun hoge CDG (Climate Destruction Quotient, oftewel de totale uitstoot per persoon, gedeeld door het aantal levensjaren), door het tot zinken brengen van hun privéjacht. Waar Adam precies precies mee bezig is, blijft lang schimmig voor zijn ouders.

'De Nederlandse autoriteiten deinsden terug voor sluiting van de raffinaderij en binnen Europa was er onvoldoende eensgezindheid om gezamenlijk op te treden.'

Het gezin van Astrid is van een bijzondere samenstelling. Victor heeft op voortplantingsgebied een nogal discutabel streven. Hij maakte een hologram, Darwin genaamd, die als goede vriend deelneemt aan het gezinsleven. Hun zoon Adam ageert tegen de huidige gang van zaken vanuit politiek Den Haag en weekt zich steeds meer los van het gezinsleven om zijn eigen principes en idealen na te jagen. Door toedoen van zijn vriendin lijkt hij zelfs te radicaliseren. Tijdens de Tweede Watersnood is Astrids moeder verdronken en sindsdien woont haar vader bij hen in. Als filosoof geeft hij tegenwicht aan de mores binnen het gezin. Het huwelijk met Victor geeft haar lange tijd voldoening. 'Waar ze niet aan twijfelde was haar liefde voor hem, de vreemde mix van bewondering en vertedering.'

Rozing heeft ervoor gekozen om steeds van perspectief te wisselen, waardoor ieders besognes belicht worden en de karakters goed uitgewerkt zijn. Zijn soepele schrijfstijl is een plezier om te lezen en de dialogen scherp en levensecht.

'Hij (Adam MN) dacht aan wat zijn vader heeft gezegd. 'Om iets te redden, moet je ook iets vernietigen.' Maar zijn vader was oud en cynisch en hij was jong en... […] Hij bezat geen enkel gen dat zijn vader niet ook had. Hij zocht naar de betekenis van dit feit […] Hij moest vasthouden aan wat hem van zijn vader onderscheidde. Misschien maakte dat hem tot hij werkelijk was.'

Niet alleen heeft Rozing klimaatfictie geschreven, maar hij gaat verder dan dat. Buiten de klimaatvraagstukken wordt er ook aandacht geschonken aan het politieke klimaat. Staat van ontkenning is een verontrustende toekomstroman over controversiële en ethische thema's, waarin niet alleen de inzet van Kunstmatige Intelligentie, het vervagen van normen en waarden, de klimaatcatastrofe, het vluchtelingenbeleid en een terroristische aanslag op de democratie, maar tevens de uitholling van het unieke van de mens en de maakbaarheid van het individu centraal staan.

Grote vraagstukken worden aangestipt, waarop het soms lastig te antwoorden is, wanneer er frictie blijkt te zijn tussen politiek en klimaat. Wanneer is de mens bereid om echt concessies te doen; ten koste van het eigenbelang, maar in het voordeel van milieu, natuur en klimaat? Minstens zo urgent is de vraag hoe ver de wetenschap wil gaan. Waar wordt de grens getrokken tussen voortschrijdend inzicht en normvervaging?

Een roman biedt de vrijheid om een verhaal te creëren en Rozing heeft daar dankbaar gebruik van gemaakt. Staat van ontkenning is op veel punten tevens een eye-opener over zaken die vroeger ondenkbaar waren, maar zomaar ineens actueel kunnen worden. Waar vroeger werd gezegd: de jeugd heeft de toekomst, lijkt dit een verontrustende te zijn. Hoe fictief de roman ook is, het zou zomaar eens een reëel toekomstbeeld kunnen blijken.

--

Eerder verschenen op Tzum

Auteur: Erik Rozing

Pagina's: 416

ISBN: 9789029094542

Uitgeverij J.M. Meulenhoff

Verschenen: januari 2022

Jens Christian Grøndahl - Dagen als gras

De kracht van literatuur 

Er zijn schrijvers die je gelijk weten te raken. Auteurs waar je, na de eerste kennismaking, direct op zoek gaat naar eerder werk en reikhalzend uitkijkt naar het volgende nieuwe uitgave. In mijn geval niet enkel enthousiast over hun schrijfstijl of verhaallijn, maar juist door hun onderwerp: romans over gewone mensen. Over herkenbare hoofdpersonen in relatie tot familieleden, vrienden, geliefden of vreemden. Versleten hartstocht, onvoorwaardelijke trouw, het handelen in onverwachte omstandigheden, verkeerd begrepen, onzekerheid, twijfelend en soms verbitterd. In dergelijke situaties voel je gewoon het ongemak, proef je de woede, beleef je de onmacht. Dat is voor mij de kracht van literatuur. Dat prikkelt mijn leeshonger.

Philipp van Ekeren

Een van de schrijvers die ik lang geleden heb ontdekt is Ian McEwan. Sinds twee jaar ben ik bij toeval op Jens Christian Grøndahl gestuit. Na het lezen van Vaak ben ik gelukkig was ik onmiddellijk in de ban van deze Deense schrijver. Binnen anderhalve pagina weet hij mij telkens weer mee te slepen. Ook met zijn laatste verhalenbundel Dagen als gras is dat het geval. Elk woord staat op zijn plaats, elk woord met zorg gekozen, geen zin te lang of te kort, niets overbodig. Doeltreffend om als lezer meteen te worden meegenomen in de overwegingen van de hoofdpersonen. Voelbaar, tastbaar, verontrustend en herkenbaar.

De zes verhalen in dit boek hebben geen onderlinge connectie. Het eerste verhaal heeft draagt ook de titel 'dagen als gras' van deze uitgave (motto voor dit hoofdstuk: 'de dagen van een mens zijn als gras, hij zal opbloeien maar ook weer verdwijnen en worden vergeten buiten de Heer').

Ik zal deze verhalen in het kort bespreken om meer lezers te verleiden en toch te zorgen dat ik niet teveel weggeef.

Dagen als gras

Het eerste verhaal gaat over Lars, een jongen die na het einde van de Tweede Wereldoorlog in het Deense dorpje Skagen kennismaakt met een jonge Duitse vluchteling. Deze gebeurtenis zal Lars zijn hele leven niet meer loslaten. Een verhaal van alle tijden. Wat doe je bij de confrontatie met een onschuldige leeftijdgenoot? Volg je de heersende opvatting van haat tegen de 'schuldigen' door de goegemeenschap? Laat je je reactie bepalen door de hypocriete houding van de kerk? Of help je een weerloos iemand in nood? En hoelang duurt het voordat iemand is vergeten?

"Hij heeft alleen nog de beelden die zich achterwaarts terugtrekken in zijn haperende geheugen.'

Villa Ada

Ook hier staat het thema vluchteling centraal. Maar dan wel in het moderne Italië. Het gaat over een echtpaar, een nuchtere en gelaten Deense echtgenoot die met een temperamentvolle Italiaanse is getrouwd. Hun idealistische zoon neemt de stap om echt een vluchteling te helpen. De verschillende manier waarop beide ouders, die duidelijk uit elkaar zijn gegroeid, hierop reageren is een genot om te lezen.

'Mijn zoon gaat zich voor hen niet inlaten met illegale zaken. Ik wist dat jij een goedgelovige slappeling was, maar ik wist niet de je een links-extremist was zoals mijn moeder!'

Edith Wengler

Het verhaal behelst het uitzonderlijke liefdesleven van een beroemde Deense actrice Edith Wengler, opgetekend door de hoofdpersoon, een schrijver/journalist bij een uitgeverij. Van haar eerste jeugdliefde tot de relatie die begint bij een man die op het punt staat om uit het leven te stappen. Grøndahl weet haar zo goed tot leven te brengen. Dat heeft er ook mee te maken dat Grøndahl bekend is met de toneelwereld. Hij is opgeleid tot filmregisseur, is een tijd lang dramaturg geweest en heeft ook nog twee toneelstukken op zijn naam staan. Naast een studie filosofie aan de Universiteit van Kopenhagen. Ook dat schemert soms door in zijn schrijven.

'Dat waarnaar je verlangt, heeft geen omvang en volume, dacht ze. Daarin schuilt de vergissing. Wie had haar dat moeten vertellen?'

Ik ben de zee

Dit verhaal begint verrassend genoeg als een thriller. Een, in zichzelf gekeerde, rechercheur die een zelfmoord onderzoekt van een succesvolle ondernemer. Maar niets is wat het lijkt. De speurder geeft niet op, ook al is het onderzoek al lang en breed afgesloten. Uiteindelijk komt hij achter de waarheid. Dit verhaal begint met het motto 'voor mij ligt de zee, achter mij de woorden…' en eindigt met dezelfde woorden uit het gedicht van de Deense dichter Henrik Nordbrandt.

Zomerslaap

Van dit verhaal heb ik het meest genoten. Het gaat over een zelfstandige weduwe, de relatie met haar dochter en haar werk als fiscaal rechercheur. Het knappe is dat Grøndahl het karakter van deze vrouw zo goed weet weer te geven door de beschrijving van haar leven en haar relaties. Van haar overleden echtgenoot tot de ouders van haar schoonzoon. Haar scherpe maar vooral nuchtere observaties zijn vaak hilarisch, maar ook spottend. Over mensen die zich qua smaak ontwikkelen of degenen die zich omringen door een 'protserige designhel'.

'Toen ik eindelijk aan het genie was voorgesteld, kon ik duidelijk merken dat ze al lang was geïntegreerd in haar nieuwe schoonfamilie.'

Hoe de hoofdpersoon zo is geworden wordt pas duidelijk door haar jeugdbeschrijvingen. De harde opvoeding door haar ploeterende moeder zonder enige genegenheid. Dit bepaalt weer de relatie met haar eigen dochter. Over ambitie, feminisme, kinderen krijgen en onafhankelijkheid. Duidelijk een generatieconflict.

'Het nieuws dat ik zwanger was van Leonora werd met een zuinige glimlach ontvangen, alsof ze twijfelde tussen medelijden en leedvermaak. 'Nou, zeg maar gedag tegen je carrière,' zei ze op zachte bitse toon.'

Meer kan en wil ik niet prijsgeven. Maar het feit dat ik nogmaals moest grinniken toen ik dit verhaal voor de tweede keer las spreekt voor zich. Genieten dus.

Vaarwel

Van een totaal andere orde is het laatste verhaal. Over een jonge alleenstaande vrouw, vers van de theologie-opleiding die predikant wordt in een klein dorp. Door haar zware taak bij het ondersteunen van een verse weduwe moet ze even op vakantie. Ze komt terecht in Berlijn. Daar ontmoet ze een atheïstische artiest en de liefde bloeit op. Haar geloof en onvoorwaardelijke hulp aan de medemens is de rode draad in dit verhaal. Het citaat van Ludwig Wittgenstein over het bovennatuurlijke is toepasselijk. Mooi geschreven, zoals alle verhalen.

Er zit veel gelaagdheid in de literatuur van Grøndahl. Hij laat ons de overwegingen van zijn hoofdpersonen beleven, hij neemt ons mee in hun twijfel, in goedheid en tekorten. Tussen generaties, tussen karakters, tussen goed en kwaad en vooral wat daartussen zit. Kortom, niets menselijks is ons vreemd. Deze schrijver verdient echt een groot publiek. Ook dit boek is een aanrader.

Titel: Dagen als gras
Auteur: Jens Christian Grøndahl
Vertaling: Femke Muller
Pagina's: 360
ISBN: 9789029094467
Uitgeverij J.M. Meulenhoff
Verschenen: april 2021

Godfried Bomans - In alle ernst

Recensie door Bas Aghina
Uitgeverij Meulenhoff

Humor is overwonnen droefheid

Soms weet je na het lezen van een hoofdstuk of zelfs al de openingszin, zoals deze bundel In alle ernst, dat er iemand bezig is die de moeite van het luisteren waard is. Ja, luisteren, want een goed schrijver of schrijfster vertelt een verhaal, terwijl hij of zij naast of tegenover je zit, als een familielid of goede vriend. De toon, woordkeus, beschrijvingen, wendingen, een subtiele balans tussen vrolijkheid, enthousiasme, melancholie en humoristisch/ironische afstand; ze vormen een talig verhaal dat ‘strak’ als een ‘huid’ om de begrippen en dingen heen zit. Om geboeid door te blijven lezen, blijkt het onderwerp er dan soms verrassend weinig toe te doen. Godfried Bomans, die 21 december 50 jaar geleden overleed.

Als columnist en verhalenverteller van De avonturen van Pa Pinkelman, Erik of het kleine insectenboek en Sprookjes – voor volwassenen, wel te verstaan – was Bomans ook een oer BN-er. Waarschijnlijk kenden de meesten hem van zijn mediaoptredens, waaronder de roemruchte uitreiking van de Edison aan Marlène Dietrich. Tegelijkertijd zei collega Simon Carmiggelt ooit: 'Bomans is een groot schrijver. Je mag het alleen niet zéggen.' Hij kreeg nimmer reguliere literaire erkenning.

Joost Prinsen, acteur, zanger en Bomansliefhebber, selecteerde uit 6.000 (!) pagina´s van Bomans’ verzameld werk een kleine 40 essays, die nu nog de moeite van het lezen waard zijn en die bovendien een goed beeld van zijn oeuvre geven. Thematische bundels had Prinsen kunnen samenstellen met Bomans´ essays over het politieke leven in naoorlogse jaren, het rijke Roomse leven, Haarlem, Bomans’ buitenlandse reizen – hij was een veelgevraagd spreker voor Nederlandse expats – Charles Dickens, Nicolaas Beets, maar gelukkig heeft Prinsen zich aan zijn opdracht gehouden. Met een duidelijke knipoog naar de volksschrijver besluit hij zijn inleiding met: 'Als u deze bundel had samengesteld, waren er grosso modo dezelfde stukken in opgenomen, denk ik. Ik heb alleen uw huiswerk gedaan, daar komt het eigenlijk op neer.'

En wat lezen we dan zoal in deze columns en essays voor bladen zoals Elseviers Weekblad, Volkskrant – toen nog katholiek – en gelegenheidsstukken, zoals toespraken? Prikkelende recensies van bijvoorbeeld Reves De Avonden in 1947. Of van Dickens’ Christmas Carol, over Scrooge, die we allemaal zijn 'voortdurend bezocht door geesten en voortdurend twijfelend', die vooral uit geldnood blijkt te zijn geschreven – Bomans spaart zijn helden soms niet. Poëtische bespiegelingen over bijvoorbeeld het nut van de eerste maanlanding in 1969:

'Ik begrijp nooit goed de argumenten voor of tegen deze gigantische onderneming en het klinkt mij allemaal als de stem van iemand, die het nut van een bloem bewijzen wil. Ook die bloem bewijst zichzelf.'

Maar ook maakt Bomans scherpe analyses van de verwerking van de oorlog of van gebruik van stereotypen over landen en volkeren in Het gevaar van het etiket (1968) over de statisticus die, ondanks – of juist dankzij? – zijn berekening van de gemiddelde diepte van een rivier bij het doorwaden verdronk. Ronduit geestig en helaas nog steeds actueel is Een vacature bij de reiniging (1966) waarin Bomans het ambtelijk taalgebruik van overheidswege fileert, zoals van de belastingdienst (!) en een opensollicitatiebrief schrijft aan de regering om van het gebezigde taalgebruik goed ‘die stal eens uit te mesten’.

Naarmate Bomans persoonlijker wordt, groeit de impact van zijn woorden, bijvoorbeeld als hij zijn herinnering terughaalt van het zien binnentrekken van de Duitsers, mei 1940 in Nijmegen: 'Ik wantrouw de man, die zegt dat hij met gebalde vuisten het binnentrekken der Duitsers gadesloeg; hij vult een leeg glas met de ondervindingen van later.' Of, minder (zelf)kritisch en beladen, maar des te ontroerender, in zijn schoolherinneringen, waarin de ergernis en soms angst voor de bijna dogmatisch-sektarische priester voor de klas afgewisseld worden met scheuten gelukzaligheid:

'Alles bemin ik en niets apart. Ik bemin de met fijnheid doorgloeide oorschelpen van een meisje, haar griffeldoosje, haar sponsje en het tedere dons, dat kroezelt in haar nek, juist op het plekje waar haar twee vlechtjes zich scheiden gaan. Ik bemin dit alles niet afzonderlijk, met de liefde der begerigheid en van het bezit, maar met een alles omhelzende genegenheid, omdat het deel is van het dompige samen, dat wij zijn. Geluk is het en ik heb het gekend.'

In dit soort stukken en passages is Bomans op zijn best en vergeet je compleet dat dit een column uit 1956 is die gaat over een ervaring van nu ruim 80 jaar geleden. Het is bij dit soort passages en na Bomans’ laatste column De man met de das (1971) over een vroege herinnering aan zijn vader, dat je onwillekeurig begint te mijmeren: hoe zou Bomans’ roman eruit hebben gezien als hij deze geschreven zou hebben? Soms krijg je ronduit on-Nederlandse associaties met de wendingen die Bomans maakt in zijn essays, zoals in Een nutteloos levenswerk (1952) over het zoeken naar het enige woordenboek van een uitgestorven Patagonische taal in de ‘readers-room’ van het Brits museum: 'Rond hem heen, in een kleine kring, zit een aantal mannen, ook gebrild en vermoeid, die vragen beantwoorden. Zij weten bijna alles. Zóveel weten zij, dat het slechts eenmaal in een aantal jaren voorkomt, dat zij het niet weten. Dan buigen zij achterwaarts en fluisteren de vraag naar de kleine, grijze man in hun midden. Dit is in 1938 voorgekomen en in 1947 geschiedde het weer. Het is ook gisteren gebeurd. En wel door een vraag van mij.' Alsof dezelfde geest rondgaat die Borges inspireerde, ook zo’n auteur die net als Bomans nimmer gepaste literaire waardering.

Bomans is lang in de 19^e eeuw gebleven met zijn voorkeur voor Dickens en Bilderdijk en, aldus Prinsen in zijn inleiding, bereikte pas laat de 20^ste eeuw. De hamvraag is natuurlijk: kunnen wij in de 21^ste eeuw nog zo van Bomans genieten, zoals hijzelf kon genieten van 19^e-eeuwse literatuur? Een aantal columns over bijvoorbeeld (studenten)literatuur rond Piet Paaltjens en Nicolaas Beets zijn soms voer voor liefhebbers van de betere Engelse Victoriaanse drama’s. Maar ook – of misschien wel juist? – in die stukken blinkt Bomans vaak uit in stijl en compositie, waardoor hij ons in onderwerpen meesleurt waar we niet snel uit onszelf iets over zouden googelen. Een mooi voorbeeld hiervan is het essay over de rivaliteit tussen de wereldberoemde Charles Dickens en diens redelijk onbekend gebleven collega en generatiegenoot Thomas Thackerey, dat zich als een bijna Shakespeareaanse drama ontvouwt. Zonder veel moeite laat het zich lezen als een eigentijds verhaal over onze socialmediaperikelen, vol ijdelheden, gekrenkte ego’s en de bitterzoete cocktail van bewondering en jalousie de commerce. Door eigenzinnige onderwerpkeuzes en zijn stijl, waarin hij achter de anekdote op zoek gaat naar een glimp van inzicht in de condition humaine, verdient Bomans een plaats in de top 25 van de Nederlandse en Vlaamse literatuur. Al met al, zou de bundel In alle ernst als ondertitel kunnen hebben: hoe schrijf je columns die de tand des tijds glansrijk doorstaan?

En misschien hebben wij juist in deze opnieuw hijgerige pandemische tijd Bomans’ regels nodig voor relativering, verwondering, ontroering. En ja, ook voor die o zo nodige glimlach. Immers, 'Humor is overwonnen droefheid.'

Titel: In alle ernst
Auteur: Godfried Bomans
Samengesteld door Joost Prinsen
Pagina's: 260
ISBN: 9789029094849
Uitgeverij J.M. Meulenhoff
Verschenen: november 2021

Irene Vallejo - Papyrus

Recensie door Koen de Jager

Uitgeverij Meulenhoff

Noodzakelijk boek over boeken

Papyrus van de Spaanse schrijfster Irene Vallejo wordt aangeprezen als een ‘ontroerende en eigentijdse hommage aan het boek’ op de achterkant en de voorkant spreekt van ‘Een geschiedenis van de wereld in boeken’. Dat is nogal een breed begrip, maar als liefhebber van boeken over boeken kon ik dit maar moeilijk laten liggen. Het is een boek van ruim 500 pagina’s. Pure tekst, geen afbeeldingen, uw verbeelding moet het hem doen.

Dat was geen probleem. Het is een vlot geschreven boek, waarbij enige voorliefde en misschien kennis van de klassieke oudheid best handig is. Het boek is namelijk verdeeld in twee delen. Deel 1 heet Griekenland bedenkt de toekomst en deel 2 De wegen van Rome. Hebt u die kennis of voorliefde (nog) niet; niet getreurd, saai en stoffig wordt het nergens.

Dat heeft te maken met de vertelkunst van Vallejo. We sluiten in de eerste zin meteen aan bij een stel ruiters die in Griekenland op zoek zijn naar boeken in opdracht van Ptolemaeus, de farao van Egypte, die boeken nodig had voor de bibliotheek van Alexandrië. Niet minder dan alle boeken ter wereld (die gelukkig wat overzichtelijker was dan de onze) moesten daar terecht komen. Zo komen we dus in Alexandrië, gesticht door Alexander de Grote. De grote veroveraar die nooit ging slapen zonder een dolk en de Ilias van Homerus onder zijn kussen. Alexandrië, waar de legendarische bibliotheek onderdeel was van het Mouseion, of de Tempel der Muzen. Een centrum van geleerdheid en wetenschap van de toenmalige hellenistische wereld. Talloze boekrollen moeten er hebben gelegen, die wat anders ter hand werden genomen dan een boek in onze dagen;

'Een boekrol werkte heel anders dan een boek met bladzijden. Bij het openen van een rol papyrus trof je een lange rij tekstkolommen aan, die van links naar rechts liepen. Al lezend rolde de lezer met zijn rechterhand de rol af en met zijn linkerhand rolde hij op wat hij net gelezen had. Een kalme, ritmische, verinnerlijkte beweging; een trage dans.'

Die boekrollen werden gemaakt van papyrus en er wordt uitgebreid stilgestaan bij het belang hiervan én de verschillen ten opzichte van het perkament. Dat werd namelijk belangrijk toen er een boycot kwam van papyrus en men in het (nu) Turkse Pergamon een oude oosterse techniek perfectioneerde om op dierenhuid te schrijven.

In dit deel van het boek staat Vallejo uitgebreid stil bij het belang van de Ilias en Odyssee van Homerus. Wat erg aangenaam is dat ze moeiteloos verbanden legt met het heden. Zo stond de wereld op zijn kop toen Bob Dylan de Nobelprijs voor Literatuur toebedeeld kreeg, maar Vallejo geeft subtiel aan dat de oude barden een goed deel van de klassieke literatuur uit hun hoofd kenden en in die liederen uitlegden wat er in de wereld aan de hand is. Zo is die Nobelprijs ineens niet zo vreemd meer. In haar woorden;

'Een Nobelprijs voor Oraliteit. Hou oud kan de toekomst zijn.'

Die verbinding met het heden zoekt Vallejo vaker en dat maakt het een levendig boek. In de dystopische roman Fahrenheit 451 van Ray Bradbury worden alle boeken verbrand. Zo dystopisch was dat echter niet, want in het jaar 213 voor Christus beval de Chinese keizer Qin Shi Huangli precies hetzelfde. Alle boeken moesten weg, de geschiedenis diende bij hem te beginnen. Ik houd erg van dit soort weetjes. Nog mooier is het verhaal van de ‘schildsmijter’ Archilochus. Je schild wegsmijten en wegrennen was de grootste schande die een Griekse krijger kon overkomen, maar hij deed het en stond zich er op voor. Hij vond het grappig zich te presenteren als anti-held, hoewel hij wel degelijk moedig was;

‘Het schild dat ik tot mijn spijt in een struik gooide, een uitstekend ding, daar zwaait nu een Thraciër mee. Maar ik heb mijn huid gered. Wat kan me dat schild schelen? Weg ermee. Ik koop wel weer een nieuw, dat net zo goed is.’

Maakt u zich geen zorgen, hij stierf volgens goede gewoonte keurig op het slagveld.

Maar er staat zo veel meer in dit boek. In het deel De wegen van Rome wordt uitgebreid stilgestaan bij de boekhandelaars uit het verleden en het heden, het begrip ‘klassieker’ en vrouwenstemmen uit heden en verleden. Ook de toekomst van het boek krijgt aandacht. Vallejo ziet het, bij monde van professor Victor Lapuente Giné, niet zo somber in;

'Als we iets ouds met iets nieuws vergelijken – zoals een boek met een tablet, of een non die in de metro naast een chattende puber zit – , denken we dat het nieuwe meer toekomst heeft. In feite is het precies omgekeerd. Hoe langer een voorwerp of een gewoonte onder ons is, hoe meer toekomst dat voorwerp of die gewoonte heeft… Het is waarschijnlijker dat er in de 22e eeuw nog nonnen en boeken zijn dan Whatsapp en tablets.'

Van die nonnen ben ik niet zeker, maar ze heeft een punt, sommigen zaken kunnen moeilijk verbeterd worden (boek, stoel, wiel, u kent ze wel). Daarom hoop ik dat er nog lang boeken verschijnen en dit soort boeken over boeken; ze zijn beiden zeer noodzakelijk.

Titel: Papyrus

Auteur: Irene Vallejo

Vertaling: Adri Boon

Pagina's: 536

ISBN: 9789029094207

Uitgeverij Meulenhoff

Verschenen: maart 2021

David Mitchell - Utopia Avenue

Recensie door Roosje
Uitgeverij Meulenhoff

De trip*

Mijn introverte januarimaand - niet april is ’the cruellest month’** in mijn idee maar januari, een sombere lege maand - bracht twee super dikke boeken met zich mee; een daarvan is David Mitchells Utopia Avenue, de ander een detective van Robert Galbraight. Beide dikke boeken liggen een behoorlijk eindje buiten mijn comfortzone; ik ben een beetje elitaire literatuurlezer- met een dikke L.

Utopia Avenue is een fictief verslag van een fictieve Britse popgroep, in de periode 1967-1969. De swinging poppy sixties. Deze groep bestaat uit drie mannen en een vrouw en hun manager.

Elf Holloway, de vrouwelijke keyboardist en lead singer; zij speelde voorheen folk met haar Australische (ex-)vriendje Bruce, die lekker vet afgeschilderd wordt als een vreemdganger en dief van Elfs ideeën. Middle class.

Jasper de Zoet, lead guitarist. Een Nederlandse vader en een Engelse moeder heeft hij; upperclass. Tussen haakjes, een van zijn voorvaderen Jacob de Zoet, speelt een rol in meer boeken van Mitchell. Dean Moss, bassist uit Gravesend. Working class, net als Peter "Griff" Griffin, jazz-drummer uit Yorkshire.

Levon Frankland, de manager van de band, die oorspronkelijk uit Toronto komt en via New York in Londen terechtkomt; een zachtaardige en eerlijke crypto-homo.

Alle personages staan om de beurt uitgebreid in het middelpunt. Via flashbacks leren we hen kennen en hun kwetsbaarheden. Misschien is het omdat het verhaal begint met Dean en hij een ultiem inzicht krijgt na een lsd-trip met Jerry Garcia van de groep The Grateful Dead - ik moet me voorzichtig uitdrukken -, maar ik vind hem echt de belangrijkste persoon. Nét even wat indringender dan de anderen, hoewel Jasper vanwege de spiritueel-fantastische passages ook zeer veel indruk maakt. Wat Dean overkomt, wordt je als lezer verscheidene malen subtiel voorgehouden maar in de vaart van het verhaal vergeet je dat weer, grotendeels. Dat gebeurt mij met films nu ook altijd. Door de vaart in het verhaal en de concentratie om bij te blijven vergeet je een beetje de clous die het verhaal je voorschotelen. Dan voel je je daarna een beetje dom of in de maling genomen, teleurgesteld of verdrietig dat het anders afloopt dan je gehoopt/verwacht had. Ondanks alles hou ik van een happy end - a guilty pleasure, maar dat mag tegenwoordig gelukkig weer -.

Het verhaal van de band wordt chronologisch verteld aan de hand van hun drie lp’s/epees - laten we gewoon zeggen: platen -, voorkant en een b-kant; zijnde zes hoofdstukken. Frankland brengt de verschillende leden van de groep samen; de band is een mengeling van Pink Floyd, Cream, Sandy Denny - en waarom wordt Fairport Convention niet genoemd? -, Jefferson Airplane e.d. De leden van Utopia Avenue komen vanuit verschillende muziekscones: Elf uit de folk, Griff uit de jazz, Dean uit een andere popgroep en Jasper is de enigmatische, introverte, geniale sologitarist. De leden komen ook uit verschillende sociale lagen, die elk hun eigen problematiek met zich meebrengt.

Het is niet zo eenvoudig een bespreking van deze roman te geven, ook niet om niet te veel te verklappen. Slechts op een enkel punt dacht ik: nu maar eens even opschieten met dat verhaal, Mitchell. Het is knap dat een zo dik boek geweldig blijft boeien.

De auteur is geboren in 1969 en heeft de periode waarover hij schrijft dus niet meegemaakt, maar zijn beschrijvingen van Soho, Londen, de muziekscene, de muziek zelf ook (!), de mode, het drugsgebruik, de feesten en later idem in Los Angeles en Laurel Canyon (mij bekend door de plaat van blueszanger John Mayall, die niet genoemd wordt). De roman is voor mensen die die periode hebben meegemaakt een feest van herkenning, van nostalgie en de herinnering aan een energieke periode waarin de wereld aan het veranderen was. Vooral ook omdat Mitchell een heleboel werkelijk bestaande popartiesten en kunstenaars laat opdraven; dat doet hij op een volstrekt organische wijze. Je hebt helemaal niet het gevoel dat hij aan name dropping doet: David Bowie, Jerry Garcia, Leonard Cohen, Syd Barrett, Jackson Browne, John Lennon, Allen Ginsberg, Francis Bacon, Joni Mitchell, Richard Thompson - waarom wordt Fairport Convention niet genoemd? -, Steve Winwood, Keith Moon, Sandy Denny and Marc Bolan; Jimi Hendrix, Janis Joplin, Ron "Pigpen" McKernan, Jim Morrison, and Brian Jones; de laatste vijf zijn lid van de 27 Club, dat is de beruchte groep van popartiesten die allen op 27-jarige leeftijd overleden.

Nergens had ik het gevoel dat Mitchell zich schuldig maakt aan anachronismen; daarvoor ook chapeau.

Indrukwekkend zijn allerlei (onderlinge) verwijzingen in het verhaal. De titel alleen al: Utopia Avenue: Utopia is natuurlijk nergens, een ideaal dat nooit bereikt zal worden en Avenue is heel fysiek hier en nu, en duidt ook op Amerika, waar de band zijn hoogtepunt beleeft. De titel is een oxymoron, schrijft Mitchell, een stijlfiguur waarin een nauwe verbinding gelegd wordt tussen twee tegenovergestelde begrippen. De naam van de band slaat natuurlijk ook op zijn amalgaamkarakter. Alle bandleden schrijven songs, sommige wat meer dan anderen. Daarom is hun sound nooit voorspelbaar, maar volgens sommigen is dat juist een gebrek aan samenhang en consistentie. Mitchell weeft veelkleurige tapijten.

Mitchells stijl is een heerlijke-doorlees-stijl, soepel zou ik het noemen, hoewel dat begrijp wel een beetje uitgesleten is, maar het is wel zo. Nergens in het boek vraag je je af in welke periode je je bevindt. Er zijn geen zinnen die je twee keer moet lezen. En de inhoud is best ingewikkeld, ook omdat hij verschillende verbanden legt en verschillende verhaallijnen uitzet; het een vloeit moeiteloos over in het ander.  

Ik ben niet in staat onder woorden te brengen waarom dit een heerlijk boek is. Mijn woorden blijven een beetje bloedeloos en dat kan van dit boek op geen enkele manier gezegd worden. Ik ga niet zo ver als de criticus van de Volkskrant die deze roman vijf sterren geeft, maar ik ga een heel eind mee.

Deze roman heeft mij nieuwsgierig gemaakt naar andere boeken van Mitchell.

* Ook de titel van een boek van Ken Kesey, die ook One Flew Over the Cuckoo’s Nest schreef. Een fysieke en spirituele reis. Op de een of andere manier dragen mijn stukjes over gelezen boeken vaak een associatieve titel, hoewel in dit geval de vlag ook de lading dekt.

** T.S. Eliot, The Waste Land

Titel: Utopia Avenue

Auteur: David Mitchell

Vertaling: Harm Damsma en Niek Miedema

Pagina's: 650

ISBN: 978909092968

Uitgeverij Meulenhoff

Verschenen : september 2020