Anne Weber - Annette, een heldinnenepos

Verzet is een eenmalig besluit

Annette, een heldinnenepos is het imposante verhaal van Annette Beaumanoir (1923-2022), geboren in Bretagne en opgegroeid in een gelukkig en sociaal nest. Op hoogbejaarde leeftijd ontmoet ze auteur Anne Weber aan wie ze haar leven uit de doeken doet. Deze heeft gekozen om het te verpakken in een verhalend prozagedicht, zonder rijm.

Marjon Nooij

Een gevoel van onrechtvaardigheid is Annette met de paplepel ingegoten. Ze '[…] is pacifist tot ze op haar vijftiende liever terrorist wil worden' en kan dan niet bevroeden dat ze er niet ver naast zit.

Wanneer er in 1936 vrouwen uit het Spanje van Franco vluchten, kunnen ze rekenen op hulp van het gezin Beaumanoir.

Al op haar zeventiende, aan het begin van de Tweede Wereldoorlog, sluit ze zich aan bij het verzet en smokkelt ze haar eerste pakje. Ondertussen begint ze een studie medicijnen, 'terwijl ze ganshartig droomt van een lotsbestemming, van offers en heldendaden.' Tegen de regels van haar opdrachtgevers in weet ze toch twee Joodse kinderen te redden van een aangekondigde razzia. Het paradoxale hierbij is dat ze dezelfde dag haar eigen ongeboren kindje in handen geeft van een engeltjesmaakster.

Een ontmoeting met een trotskist voedt haar socialistische hart, wekt haar interesse voor het communisme en ze sluit zich hierbij aan.

'[…] alles staat op zijn kop in haar

nieuwe leven: wat vroeger slecht was – liegen,

spioneren, stelen – is nu goed, simpelweg

zolang het doel goed is waarvoor je het doet.'

Beaumanoir leeft in angst en euforie, met gevaar voor eigen leven streeft ze haar ideologie na en haar levensmissie om degenen die in nood zitten te helpen. Ze is een held – wordt na de oorlog door de Yad Vashem onderscheiden – maar blijft daar zelf vrij nuchter onder.

Tijdens een vakantie in 1954 naar Algerije ziet ze de gevolgen van de Franse overheersing en biedt ze haar hulp aan de onafhankelijkheidsbeweging FLN, door koffers geld te transporteren. Wanneer ze tijdens een van haar missies, verdacht van terrorisme wordt opgepakt en tot tien jaar gevangenisstraf veroordeeld, is ze zwanger. Ze mag haar bevalling thuis afwachten en weet te ontsnappen naar het soevereine buurland Tunesië, waar ze haar werkzaamheden voortzet als arts.

Op virtuoze wijze speelt Weber met de taal, gooit uitdrukkingen door elkaar, lardeert het geheel met citaten van Beaumanoir zelf. Ze is er met deze biografie in geslaagd haar eerbied voor de heldin te tonen, maar het niet onnodig sentimenteel of zwaarmoedig te maken, door met haar eigen emoties op afstand te blijven en onnodige opsmuk achterwege te laten; ondanks de overweldigende en ontroerende levenswandel van Beaumanoir weet ze het luchtig te houden door – wanneer het gepast is – humor te verweven door de tekst en richt ze zich meer dan eens tot de lezer of nuanceert ze wat ze heeft geschreven. Ze heeft weliswaar gekozen voor de vorm van een heroïsch epos, maar heeft zich niet krampachtig gehouden aan een vast ritme en gunde zichzelf voldoende vrijheden om de memoires van de vrijheidsstrijdster te vormen tot een prettig leesbaar 'heldinnendicht'.

Een indrukwekkend mens heeft een erepodium gekregen voor haar strijd tegen onrechtvaardigheid.

Titel: Annette, een heldinnenepos

Auteur: Anne Weber

Vertaling: Anne Folkertsma

Pagina's: 224

ISBN: 9789083146867

Uitgeverij Orlando

Verschenen: januari 2022

Henriette Roosenburg - De muren vielen om

Recensie door Marjon Nooij

Uitgeverij Cossee

Schwob lenteactie 2020

Vergeten boek, vergeten verzetsvrouw 

In haar boek De muren vielen om doet Henriette Roosenburg verslag van haar bevrijding uit gevangenis Waldheim in Oost-Duitsland en haar vlucht met drie medegevangenen terug naar huis. Ze is dan achtentwintig.

Henriette (Jet) Jacoba Roosenberg (Den Haag, 1916 - Frankrijk, 1972) was geboren in een seculier joods gezin van een huisarts. Ze studeerde letteren en leerde Frans, Spaans en Russisch. In 1941 sloot ze zich aan bij het verzet, waarmee ze een indrukwekkende lijst met oorlogsverrichtingen op haar conto kreeg. Zo hield ze zich onder andere bezig met het helpen van joodse onderduikers, werkte bij de illegale krant Het Parool - verspreidde die en zorgde voor de aanvoer van nieuws van illegale radiozenders -, was koerier voor de verzetsgroep Fiat Libertas en smokkelde microfilms, wapens, geallieerde piloten en inlichtingen.

Wat er aan de tocht naar huis vooraf ging

In maart 1944 werd ze verraden en gearresteerd, waardoor ze in het Oranjehotel in Scheveningen werd vastgezet. Twee overplaatsingen volgden, tot ze in de Kriegswehrmachtsgefängnis in Utrecht door de nazi's ter dood veroordeeld werd, omdat ze negentien neergeschoten piloten had gesmokkeld. Roosenburg antwoordde daarop; 'Meneer de rechter, het waren er drieëntwintig'. In afwachting op het voltrekken van het vonnis deelde ze haar cel met Nel Lind en Joke Folmer die ze al kende vanuit het verzet. Als 'Nacht- und Nebelgevangenen - ze werden de NN'ers genoemd - gingen de politiek gevangenen in september 1944 op transport naar Duitsland - een stuiptrekking van de SS, vlak na Dolle Dinsdag,  toen bekend werd dat de geallieerde legers in opmars waren.

Na vier verschillende gevangenissen belandden ze op 5 februari 1945 in Waldheim. De omstandigheden waren daar erbarmelijk, ze konden zich niet verwarmen en leden honger. Medische hulp werd er niet gegeven, behalve aan diegenen die al op sterven na dood waren. Hun kracht om in een dergelijke ontredderde situatie het moreel hoog te houden, was het gezamenlijk zingen en stiekem, buiten het oog van de bewakers, kleine lapjes borduren met draadjes die ze uit elkaars kleding trokken. Op die manier wisten ze, door ruiling, aan meerdere kleuren te komen. Verder stond hun niets te doen dan wachten, wachten, wachten. Tot een executie kwam het gelukkig niet, want op 6 mei 1945 zijn ze bevrijd door het Russische leger en vielen voor hen de muren. Dat is het moment dat Jet's chronologische memorandum - ze schreef het tien jaar nadien in het Engels en gaf het uit in de VS - begint.

Zondag, 6 mei 1945

In de gevangenis gonst het 'Hitler is dood'. Ongeloof gaat langzaam over in een opgewonden sfeer, wanneer sleutels rinkelen en de celdeuren worden geopend. De verwarring is groot als blijkt dat er geen Duitsers meer te bekennen zijn. Dan ontmoeten ze Dries uit de mannengevangenis. Hij vindt een kaart van Duitsland in de opslagruimte en om de exodus voor te zijn bedenken ze hoe ze hun tocht naar Nederland zullen aanvangen. Ze besluiten hun eigen plan te trekken en niet te wachten op de repatriëring door de Russen. Een karretje brengt uitkomst om levensmiddelen mee te nemen en Dries, Nel, Joke en Jet besluiten - zonder identiteitsbewijzen - noordwaarts te lopen tot ze bij de Elbe belanden, waar ze een boot vinden en een stuk de rivier afzakken. Onderweg door het geruïneerde Duitsland vinden ze hier en daar onderdak, een bed, een maaltijd en 'nieuwe' kleding en schoenen.

'Wij Duitsers hebben jullie veel aangedaan wat we nooit meer goed kunnen maken. […]' 'We hadden voldoende bewijzen ondervonden van de goedgezindheid onder de Duitsers die we na onze bevrijding hadden ontmoet om ervan overtuigd te zijn dat ze niet allemaal zo verdorven waren als het trotse militairendom, de wrede Gestapo en de onmenselijke gevangenenbewaaksters die ons tijdens de vijfjarige bezetting van Holland hadden geregeerd. Toch was het moeilijk voor me om een Duitser anders dan als vijand te beschouwen.'

Niet alle Russen hebben het beste met de vluchtelingen voor en Roosenburg beschrijft onverbloemd dat ze zich aan vrouwen opdrongen en hen verkrachtten. Door honger gedreven belanden de vier in een Russisch uitwisselingskamp waar ze zich verplicht moeten laten controleren op geslachtsziektes en met DDT worden ontluisd. Na overdracht aan de Amerikanen gaat hun tocht verder, op weg naar huis.

'In het vliegtuig, dat we met een dozijn Amerikaanse soldaten deelden, zaten we dicht bijeen in de metalen stoeltjes en knepen elkaar voortdurend om onszelf ervan te overtuigen dat het allemaal waar was. Nu vlogen we in de richting van het land waar we thuishoorden.'

Het is opmerkelijk dat Roosenburg haar verhaal zoveel luchtigheid heeft mee kunnen geven. Haar schrijfstijl laat veerkracht en levenslust zien, inventiviteit om oplossingen te vinden en vooral veel moed. Ondanks de ontberingen schrijft ze opgewekt, levendig, liefdevol en bovenal nuchter en zonder scrupules, waardoor het juist zo krachtig is. Vanzelfsprekend hebben angst en ontberingen een beklemmend effect op de lezer, maar het verhaal sprankelt, heeft zelfs humor en een verrassende frisheid, die de vertaler heel treffend heeft weten te vangen in zijn vertaling vanuit het Engels.

Sonja van ’t Hof heeft het nawoord geschreven. Ze heeft langdurig onderzoek gedaan naar Roosenburg. Ze heeft inzage gekregen in het 'reisdagboek' dat de vluchtelingen bijhielden en is tot de conclusie gekomen dat het verhaal waarheidsgetrouw is.

Op Op de site van de uitgeverij vertelt ze meer hierover.

Een spannend ooggetuigenverslag en indrukwekkende vergeten klassieker. 

Eerder gepubliceerd op Tzum

Titel: De muren vielen om

Oorspr. titel: The walls came tumbling down

Auteur: Henriette Roosenburg

Vertaling: Wim Hora Adema

Nawoord: Sonja van 't Hof

Pagina's: 287

ISBN: 9789059368972

Uitgeverij Cossee

Verschenen: maart 2020