Josef Ponten - De huwelijksreis

Recensie door Roosje
Uitgeverij Van Maaskant Haun

Een novelle met het gewicht van een roman

In 1852 zit een echtpaar in de trein; het is het begin van hun huwelijksreis naar Italië. Hij heet Alfred Rethel is 36 jaar en beeldend kunstenaar, schilder. Zij heet Maria Rethel-Grahl, is ongeveer 19 jaar en dicht en tekent. Het begin van hun huwelijk is moeilijk. Zij is erg ziek geweest, tyfus, en hij werd bij haar weggehouden door haar ouders. Zij is opgegroeid in Dresden, in het oosten dus, en hij in het Rijnland, in het westen. Je zou bijna denken dat het verschil tussen echtelieden niet groter kan zijn. Daar staat tegenover dat hun liefde wederzijds en groot is. Zal de liefde alles overwinnen?

In het begin ligt het perspectief wisselend bij Maria en bij Alfred. Maria denkt:

‘Maar in hun geval zijn het niet twee gelijkwaardige mensen, die elkaar idealiseren, maar het zijn twee zeer ongelijkwaardige personen die van elkaar houden, een man en een kind, een grote man en een kleine vrouw en als zij dreigt te twijfelen aan de waarschijnlijkheid van de omvang en de betekenis van die wanverhouding, dan roept ze zijn brieven weer in gedachten, brieven, bijna elke dag een brief, geschreven in zijn vrijgezellenwoning in de verre stad, of ook wel op zijn schilderstelling.’ (2021: 13)

Die ‘schilderstelling’ staat in Aken, waar Alfred in het stadhuis fresco’s maakt en zich vergelijkt met en optrekt aan de ontberingen van Michelangelo is de Sixtijnse Kapel. Tijdens hun reis tekenen beiden de landschappen en plaatsen onderweg.

Op zijn beurt laat Alfred zijn gedachten de vrije loop. Hij is inwendig boos omdat hij zijn jonge vrouw niet mocht bezoeken tijdens haar ziekte. En hij piekert over zijn familie, die hij na de dood van zijn vader financieel moet onderhouden; en over zijn schilderwerk en zijn betekenis als kunstenaar; en over een faux pas die hij in het verleden begaan heeft, weliswaar voor hij Maria kende, maar toch. Een verkeerde amoureuze keuze, die hem wellicht zal opbreken. Ik ben hier heel omzichtig, want Ponten is dat ook. Het wordt aan de lezer overgelaten - wellicht uit kiesheid of uit preutsheid - wat hij hieronder moet verstaan.

De echtelieden houden elkaar niet op de hoogte van hun gedachten en hersenspinsels. In die zin doet het verhaal enigszins denken aan de naturalistische roman Het huwelijk van Lodewijk van Deyssel. Maar die kant gaat het verhaal toch niet op.

Na de treinreis rijden zij verder per koets en beleven ze onderweg veel avonturen. Haast expressionistisch van stijl is een tonijnvangst aan de Italiaanse kust: de harde strijd van man, vrouw, kind en vis brengt Maria danig van haar stuk. Ziek is ze ervan, misselijk, ellendig. Het leven van het gewone volk beroert haar te zeer: vechtpartijen onder veehandelaren, misbruik van koetsiers en herbergiers van weerloze reizigers, in casu Maria en Alfred. Pas in de grotere steden Florence en later Rome komt zij tot rust, onder andere door de sociale omgang met mensen van hun eigen slag. Dat moet ook wel, want Maria is zwanger. 

Die zwangerschap brengt op zijn beurt Alfred van slag. Voor die tijd was Maria een meisje, een kind, nu is ze ineens een vrouw geworden en hij weet niet hoe haar moet behandelen. Hij lijkt zich weinig te bekommeren om zijn nageslacht.

Toch viel Rome eerst nog erg tegen. Het is vies en volks en er wordt van hen gestolen. Op dit punt vindt de auteur het nodig een uitstapje te doen en zich te bemoeien met de psychisch-emotionele hoedanigheid van zijn hoofdpersonen en hun zelfs advies te geven. Of misschien wendt Ponten zich hier tot zijn publiek als een terzijde in een toneelstuk: kijk ze nou, die Rethels, stelletje onbenullen… Ik vind dat enorm komisch. Even nog meende ik dat Ponten de volgende overwegingen in het hoofd van Alfred had gestopt maar dat is duidelijk niet zo. Het is als in de Max Havelaar waarin het Multatuli allemaal te omslachtig wordt zijn denkbeelden in te puzzelen in de hoofden en harten van zijn personages en zelf de pen opneemt, dat werkt een stuk makkelijker en is voor de lezer ook veel duidelijker.

‘Als zoiets (nl. dat er van je gestolen wordt, rdv) gebeurt, maak je er een grapje over, en vooral als jezelf bij vertrek vergeten bent de huisdeur te vergrendelen; je gunt de arme sloeber zijn broodnodige buit of reageert je woede af door eens even flink te vloeken of te tieren. En als het gestolen goed met behulp van de politie na een paar weken nog niet boven tafel komt, denk je er niet meer aan. Maar de Rethels huilden, ze moesten domweg huilen, ze hadden het gevoel dat de wereld vol dieven en misdadigers was, ’s nachts barricadeerden ze de vergrendelde deur nog met tafel en kast, en ze voleden zich van God en alle mensen verlaten.’ (ib.: 57).

Ponten vindt het nodig nog even verder te oreren. Niet alleen Maria was ziek, zwak en misselijk geworden, Alfred werd dat nu ook. Terwijl Maria, versneld volwassen geworden door haar zwangerschap, erbovenop komt, gaat het met Alfred bergafwaarts. Is het zijn aanleg, zijn zorgen om zijn familie, is het zijn foute amoureuze keuze, is het de vriendschap met de verlopen en halve kunstenaar Lotsch, de zuipschutterij als levenskunst hebbende, of is het zijn essentiële twijfel over zichzelf als kunstenaar of een combi van alles?

‘De genezing (van ziekten in het algemeen, rdv) vraagt om geduld en afwachten, maar hoe eerder een ziekte wordt bestreden , hoe beter, en sterven is vaak synoniem met te laat zorg dragen voor het leven! […] Moedeloosheid is de eerste van drie doden die een mens sterft: de tweede is de overgaven en de derde hij zelf, de meester.’ (ib.: 57/58)

In Rome leren ze wat familie kennen, die zich over hen ontfermen. De zwangere Maria en de steeds zieker wordende Alfred, die weliswaar een arts heeft geraadpleegd, maar diens advies: rust nemen, zich ontzien, niet opvolgt. In tegendeel, hij gaat flink aan de boemel met de zuiplap Lotsch, die zich heel loyaal betoont en raakt totaal verstrikt in zijn artistieke aspiraties, kunstopvattingen en gebrek aan erkenning. Alfred voelt zich bijna altijd de mindere en wordt wel gezien als kunstenaar maar het is hem niet genoeg. Hij zoekt in zijn toenemende waanzin steeds meer en dieper naar de ware kunstenaar. Wat is de ware kunstbeoefening? Toch zeker niet het bloedeloze ‘classicisme’ (die term valt niet, maar ik noem het maar zo, rdv) met zijn eis van eeuwige en onveranderlijke schoonheid? Toch niet de kunst van iemand als de diep religieuze, dwz katholieke Overbeck, met zijn spirituele afbeeldingen van de Hoge? Alfred hangt naar het Romantische, het Expressionistisch - avant la lettre -. Beide termen vloeien uit mijn pen; maar in 1852 mag je nog niet spreken van Expressionisme als kunststroming. In zijn zoeken naar de ware kunstopvatting, het verdwaald raken daarin en in zijn eigen warrige geest, en door de ondertitel van deze roman Het einde van een kunstenaar, moest ik denken aan Thomas Manns novelle De dood in Venetië. Mann en Ponten hebben elkaar gekend en waren een tijdlang vrienden.

Over de afloop van de novelle zal ik niet spreken. De ondertitel zegt al genoeg.

De novelle wordt scenematig, om maar eens een germanisme te gebruiken, verteld. Net als bijvoorbeeld Effi Briest van Theodor Fontane en ook De Buddenbrooks van Thomas Mann. Dat is een heel goede manier om niet de ‘psychologiserend’ te schrijven. Je schrijft van scene naar scene. Wat daartussenin gebeurt blijft buiten beschouwing en moet door de lezer zelf verzonnen worden. Fontane is hier een meesterlijk voorbeeld van omdat hij de wezenlijke gebeurtenissen, zoals het feitelijke overspel van Effi totaal aan de verbeelding van de lezer overlaat. Deze novelle van Ponten brengt de lezer van scene naar scene; in de trein; in het rijtuig, in het vissersdorp, in Florence en vooral in Rome, de apotheose van dit verhaal, zoals Venetië dat is voor Thomas Manns novelle.

Eén van de echtparen met wie de Rethels omgang hebben zijn de Hofmanns. Hierin toont Ponten zich weer een humoristisch verteller: bij de Hofmanns is de situatie omgekeerd. Mevrouw is ongeveer van de leeftijd van Alfred, dus een jaar of veertig; haar man is de leeftijd van Maria. De stiefkinderen van Georg - door mevrouw Sjorsjo op zijn Duits-Italiaans aangesproken - Hofmann zijn bijna van zijn eigen leeftijd. Hij is de voetveeg van zijn vrouw.

Terwijl het verhaal best heftig is, is de toon is toch tamelijk licht. Heel anders dan het zeer zware, maar daarom niet minder mooie De dood in Venetië. In het werk van Thomas Mann verwijzen alle elementen voortdurend naar elkaar, qua thematiek en metaforiek, dat is in deze novelle van Ponten minder het geval.

Servatius Josef Ponten (Raeren, 3 juni 1883 - München, 3 april 1940) was een Duits schrijver, kunsthistoricus en geograaf. Hij studeerde wijsbegeerte, architectuur en kunstgeschiedenis. Hij was een onconventioneel denker met een goed geheugen, die zich toespitste op natuurwetenschappen en geschiedenis. Vanaf 1920 woonde het echtpaar in München, waar hij weldra bekendstond als 'de alweter'. In 1936 ontving hij de Rheinischen Dichterpreis en in 1937 de Münchener Dichterpreis. Hij had deze onderscheidingen meer te danken aan oude vrienden uit de Weimarperiode dan aan de nazi's.

Tot aan de Tweede Wereldoorlog waren de romans van Ponten bestsellers. Na 1945 werd hij afgedaan als nazieaanhanger en verviel hij in de vergetelheid. Toen zijn briefwisseling met Thomas Mann gepubliceerd werd, werd hij abusievelijk als dusdanig getypeerd door de uitgever.

In de vertaling is de novelle nog geen 120 bladzijden lang of groot, maar de thematiek is er niet minder om. Ik doe een greep: Wat is het ware kunstenaarschap: gevestigd versus aanstormend genie; is het meesterschap, beheersing van het materiaal of is het het artistieke genie? Wat is dus de juiste kunstopvatting. Alfred raakt erin verstrikt. Er is ook een verschil tussen de ‘kleine kunst’ van Maria, haar kleine tekeningetjes en gedichtjes, die niet heel erg serieus genomen worden, en de ‘grote kunst’ van Alfred, zijn enorme fresco’s in Aken bijvoorbeeld.

Wat is de ware godsdienst: katholicisme versus protestantisme - lutheranisme; daarin schuilt ook het gewestelijke verschil: Rijnland vs Dresden. Een huwelijk met een groot leeftijdsverschil: Hofmann en Rethel. Het losmaken van de ouders: generatieverschil. Dat lukt Maria evenmin als Alfred. De laatste moet zijn hele leven zorgen voor zijn moeder en zijn siblings. Maria moet terug naar haar vader, die ook kunstenaar is en professor. Kronos uit de Griekse mythologie krijgt hier een eigen plekje. Kronos die zijn eigen kinderen wil verslinden, maar door zijn zoon Zeus van de troon gestoten wordt. Helaas zijn Maria en Alfred beiden geen Zeus.

Last but not least, de tegenstelling tussen man en vrouw. Feitelijk ligt het zwaartepunt in deze novelle bij Alfred maar vrouwen spelen in zijn leven een grote rol: zijn moeder, voor wie hij zorgen moet, zijn vrouw voor wie hij ook zorgen moet maar daartoe niet in staat is, mevrouw Hofmann, die voor hem zorgt en dat wil hij ook niet. Dan is er de dienstmeid die op een oud meisje lijkt is, een oma, en ‘secca’, zoals zijzelf zegt: droog, dus oud en menopauzaal, onvruchtbaar, dus onbeweeglijk. Enorm vernederend vind ik. Vrouwen worden voor het grootste deel gezien als hun lichaam en als de staat waarin hun lichaam verkeert en de daarmee samenhangende rol. Maar anderzijds maakt Maria duidelijk een enorme ontwikkeling door en met Alfred gaat het allengs slechter. Maria’s tekentalent komt aan de orde maar zij zwelgt niet in het kunstenaarschap zoals Alfred dat doet.

Wat wel een beetje verwarrend is, is de omstandigheid dat Alfred Rethel in werkelijkheid geleefd heeft en dat Ponten eerder een proefschrift over hem heeft geschreven. Ponten zelf was ook beeldend kunstenaar. Op de een of andere manier veroorzaakt dat een grote brij in mijn hoofd. Nog ingewikkelder dan wanneer Rethel een fictief persoon zou zijn, in wie Ponten een deel van zijn eigen worstelingen projecteert. ‘Josef Ponten en Alfred Rethel: twee vergeten beroemdheden uit het Rijnland’ (ib.: 119), schrijft vertaalster Mattanja van den Bos. Het boek gaat vergezeld van afbeeldingen van tekeningen en een schilderij van Rethel.

Deze novelle zou goed passen in de reeks van Schwob-boeken.

Titel: De huwelijksreis. Het einde van een kunstenaar

Auteur: Josef Ponten

Vertaling: Mattanja van den Bos

Pagina's: 123

Uitgeverij Van Maaskant Haun

Verschenen: 1930, (oorspronkelijke uitgave), januari 2021 (eerste Nederlandse uitgave)

Simone de Beauvoir - Alle mensen zijn sterfelijk

Recensie door Dietske Geerlings
Uitgeverij Orlando


Het spel met de tijd 

Door een literair spel met de tijd onderzoekt Simone de Beauvoir de sterfelijkheid van de mens. De ambitieuze actrice Régine ontmoet de onsterfelijke Fosca en hoopt door haar relatie met hem ook onsterfelijk te worden. Een groot deel van het boek beslaat het lange leven van Fosca, waarbij de lezer ondertussen ook de geschiedenis van Europa krijgt voorgeschoteld. Juist door dit spel met de tijd is het mogelijk om te laten zien wat de waarde is van de sterfelijkheid van de mens.

De mysterieuze en ook wat eenzame gang door de eeuwen van Fosca doet mij denken aan die van een ander beroemd personage, namelijk Orlando van Virginia Woolf. Het is opmerkelijk dat ook Woolf het spel met de tijd speelt om een belangrijk verschijnsel van het menszijn te doorgronden, namelijk het manvrouwzijn. Een omgekeerd proces lijkt gaande in het omvangrijke werk van Proust, A la recherche du temps perdu. Daar neemt de tijd binnen een mensenleven juist mythische proporties aan door de kracht van de verbeelding. Alle drie de auteurs werpen een bijzonder licht op het menszijn door deze op uitzonderlijke wijze in de tijd te plaatsen. De tijd die ons gegeven is, is kennelijk essentieel voor ons wezen.

Régine heeft een betekenisvolle naam. Haar naam kan verwijzen naar het Latijnse ‘regina’, dat ‘koningin’ betekent, maar ook naar het Germaanse ‘regin’, dat ‘raad’ of ‘raadgever’ betekent. Régine is bijzonder ambitieus, zij wil de beste actrice zijn en wil ook dat iedereen zich haar zal blijven herinneren. Ze is erg jaloers op collega-actrices en duldt eigenlijk geen andere sterren naast zich. Zij wil zogezegd de koningin zijn onder de stervelingen. De Beauvoir houdt ons met dit personage een spiegel voor en daarin geeft Régine de lezer een wijze raad. Door haar worsteling met de sterfelijkheid en haar ontmoeting met de onsterfelijke Fosca zien wij de kracht van ons tijdelijke bestaan. Op metaforisch niveau is zij voor ons dus een wijze raadgever.

Haar uitgangspositie is duidelijk: zij wil als actrice eigenlijk het liefst onsterfelijk zijn en voelt zich aangetrokken tot de mysterieuze man Fosca, die zich van niets en niemand wat lijkt aan te trekken en de hele dag buiten in een stoel ligt. Als blijkt dat hij niet kan sterven, is ze verschrikkelijk jaloers. Ze hoopt dat ze door een relatie met hem voor elkaar kan krijgen dat zij ook een beetje onsterfelijk wordt, omdat hij zich haar zal blijven herinneren. Fosca weerspreekt dat. Hij zal zich haar niet beter herinneren dan anderen, zegt hij. Régine kan dat niet uitstaan, en probeert steeds opnieuw zijn aandacht te trekken en bijzonder voor hem te zijn. Deze wens is voor de lezer begrijpelijk, al verliest ze daarmee ook wat sympathie. Dat zij graag wil dat ze ertoe doet, dat zij belangrijk is, dat zij gezien wordt, is goed voor te stellen, maar zij schiet duidelijk door in dit verlangen. De ander doet er niet meer toe. Zij wil alleen haar eigen roem.

Belangrijk in het boek is de tegenspeler Fosca. Die beweert dat het een vloek is om onsterfelijk te zijn. Régine gelooft dat niet en zegt dat hij er zelf een vloek van maakt. Fosca geeft aan dat zij nooit zal begrijpen hoe hij ertegen gestreden heeft. Régine dringt aan dat hij haar zijn geschiedenis vertelt. Uiteindelijk doet hij dat. Wat dan volgt, is een lange geschiedenis in meerdere delen, af en toe onderbroken door een korte dialoog tussen Régine en Fosca. Het lot van Fosca wordt pas duidelijk door de levens van anderen die hij voorbij ziet trekken. Zijn onsterfelijkheid heeft hem weliswaar mogelijkheden geboden, omdat willekeurig welk gevaar geen vat op hem had (oorlogen, ziektes, ouderdom), maar uiteindelijk is hij gruwelijk eenzaam, omdat hij geen diepe verbondenheid met de sterfelijken om hem heen kan bereiken. Dat lijkt op het eerste gezicht onbegrijpelijk, want waarom zou hij zich niet met anderen kunnen verbinden? In feite is de hele situatie een gedachte-experiment. Stel je voor dat je een relatie hebt met iemand die onsterfelijk is. Jij zou je leven misschien wel willen geven voor hem, maar omgekeerd zal dat nooit kunnen. Wat betekent dat voor de relatie? Er komen diverse vrouwen voor in het leven van Fosca, maar ze vinden het allemaal een onverdraaglijke gedachte dat hij hen weer zal vergeten. Het werpt de vraag op wat erger is: vergeten worden door iemand die eindeloos blijft leven, of vergeten worden omdat iemand sterft? Fosca ziet zijn vrienden strijden voor allerlei idealen en er zelfs hun leven voor geven. Hij zal nooit zijn leven kunnen geven. Welke consequenties heeft dat? Naarmate de geschiedenis vordert, ga je steeds beter begrijpen wat de vloek is waar Fosca op zinspeelt en begin je ook steeds meer de kracht van de sterfelijkheid te voelen.

Elke dag doet ertoe, in tegenstelling tot een leven dat eindeloos duurt. Fosca verlangt er, gek genoeg, naar om te leven. Hij voelt zich dood, wat wezenlijk anders is dan sterfelijk. Hij herinnert zich dat gevoel ook nog van heel lang geleden, toen hij nog niet van het levenselixer had gedronken. De Beauvoir laat de twee – sterfelijkheid en onsterfelijkheid – elkaar steeds opnieuw bijna raken, in soms heel schrijnende en ontroerende situaties. Van beide kanten voel je het verlangen om met de ander verbonden te zijn. Het zet je als lezer aan het denken over het lot van de mens en het leert je de dag te plukken.

Het is niet verwonderlijk dat zowel in het werk van De Beauvoir, als dat van Proust en Woolf, regelmatig een torenklok aan de horizon opdoemt. Bij Proust zijn ze onderdeel van de verbeelding en het verlangen naar vroeger, bij Woolf synchroniseren voor heel even alle stukjes waaruit de mens bestaat op het moment dat de torenklok slaat en bij De Beauvoir laten de klokken de voortschrijdende tijd voelen. Vooral in de slotzin is de klokslag veelzeggend.

Titel: Alle mensen zijn sterfelijk

Auteur: Simone de Beauvoir

Vertaling: Greetje van den Bergh

Pagina's: 352

ISBN: 9789493081772

Uitgeverij Orlando

Verschenen: december 2020

Stefan Hertmans - De bekeerlinge

Recensie door Dietske Geerlings
Uitgeverij De Bezige Bij

In de ban van de droomvrouw

Net als in zijn roman Oorlog en terpentijn reconstrueert Hertmans in zijn De bekeerlinge uit allerlei verschillende documenten het leven van een bestaande persoon. In deze roman is dat de voorname christelijke jonkvrouw Hamoutal uit de elfde eeuw, die haar leven riskeerde uit liefde voor een joodse jongen. Hertmans baseert zich op informatie over een pogrom en een verborgen schat van een klein dorp in de Provence, en op een aantal opzienbarende joodse documenten die aan het einde van de negentiende eeuw worden gevonden in een synagoge in Caïro. Hertmans gaat achter Hamoutal aan en volgt de adembenemende tocht die zij met haar geliefde aflegt, terwijl alles en iedereen hun ontsnapping wil tegenhouden. Toch dringt zich de vraag op of hij niet nog meer dan deze historische figuur, de vrouw van zijn verbeelding volgt, waardoor het verhaal tevens een zoektocht wordt naar de vrouw van zijn dromen. 

Het boek is opgedragen aan ‘een vrouw die een huis kuste’. Ergens in het verhaal kust Hamoutal het huis waar zij met haar geliefde gaat wonen: 

‘Toen ze voor de gammele achtergevel stonden, was Hamoutal zo aangedaan en opgelucht dat ze eindelijk weer een eigen thuis zou hebben, dat ze in een opwelling haar lippen op de muur drukte. Haar man had haar verbaasd aangestaard en haar toen in zijn armen genomen. Je hebt een huis gekust, zei hij lachend.’ 

Het laat zien hoezeer deze vrouw een onderkomen verlangde na de uitputtende vlucht, die eigenlijk nooit ophield. Deze opdracht schrijnt vooral als je weet dat de vrouw nadat zij eindelijk dacht een huis gevonden te hebben, toch weer moet vluchten. Uit de formulering van het motto blijkt ook nog iets anders, namelijk de betrokkenheid van de auteur bij het leven en het wezen van deze vrouw. Door de keuze voor ‘een vrouw die een huis kuste’ schept hij tegelijkertijd afstand en intimiteit, want hij weet immers precies om welke vrouw het gaat en alleen haar geliefde was getuige van deze handeling, maar hij dringt zich hier tussen de geliefde en Hamoutal. De vraag is ook of ergens uit de geschriften is gebleken dat Hamoutal de muur kuste, of dat dit de fantasie is van de auteur. Dat laatste is waarschijnlijker. Dan krijgt de opdracht nog een extra betekenis: het boek is opgedragen aan de vrouw van zijn verbeelding.

Het motto is van Thomas Mann: ‘De vorm van de tijdloosheid is het hier en nu’. Het begrip tijd is van groot belang in deze roman waar voortdurend gewisseld wordt van het nu naar de middeleeuwen. Het verhaal van deze vrouw is aan de ene kant heel sterk verbonden met de historische figuur die in de elfde eeuw heeft geleefd, maar is aan de andere kant voor het grootste deel ontsproten aan de verbeelding van de auteur die leeft in het hier en nu. In het hier en nu is er geen tijd. Daarmee is ook het verhaal, als afkomstig uit de verbeelding, in zekere zin tijdloos geworden.

Hamoutal is geboren als Vigdis Adelaïs, in Rouen. Haar vader is een bekeerde Noorman en haar moeder is afkomstig uit een gegoede familie uit Arras, een verre verwant van de graven van Vlaanderen. Als zij in de buurt van de synagoge de joodse jongen David Todros ziet, is zij op slag verliefd. David is door zijn vader, de opperrabijn van Norbonne naar Rouen gestuurd om te studeren. In die tijd is het ingewikkeld om met elkaar af te spreken, zonder anderen erbij, en al helemaal als christenmeisje met een joodse jongen. Als uiteindelijk de situatie onhoudbaar wordt, stelt David voor samen te vluchten naar Norbonne. ‘Het risico dat dit meisje neemt is volslagen onverantwoord in die dagen,’ schrijft Hertmans, haast vaderlijk. Er klinkt behalve bezorgdheid ook bewondering door in zijn woorden. Deze vrouw spreekt hem tot de verbeelding. Historisch gezien heeft hij meer dan gelijk: in de tijd van de kruistochten is haar keuze bijna onvoorstelbaar.

In het verhaal lopen de verschillende tijdlijnen door elkaar. Ze wisselen elkaar niet alleen af, maar ze raken elkaar ook af en toe, zoals helemaal in het begin van de roman waarbij gesuggereerd wordt dat de schrijver, die zich bevindt in het dorpje waar David en Hamoutal uiteindelijk onderdak vinden, Mons Jovis (de berg van Jupiter), beide vluchtelingen ziet naderen:

‘Van bij het raam waar ik uitkijk over de vallei zie ik in de verte twee mensen naderen. Ik denk dat ze van de hoogten van Saint-Hubert komen, vanwaar je zowel de top van de Mont Ventoux als de vallei van Monieux kan zien; daarna moeten ze een tijd door het schrale eikenbos op de hoogvlakte lopen, waar de wolven zwerven.’

Het is alsof de schrijver hier zijn eigen verhaal in kijkt, want hij bevindt zich in het nu en de twee vluchtelingen zijn David en Hamoutal die in de elfde eeuw het kleine dorp naderen, zij hoogzwanger:

‘Ik stel de verrekijker bij en merk nu ook dat ze hoogzwanger is. De man draagt een ruime boezeroen en hij heeft een primitief soort hoed op zijn hoofd. Soms helpt hij de vrouw over iets heen te stappen door haar bij de elleboog te nemen.’

Hij wil de twee welkom heten in het dorp, hij wil ze onderdak bieden. Dat doet hij dan ook, niet in zijn huis, maar in zijn roman. Op een andere plek staat:

‘Zo komt het dorp, als een zwerver uit oude tijden, de eenentwintigste eeuw binnen. Er is haast niets veranderd: op vroege najaarsochtenden trekken nog steeds de herders met hun warm walmende kudden door de hoofdstraat.’

Soms daal je als lezer helemaal af in de middeleeuwen en volg je zelfs gesprekken die Hamoutal voert met haar tijdgenoten. Op andere plekken neemt de auteur je mee in zijn gissingen: ‘De synagoge en het huis van David Todros moeten dicht bij elkaar hebben gelegen – hoogstens tweehonderd meter van de plek waar het oude huis staat waar ik dit schrijf.’ Hij is dan zichtbaar voor de lezer het verhaal aan het reconstrueren en geeft argumenten voor zijn vermoedens. Dat zorgt ervoor dat je regelmatig uit het verhaal getrokken wordt en gedwongen wordt in te zien dat het slechts een reconstructie is, op basis van beperkt feitenmateriaal.

Ergens gaat het daar wat mij betreft ook wringen. Hoe prachtig de reconstructie ook is, hoe boeiend de geschiedenis is naverteld, met alle sfeerbepalingen en historische feiten eromheen, mij bekruipt als lezer ook af en toe een gevoel van ongemak en soms zelfs plaatsvervangende schaamte. De auteur permitteert zich namelijk vrijuit zijn fantasie te gebruiken waar het intimiteiten betreft. Dat was al zichtbaar in het motto, maar het is op veel meer plaatsen aanwezig. Op het moment dat hij David en Hamoutal met elkaar laat vrijen in de schoonheid van de natuur en hij al haar gevoelens beschrijft, zonder het verhaal te onderbreken, bekruipt mij een gevoel van onbehagen: is dit gepast? Elke schrijver mag wat mij betreft vrijuit fantaseren over dit soort intimiteiten, maar mag dat ook als het een vrouw betreft die werkelijk heeft bestaan en die daar niets meer over zeggen kan? Het is alsof hij zijn eigen fantasie op haar projecteert, alsof het de vrouw van zijn dromen betreft, letterlijk omdat hij regelmatig aan het dagdromen is. Juist omdat hij op andere plekken voortdurend het verhaal onderbreekt en als schrijver het verhaal reconstrueert op basis van de feiten, is deze ‘ik’ op zulke intieme momenten, waarbij hij zich helemaal terugtrekt, gek genoeg extra sterk aanwezig, als een soort voyeur en eigenlijk zelfs regisseur van de liefdesscène. Misschien meent Hertmans dat dit nodig is om het verhaal te verlevendigen, maar wat mij betreft had hij misschien juist op zulke momenten de illusie moeten doorbreken of wat meer moeten gissen, in plaats van onbeschaamd helemaal opgaan in het lichaam van deze mysterieuze vrouw uit het verleden. Zij was immers de vrouw van David Todros op dat moment en van niemand anders.

De bekeerlinge is een prachtige reconstructie op basis van historische feiten, in de goede handen van een auteur die meester is in het tot leven brengen van het verleden. Achter het idee van een realistische reconstructie gaat echter de romanticus schuil, die ook zelf vlucht uit het hier en nu, naar een ver verleden, naar zijn droomvrouw. Wellicht had de roman aan kracht gewonnen als hij afstand had bewaard tot het ontblote lichaam van Hamoutal, net als van de vele andere raadselen in dit wonderschone verhaal.

Titel: De bekeerlinge

Auteur: Stefan Hertmans

Pagina's: 320

ISBN: 9789403109800

Uitgeverij De Bezige Bij

Verschenen: november 2018

Antonio Moresco - Het lichtje in de verte

Recensie door Marjon Nooij
Uitgeverij Oevers 

Het grensgebied tussen schemer en duister 

Antonio Moresco (1947) is een Italiaans auteur. Hij wordt gezien als een van de grondleggers van een nieuwe stijl in de Italiaanse literatuur na het postmodernisme en volgens Roberto Saviano behoort Moresco tot 'ons literaire erfgoed'. Het lichtje in de verte is zijn eerste werk dat is verschenen in het Nederlands. De soepel lezende vertaling van de novelle is van de hand van Nini Wielink. 

Een oude man heeft zijn intrek genomen in een vervallen huisje, zonder nutsvoorzieningen of enige luxe, in een compleet uitgestorven bergdorpje. Zoals hijzelf zegt is hij daar 'gekomen om te verdwijnen'. Een opmerkelijke uitspraak, want het is de vraag wat hij bedoelt met 'verdwijnen'. De dagen brengt hij door met het observeren van alles wat de flora en fauna in de omgeving hem biedt. Hij lijkt te praten met de zwaluwen die langs hem scheren en zit daarbij 'roerloos op een ijzeren stoel waarvan de poten steeds dieper in de grond wegzakken'. Al op de eerste bladzijde zijn het deze motieven die de sfeer bepalen en regelmatig zullen ze terugkeren in deze novelle.

Niet alleen praat hij tegen zwaluwen, glimwormen en vlinders, maar ook tegen bomen. Alles om hem heen lijkt zijn oneindige fascinatie op te roepen, waarover hij filosofeert en zichzelf existentiële levensvragen stelt. Door middel van stream of consciousness laat auteur hem vertellen over al zijn handelingen, zijn hersenspinsels en over de elementen van de seizoenen, waardoor het verhaal een zintuiglijk karakter krijgt. Alsof je als lezer meeloopt door de verlaten straatjes, de kou van de sneeuw voelt en de verwondering ervaart over het natuurschoon.

'Waar ben ik, vraag ik me af. Wat zie ik? Bestaat deze buitenwereldse plek die mijn ogen zien ook werkelijk? Ook al weet op de hele wereld niemand behalve ik dat die plek bestaat en dat er op dit moment een volstrekt eenzame man zijn lichaam voortbeweegt te midden van deze stenen overblijfsels waarover aldoor, dag en nacht, klimplanten voortwoekeren?'

Wanneer de duisternis ingevallen is, ziet de anonieme ik-verteller aan de andere kant van het dal ineens een lichtje aangaan. Steeds op dezelfde tijd, het intrigeert hem. Om boodschappen te doen bij de stinkende winkel in het dorp daalt hij de volgende dag van zijn berg af. Dat zijn de weinige momenten dat hij menselijk contact heeft. Hij bezoekt iemand die zich bezighoudt met bovennatuurlijk leven. Deze oppert dat het licht misschien te maken heeft met de breuklijn door het gebied, de bevingen van de aarde die daardoor soms ontstaan en de energie van de aardstraling die licht kan veroorzaken. Het lichtje blijft hem danig bezig houden en geleid door zijn nieuwsgierigheid gaat hij op onderzoek uit.

'Binnen, in een keuken, stond een jongetje in een korte broek met een geschoren hoofd. […] Sprakeloos keken we elkaar aan. Het jongetje had grote, ronde opengesperde ogen. In zijn openstaande mond was een afgebroken tand te zien.'

Ook het jongetje woont alleen in een verlaten dorpje in het bos. Regelmatig gaat de verteller bij hem langs. Hij blijft echter voor de openstaande deur staan en door hem hulp aan te bieden probeert het ijs te breken. "Nee, dank u, ik ben gewend af te wassen', antwoordde hij vriendelijk.' De zelfstandigheid van het gereserveerde, ordelijke jongetje dat heel plichtsgetrouw zijn bezigheden heeft, is vertederend en fascineert hem steeds meer. Langzamerhand raken ze vertrouwd met elkaars aanwezigheid, mag hij binnenkomen en eten ze samen. Dan vertelt het jongetje hem dat hij elke avond beneden in het dorp naar school gaat. Nee, niet naar de dagschool, "Die is voor de andere kinderen', antwoordde hij.'

Moresco bouwt het sprookjesachtige verhaal langzaam op. Gedoseerd geeft hij aanwijzingen weg en creëert een sfeer die steeds mysterieuzer wordt. Er wordt een spelletje met de lezer gespeeld, door het introduceren van magisch-realistische accenten. Deze zijn onlosmakelijk verbonden met de werkelijkheid zoals de verteller die ervaart. Het antwoord op de vraag of het knulletje een zinsbegoocheling is of niet, wordt gestaag duidelijker. Er lijkt sprake te zijn van twee naast elkaar bewegende universums, waarvan de grenzen elkaar af en toe raken en gaandeweg transparanter worden. Realiteit en metafysische elementen versmelten met elkaar en vormen dan een eenheid.

In 2018 werd Het lichtje in de verte genomineerd voor de International Dublin Literary Award en in datzelfde jaar verscheen ook de film met de titel La lucina. De auteur zelf vertolkte de rol van de oude man. 

De plot an sich is klein en minimalistisch te noemen, maar de thematiek, de symboliek en motieven zorgen voor een heel vol boek. Opvallend zijn de vele tegenstellingen, zoals onder andere: duister en licht, oud en jong, leven en dood, zon en sneeuw, zomer en winter, mens en dier. Ook het kalme, idyllische leven in afzondering staat haaks op het schrale, niet te stoppen proces van het verstrijken van de tijd, het leven en de seizoenen, met al hun elementen. De natuur neemt op onbarmhartige wijze bezit van de huisjes en ruïnes in het gehucht.

Waar de oude man vandaan komt, wat hij daar komt doen, waarom hij kiest te wonen in een gehuchtje met vergane glorie, we kunnen er alleen maar naar gissen. Hij laat merken gelukkig en tevreden te zijn, maar hij maakt zijn angsten en onzekerheden met betrekking tot de aardbevingen, wilde honden, de nietsontziende grillen van de natuur, ook duidelijk. Verrassend is de wisseling van perspectief aan het einde van het verhaal. Een einde dat in een onoplettend moment gemist zou kunnen worden, maar dan gaat de lezer een lichtje op en blijft hij achter met een beduusd gevoel.

'En op een dag zal daar vlakbij nog een ander lichtje aangaan…'

 

Eerder gepubliceerd op Tzum

De tweede druk is uitverkocht, maar de derde is al voor de Kerst beschikbaar.  Vanzelfsprekend is deze titel nu al online te reserveren.

Titel: Het lichtje in de verte
Auteur: Antonio Moresco
Vertaling: Nini Wielink
Pagina's: 168
ISBN: 9789492068422
Uitgeverij Oevers
Verschenen: augustus 2020

Interview 'Waar maanlicht vleugels raakt'

Interview door Jan Stoel 

“Wat begint als geschiedenis, eindigt als herinnering en daar tussenin vallen gaten”

Er zijn auteurs die ervoor kiezen om hun werk in eigen beheer uit te geven, het liefst alles in eigen hand houden. Het nadeel is dat een ‘selfpubber’ geen uitgeverij achter de hand heeft voor bijvoorbeeld promotie. Als er een uitgeverij achter staat dan moet het boek wel ‘goed’ zijn is dan vaak de filosofie. Zelf publiceren betekent doorgaans ook dat je alles zelf moet doen. Zelf uitgeven is een enorme uitdaging. De kwaliteit moet immers goed zijn, zowel qua inhoud als qua opmaak.

Ik werd geattendeerd op Dietske Geerlings. Zij heeft met Waar maanlicht vleugels raakt haar vierde (!!) roman uitgegeven. Ik las het boek, werd van mijn stoel geblazen door de rijkheid van taal, de gelaagdheid in het verhaal. Maak kennis met Dietske Geerlings. Het is het allereerste interview met haar.

Over de auteur: Dietske Geerlings (1971) studeerde Nederlandse taal- en letterkunde in Utrecht. Sinds 1996 is zij docent Nederlands in Zutphen. In 2018 debuteerde zij met de dichtbundel 'bRoos'. Kort daarna verschenen nog drie dichtbundels, drie romans en recent een verhalenbundel en een vierde dichtbundel.

Samenvatting: Als Jytte vijf jaar is, verliest ze haar moeder, zangeres bij het Mondscheinensemble, door een vliegtuigongeluk. Ze blijft alleen achter met Aron, die – zelf overmand door verdriet – zich niet goed raad weet met dat van Jytte. Terwijl het leven langzaam voortschrijdt, raken zij steeds verder van elkaar verwijderd. Arons moeder, Naomi, was vijf jaar toen de Engelse stad Coventry, waar zij toen woonde, op 14 november 1940 gebombardeerd werd door de Duitse Heinkels HE 111, onder de geheime codenaam ‘Mondscheinsonate’. Haar moeder kwam daarbij om het leven tijdens het avondgebed in de Sint- Michaelkathedraal, die grotendeels verwoest werd. Met haar zoon Aron sprak ze zelden over het verleden. Als Jytte wat groter is, gaat ze regelmatig op bezoek bij Naomi en maakt herinneringen in haar los. Net als in de Mondscheinsonate van Beethoven raken ze samen in een stroomversnelling.

Pianosonate nr. 14 in c mineur, opus 27, nr. 2 van Ludwig van Beethoven (1770-1827) is vooral bekend onder de naam ‘Mondscheinsonate’. Deze naam is niet door Beethoven gegeven, maar door dichter Ludwig Rellstab in 1832. Toen hij de muziek hoorde herinnerde hij zich een nachtelijke boottocht op het Vierwoudstedenmeer. De vorm van deze sonate is langzaam-snel-sneller. In Beethovens tijd was het gebruikelijk dat een sonate een andere vorm had: snel-langzaam-snel. Beethoven zoekt vernieuwing in de sonatevorm en schrijft er niet voor niets boven “Sonate bijna een fantasie.” Het eerste deel is het bekendst en verwijst wellicht naar een marche funèbre. Beethoven zou de eerste klanken ontleend hebben aan een fragment uit Don Giovanni van Mozart, een componist die hij bewonderde. 

Je geeft al je werk zelf uit. Waarom doe je dat? Is geen enkele uitgeverij in je werk geïnteresseerd? 

 Eerlijk gezegd ben ik niet zo thuis in de uitgeverswereld. Mijn eerste roman heb ik naar een paar grote uitgeverijen gestuurd, die ik kende van de literatuur die ik zelf lees. Bij sommige kreeg ik alleen een standaardmail terug, bij andere werd ik doorverwezen naar sites waar je zelf kunt uitgeven. Met standaardmails kom je niet verder, met zelf uitgeven wel. Er ging een wereld voor mij open. Je hebt alles zelf in de hand, ook de vormgeving. Mijn oudste dochter heeft bijna alle omslagen ontworpen. Zij voelt feilloos aan wat bij mij past en het is fantastisch om samen in zo’n creatief proces te zitten en onafhankelijk te zijn. Het is alleen lastiger om de lezer te bereiken, omdat die doorgaans afgaat op wat de uitgever uitgeeft. Aan de andere kant: als je boek dan toch de lezer bereikt, heb je ook stiekem het gevoel dat het boek het helemaal zelf gedaan heeft.

Je bent docent Nederlands aan het Baudartius College in Zutphen. Weten de leerlingen dat je schrijft? Hebben ze je boeken gelezen? En hoe reageren ze erop?

Mijn schrijven begon met een leerling uit de vierde klas, die mij haar gedichten liet lezen. Zij herinnerde mij aan mijn eigen schooltijd waarin ik gedichten schreef. Die heb ik opgezocht en uiteindelijk gepubliceerd in bRoos. Daarna was het hek van de dam. Ik begon te schrijven en hield niet meer op. Nog steeds heb ik contact met die leerling. Inmiddels heeft ze bijna al mijn werk gelezen.

Mijn eerste drie romans heb ik gratis als e-book op mijn site gezet en vervolgens mijn leerlingen op de hoogte gesteld van mijn publicaties. Inmiddels heb ik een aantal trouwe lezers. Zo is er een leerling, inmiddels niet meer in mijn klas, die mij van elk boek een boekverslag stuurt. Dat is geweldig: een analyse van mijn eigen boek! Bij mijn laatste stuurde hij een mail waarin hij vertelde dat het zo’n indruk op hem had gemaakt, dat hij zelf de Mondscheinsonate was gaan instuderen, samen met zijn moeder. Ik kreeg het geluidsbestand.

In Waar maanlicht vleugels raakt spelen muziek (de Mondscheinsonate van Beethoven bijvoorbeeld) en beeldende kunst (West Screen, glaskunst van John Hutton) een rol. Ook in je andere werk zie ik die verbinding. Bijvoorbeeld in je roman Als het licht mijn raam vindt (wederom glaskunst en schilderkunst) en In het oog een blik van de wolf; een sonate over de liefde (La Follia van Corelli). Die verbindingen tussen kunstdisciplines kunnen geen toeval zijn.

Het zijn passies van mij. Ik kan helemaal in vervoering raken van glas-in-loodramen en oude stenen muren van kloosters en kerken. Als kind moest ik spontaan huilen van sommige klanken en later wilde ik alles wat ik mooi vond zelf ook spelen. Dat heeft ertoe geleid dat ik veel instrumenten heb leren spelen: piano, viool, gitaar, fluit. Muziek instuderen lijkt in zekere zin op schrijven. Het is voortdurend schaven, om zo dicht mogelijk de essentie te benaderen van datgene dat je wilt uitdrukken.

De titel van je roman is wat cryptisch en vraagt om enige uitleg.

Ik nodig de lezer graag uit er zijn eigen gedachten op los te laten. Zelf heb ik het niet zo op vliegtuigen en in mijn roman zijn het inderdaad onheilsbrengers. Toen de volle maan de vleugel van de Heinkel HE 11 raakte boven Coventry, kwam er een bommenregen. Als het Mondschein-ensemble in het vliegtuig stapt, gaat het mis. Aan de andere kant, als het maanlicht op de vleugels van de glazen engelen valt, ontroert het. Er zijn zoveel vleugels die door het maanlicht geraakt kunnen worden. Laat de titel maar vragen oproepen, voor elke lezer een eigen vraag.

Ik kwam een publicatie van jou in Trouw tegen (https://www.trouw.nl/nieuws/wandel-mee-door-grillig-onderwijsland~be963d84/) waarin je je een voorstander noemt van onderwijs waarbij de leerling zelf op zoek gaat naar kennis. Toen ik je boek las dacht ik meteen: deze auteur zet me aan het werk. Ik wilde alles weten over de kathedraal van Coventry, het bombardement op de ‘oude’ kathedraal, de kunst in de kathedraal, had toevallig net de film de Imitation Game (over het kraken van de Enigma-code) gezien, dacht terug aan de tijd dat ik de Mondscheinsonate probeerde te spelen en verdiepte me in de achtergronden. De lezer op zoek, is dat een bijbedoeling van het schrijven van je roman(s)?

Ha, ha. Het is zeker geen bijbedoeling van mij geweest. Misschien ben ik docent in hart en nieren, dat het gewoon in mij zit om die zoektocht op te roepen bij de ander? Dat vind ik wel een groot compliment trouwens, zoals het mij ook ontroert dat er een leerling is die door mijn boek de Mondscheinsonate is gaan spelen, samen met zijn moeder.

De delen van je roman hebben dezelfde omschrijving als de delen van de sonate (Adagio sostenuto – Allegretto – Presto agitato). Je taal volgt het tempo en het ritme van de delen. Ook de gemoedstoestand van de personages in die delen sluit erop aan. Zo begint de roman met de dood van Rachel Mansell tijdens het bombardement op Coventry op 14 november 1940. Gevolgd door het eerste deel waarin het ‘missen van’ een rol speelt, het rouwen. Naarmate je vordert in de roman, de ontwikkeling van de personages en de verhaallijn volgt, ga je ook steeds sneller lezen. Vorm en inhoud worden één. Welk idee zat daarachter?

De oorsprong van deze roman ligt in het gevoel dat je ergens in stapt en gaandeweg in een stroomversnelling komt. Dat wilde ik graag vangen. Al in een vrij vroeg stadium legde ik de link met de Mondscheinsonate. Alleen had ik nog geen verhaal. Ik ben blij te horen dat je die versnelling als lezer nog kunt voelen. Met simpelweg je boek verdelen in drie delen heb je nog geen sonate geschreven. Onbewust hadden de verhaallijnen al een versnelling in zich. Ik heb haar versterkt door in het laatste hoofdstuk de perspectiefwisselingen elkaar in hoog tempo te laten opvolgen, waardoor de lezer in een lastige positie wordt gebracht, vergelijkbaar met de speler van het presto agitato.

Beethoven schreef de sonate toen hij ontdekt had dat hij langzaamaan doof werd. Dat doof worden/zijn en elkaar dus letterlijk en figuurlijk niet verstaan sluimert in de roman.

Beethovens doofheid heb ik er niet bewust in gestopt. Ik vind het wel een mooie lezing, want doofheid is ‘gaten in het geluid’ ervaren. Zeker is er sprake van figuurlijke doofheid: het elkaar niet begrijpen.

Voor mij is de zin “Wat begint als geschiedenis, eindigt als herinnering en daar tussenin vallen gaten” een sleutelzin?

Dat klopt. De feiten laten langzaamaan los, wat overblijft is een gekleurde herinnering. In deze roman vallen dierbare mensen weg, ergens tussen feit en herinnering, een gat dat nooit meer te dichten is.

Hoe ziet je schrijfproces eruit. Je vervlecht geschiedenis (bombardement op Coventry, Enigma-code, Heinkel HE 111-bommenwerpers, Beethoven) met elkaar. Hoe slaag je er in al die verbindingen logisch tot een eenheid te verwerken?

Het ontstaan van het verhaal, los van het ritme, was bijna magisch. Toen ik met mijn examenklas het literatuurtentamen voorbereidde, kwam een collega met het essay Aanvallend spel van Thomas Rosenboom, waarin hij vertelt hoe je een goede roman zou moeten schrijven. Leerlingen konden hiermee onderzoeken in hoeverre Rosenboom zijn eigen regels naleeft en ook hoe andere schrijvers dit doen. Rosenboom benadrukt het belang van een goede documentatie. Schrijf je een boek over een apotheker – hierbij verwijst hij natuurlijk naar Publieke werken – dan moet je je grondig verdiepen in een apotheker. Ik vroeg mij af hoe ik dat zelf deed en dacht ineens weer aan de Mondscheinsonate. Prompt deed ik twee grote ontdekkingen die uiteindelijk ten grondslag liggen aan het verhaal, namelijk: Beethoven heeft zijn sonate nooit zelf de Mondscheinsonate genoemd én er is een geheime operatie Mondscheinsonate geweest, het bombardement op Coventry. Vanuit een soort verwondering en ook wel verontwaardiging heb ik die twee verbonden: hoe is het mogelijk dat door een muziekcriticus deze sonate voor altijd met de maan is verbonden én wie haalt het in zijn hoofd om een geplande bommenregen te noemen naar deze sonate! Achter die misleidende naam wilde ik een verbinding tot stand brengen tussen twee levens waarin een gat geslagen was.

Dat het allemaal samenkomt, is voor mij net als voor de lezer een stukje magie. Wat zit er van jezelf in deze roman?

Personages zijn vaak metaforen van delen van mijzelf. Jytte vertegenwoordigt de grootste angst uit mijn jeugd. Ik houd met hart en ziel van het leven en heb veel te verliezen. Toen ik klein was, was ik doodsbang dat ik mijn moeder zou verliezen, had regelmatig paniekaanvallen en was dwangmatig op momenten dat zij wegging. Pas als ik de achterlichten bij het wegrijden had gezien, was er nog hoop dat ze levend zou terugkomen. In mijn paniekaanvallen viel ik in een zwart gat, waarin zij er niet meer was. Vanuit die beleving heb ik Jyttes verdriet beschreven. En verder: als kind was ik dol op verrassingseitjes, die van mij steeds een andere inhoud kregen, ik schreef als kind geheimtaal, ik bijt nog steeds nagels, en ik leef in muziek.

Boven de piano, die een belangrijke rol in het verhaal speelt, hangt een foto van de ‘West Screen’: “Wat je ziet op een foto hangt niet alleen af van wat de fotograaf heeft gefotografeerd, maar ook van de kijker en zijn geschiedenis.” Is dit niet de grote metafoor van je verhaal? 

Ja, dat denk ik wel. Daarom vind ik de lezer ook zo belangrijk. Alles is een kwestie van perspectief. Net zoals een willekeurige luisteraar de maan zag toen hij naar Beethovens sonate luisterde, zo kan de lezer ook vanuit zijn eigen perspectief het boek betekenis geven. In het boek heeft ook iedereen zijn eigen perspectief. De wereld ligt niet vast.

Het zijn de details die tellen in je boek. Zo speelt het speelt de inhoud van een chocolade verrassingseitje zit dat Jytte krijgt, een belangrijke rol in het verhaal: een vliegtuigje. De afgebeten nagels van Jytte krijgen een heel andere lading als je schrijft over ‘the nails’ (grote spijkers in dit geval) waarvan er drie uit het dak van de kathedraal gebruikt werden om een kruis te maken. Zo’n Cross of Nails is ook vanuit Coventry gestuurd naar de Gedachteniskirche in Berlijn. In de Enigma-code van de Duitsers (waarmee gecodeerde berichten aan de troepen werden doorgegeven) heette de aanval op Coventry ‘Mondscheinsonate.’ Muzieknoten zijn ook een soort code. Bedenk je die details tijdens het schrijven of maak je eerst een schrijfschema en verwerk je dan wat je bedacht hebt. Het klopt allemaal zo mooi.

Dat is een leuke vraag. Dat schrijfschema komt ook in mijn lessen terug. Zelf schrijf ik nooit vanuit een plan. Wel vind ik dat elk detail zinvol moet zijn in het geheel. Als schrijver kan ik voor mijzelf echt elk fragment verantwoorden. Wat betreft die details, als je in het schrijfproces zit, dan zie je gewoon veel meer. Ik kan me het moment nog herinneren dat ik bij mijn onderzoek die ‘Cross of Nails’ tegenkwam en dat ik mijn ogen niet kon geloven: dat die spijkers in het Engels ook nog steeds ‘nagels’ worden genoemd, al kennen wij die term ook nog, zoals in de uitdrukking ‘een nagel aan mijn doodskist’. Ik ervaar die ingevingen zelf ook als cadeautjes en kan er eindeloos plezier aan beleven.

Typografie speelt een rol in je verhaal. Je schrijft als Jytte ervaart dat haar moeder is verongelukt “er wordt van het ene op het andere moment een gat in je leven geslagen.” In de typografie is dat ‘letterlijk’ zichtbaar door een gat in de tekst. Bij kwaadheid wordt het woord ‘schoppen’ in grote vetgedrukte letters afgedrukt. Het zet het gevoel, de emotie kracht bij.

Het schrijfproces is voor mij een afwisseling van intuïtie en verstand. Aan het begin doet mijn verstand een stapje terug. Pas halverwege of aan het einde controleer ik het of ik intuïtief wel de juiste keuzes heb gemaakt. Bij de typografie had ik een wonderlijke ervaring. Vanaf het begin moesten van mij die letters aan de kant, groter en kleiner worden, de vleugels moesten de regelafstand ontwrichten. Pas toen ik mijn manuscript aan twee lezers wilde voorleggen, riep mijn verstand mij ter verantwoording: wat een aanstellerij! Wat droeg dit bij aan het verhaal? De lezers waren echter enthousiast, ook over de lay-out. Hun oordeel bevestigde mijn intuïtie, terwijl ik er met mijn verstand niet bij kon. Pas toen het gedrukt was, begreep ik het. De diepgewortelde angst had ruimte nodig. De angst van een kind kan nog zo ongegrond zijn, hij is allesomvattend en onverbiddelijk. Ik was ontroostbaar als mijn moeder er niet was, haar afwezigheid vrat gaten in mij. Omdat deze roman in essentie draait om dat gevoel, zowel bij Jytte als bij Naomi, heb ik een stukje van die ontwrichting ook in de letters willen laten voelen, het verstand buiten spel gezet.

De piano(muziek) speelt een essentiële rol in je roman. Boven de piano in het huis van Aron en Jytte hangt een foto van de ‘West Screen.’ Dat is een enorme glaswand van 21 x 18 meter in de nieuwe kathedraal van Coventry. De ruïnes van de oude kathedraal heeft men behouden. Glaskunstenaar John Hutton graveerde in ‘West Screen’ engelen die als het ware hun vleugels over de wereld spreiden. Een krachtig beeld, omdat het enerzijds refereert aan Rachel Mansell, de moeder van Naomi, die omkwam bij het bombardement op de kathedraal. Als je vanuit de nieuwbouw door de ‘West Screen’ naar de ruïnes van de oude kathedraal kijkt dan zie je de weerspiegeling en wordt duidelijk dat het nieuwe gebouw niet compleet is zonder het oude. Een prachtige metafoor. De vleugels van de engelen fladderen door je boek en leiden steeds tot reflectie in de kleine poëtische cursiefjes die overal opduiken. Kun je iets vertellen over het ontstaan van dit idee en de toepassing ervan in je verhaal?

Met de ontdekking van het bombardement kreeg ik wonderschone kantelende, broze glazen engelen cadeau met gaten in zich, die precies in mijn verhaal pasten. Omdat de roman de vorm van een sonate heeft, heb ik ook elementen uit de muziek gebruikt, zoals herhaling, o.a. in de vorm van engelen die in steeds andere vorm terugkomen. In de muziek vinden kleine verschuivingen plaats. In een boek kun je die laten zien in kleine variaties. Poëzie is bij uitstek geschikt om diepere lagen in het bewustzijn aan te boren en open plekken (gaten) te creëren, omdat er relatief veel ruimte is voor interpretatie. Dat reflectieve van de bespiegelingen zit heel sterk in mijn persoonlijkheid en ik vond het mooi om dat ook onderdeel van het boek te laten zijn. Bovendien past het bij de kloof tussen feit en herinnering. Een herinnering is een persoonlijke interpretatie van een feit en is veel meer bepalend voor wat achterblijft.

Wat hoop je dat de lezer bijblijft na lezing van je roman? 

Ik vind het mooi als er iets achterblijft bij de lezer, maar of dat nu een regeltje is, een personage, een diepere gedachte, een nageltje of iets anders. Ik zeg dat ook altijd tegen leerlingen: als je iets heel moois bent tegengekomen in een boek, laat het je nooit afpakken, ook niet door de docent die vindt dat je het verkeerd ziet of het niet belangrijk vindt. Boeken lezen is voor mij een vorm van schatten verzamelen. Ik hoop dat mensen ook in mijn boeken schatten zullen vinden, van welke orde van grootte dan ook.

Eerder gepubliceerd op De Leesclub van Alles

Luister hier ook het eerste radio-optreden van 4 november 2020 bij Radio NOOS in ‘Boeken met Michel’ 

Bizar detail: in de nieuwsuitzending vlak voor 'Boeken met Michel' ging het over een neergestort vliegtuig uit de Tweede Wereldoorlog!