Ahmed Bouanani - De kliniek

Recensie door Marjon Nooij

Uitgeverij Jurgen Maas

Gevangen met demonen in visioenen en waanzin 

Een anonieme ik-verteller slijt zijn dagen in een labyrintisch geheel van muren en gesloten deuren. In de ijskoude, vochtige en ranzige atmosfeer hebben zijn tijdsbesef en zijn God hem verlaten. Hij zit klem tussen beton, verdriet en de dood. Pas gestorvenen worden direct door kamergenoten bestolen van hun voddige kleding en schamele bezittingen. En naderhand praat niemand meer over de doden.

'Toen ik door de grote ijzeren poort van de kliniek liep, leefde ik waarschijnlijk nog. Dat dacht ik tenminste, want ik rook op mijn huid de geuren van de stad die ik nooit zou weerzien. […] en op de brede laan had ik, alsof er niets aan de hand was, niet meer de moeite genomen achterom te kijken en het leven een laatste keer vaarwel te zeggen.' 

Alleen de meest zintuiglijke ervaringen uit het verleden lijken zich voldoende vastgezet te hebben en drijven zo nu en dan boven. De dodelijke verveling en de voorspelbaarheid van de dagen die de levende doden in deze treurige hel doorbrengen, veroorzaken afstomping van gevoelens en de meesten hebben hun nieuwsgierigheid allang verloren, want achter elke gesloten deur is er immers weer een andere. Vanuit deze 'detentie' terugkeren naar de wereld die ze achter zich hebben gelaten, wordt een idee-fixe en de ijzeren poort een one-way-street.

De verteller is beschouwend en vertelt zijn verhaal door middel van monologue intérieur, afgewisseld met dialoog. Naar het einde van de roman toe versnelt het verhaal en volgen beelden elkaar steeds sneller op. De wereld achter de muren lijkt voor hem steeds bedreigender te worden, maar binnen de kliniek kan hij zich verstoppen in zijn dromen en visioenen. Hij vraagt zich af of zijn gevangenschap misschien slechts een 'optische illusie' is, maar het is als een beklemmende, angstige droom, waaruit ontwaken niet mogelijk is en hij komt langzaam maar zeker tot de slotsom dat het bestaan in de kliniek een kwestie van overleven is. De meeste patiënten wachten op het moment van hun onvermijdelijke dood, want op genezing hoeft niemand te rekenen.

'Overal zijn zieken, die precies hetzelfde zijn als andere zieken en die op een dag hopen te herstellen, zodat ze terug kunnen naar hun dierbaren aan de andere kant van die vermaledijde muren, terwijl helaas aan het eind van ieder pad hier de dood klaarstaat om iedereen als een ordinair vliegje te verzwelgen!'

Ahmed Bouanani, geboren in 1938 in Marokko, was dichter, auteur, illustrator en filmregisseur, en werd vooral bekend door de film The Mirage die hij in 1980 maakte in opdracht van 10^e Dubai International Film Festival in 2013. De film deed het goed op de lijst van de beste en belangrijkste 100 Arabische films. Voor de krant Al Maghrib maakte hij in 1983 een stripverhaal. Drie poëziebundels kwamen er uit zijn pen en er is slechts één roman gepubliceerd; De kliniek. Door zijn terughoudendheid om aandacht te genereren voor zijn eigen werk en het uit te geven, zijn er in 2006 vele manuscripten in rook opgegaan bij brand in zijn appartement. Na zijn dood in 2011 echter bleek zijn nalatenschap nog vele stukken te bevatten, die door zijn dochter worden gekoesterd.

De roman is te lezen als een allegorie op het leven van de Marokkaanse bevolking die zuchtte onder de onvermurwbare dictatuur van de in 1961 tot koning gekroonde Hassan II. ('Zelfs onze buurtkapper is een spion voor de politie. En Hoummane de taxichauffeur is eigenlijk inspecteur van de inlichtingendienst'.) Een raadselachtige en hallucinante vertelling met een surrealistische entourage, waarin Bouanani de treurigheid van zijn 'gevangenschap' beschrijft, waarin de patiënten om hem heen, als schimmige geesten zijn, soms apathisch, dan weer grappig, grof of opgefokt. Niemand weet hoe lang ze daar al verblijven en of ze ooit de weg naar buiten nog kunnen vinden. Het verblijf in de kliniek lijkt zich af te spelen in de gedachten van de verteller. Een kakofonie van radeloze hersenspinsels houdt hem bezig: de angst voor een depressie, de dreigende lethargie en de angst voor de vrijheid.

De vergelijking met De blinde uil van Sadegh Hedayat is evident, maar One flew over the cuckoo's nest zal tijdens het lezen ook op menig moment oppoppen. Bouanani's taal en manier van schrijven roepen als vanzelf beelden op, zodat het lezen als het ware een visuele belevenis wordt. Hester Tollenaar, die voor de vloeiende vertaling garant stond, beschrijft in het nawoord dat - getuige de brieven aan zijn vrouw - een maandenlang sanatoriumverblijf in 1967 veel impact op hem moet hebben gehad en jaren later ongetwijfeld het fundament vormde van De kliniek. Een geslaagde vergeten klassieker die is opgenomen in de Schwob winteractie 2020/2021

Dit uitgebreide en interessante artikel over de mens achter Bouanani is beslist de moeite van het lezen waard.

Eerder verschenen op Tzum

Titel: De kliniek
Auteur: Ahmed Bouanani
Pagina's: 130
ISBN: 9789491921780
Uitgeverij Jurgen Maas
Verschenen: november 2020

Marie-Hélène Lafon - Het verhaal van de zoon

Recensie door Marjon Nooij

Uitgeverij Vleugels

De zoon die er niet had mogen zijn

Chanterelle, 1908. Paul Lachalme, geboren in 1903, wordt wakker door een hartverscheurend gegil. Een afgrijselijk ongeluk berooft hem van zijn tweelingbroertje. Vanuit deze gebeurtenis ontvouwt zich Het verhaal van de zoon. Over het ongeluk wordt binnen de familie verder gezwegen en het leven gaat door. Marie-Hélène Lafon echter laat heel gedoseerd informatie los, door elk hoofdstuk te wisselen van perspectief, waarbij ze heen en weer springt in de tijd en tussen de verschillende generaties, gedurende honderd jaar, waarin drie generaties zonen hun wonden likken.

Het verhaal van de zoon is de elfde roman van de Franse auteur Marie-Hélène Lafon (1962) en de eerste die in het Nederlands is vertaald. Lafon situeert haar meeste romans in de Cantal, het departement waardoor de Santoire stroomt en waar ze is opgegroeid in een boerenfamilie. Ondanks dat ze al vanaf haar achttiende in Parijs woont, voelt ze zich nog altijd Cantalienne in hart en nieren. Na haar studie Latijn en moderne letteren aan de Sorbonne en behaalde haar doctoraat Literatuur. Momenteel doceert ze Frans, Grieks en Latijn aan het Saint Exupéry college.

Wanneer Gabrielle Léoty onbedoeld zwanger raakt van haar zestien jaar jongere minnaar, besluit ze om het hem niet te vertellen en vraagt haar 'volmaakte' jongere zuster Hélène, met haar 'rimpelloze huwelijk', om voor haar kind te zorgen. Ergo groeit haar zoontje André liefdevol en gelukkig op bij Leon, Hélène en zijn drie 'zussennichtjes', die hem aanbidden en koesteren. Het personage André wordt uitgewerkt tot het epicentrum van de roman. Zonder een sentimentele lading aan het verhaal te geven, weet Lafon haarscherp emoties op te roepen, waarbij ze geen woord teveel schrijft en veel onuitgesproken of niet beschreven laat. 

'Hij zou geen muizenissen willen hebben, geen muizenissen meer hebben; […] de gedachten die je niet loslaten, die een gat graven in je buik en je borst beklemmen. Hij heeft muizenissen en voor het eerst vraagt hij zich af of die onbekende vader wel weet dat hij, André Léoty, tien jaar oud, bestaat.'

De wufte, excentrieke Gabrielle verruilt haar verpleegstersbaan in het benauwende, kleinburgerlijke Aurillac, voor de vrijheid en het mondaine leven onder de stralende lichtjes van Parijs, en bezoekt het gezin van haar zuster slechts tweemaal per jaar; een gedeeld moederschap, maar meer tijd om haar te leren kennen geeft ze André niet. Het grote geheim wordt zodoende jarenlang in stand gehouden, evenals de valse schijn van het leven dat zijn biologische moeder leidt.

'Gabrielle wantrouwt het verleden, ze is op haar hoede; op haar leeftijd, achtenvijftig, weldra negenenvijftig jaar, heeft een vrouw alles te vrezen van haar verleden, spijt, wroeging, heimwee, de kille ijzersmaak van de gemiste kansen en het opkomende getij van de verloren illusies.'

Pas op zijn trouwdag krijgt André te horen wat de naam van zijn vader, zijn leeftijd en woonplaats is. Ondanks dat hij opgroeide in een warm, toegenegen nest, blijkt het niet kennen van zijn biologische vader als een groot gat te voelen.

'Op 1 januari […] had André Juliette in de ogen gekeken en gezegd: dit jaar zoek ik hem vind ik hem ik wil hem zien met Pasen gaan we drie dagen naar Parijs je komt met me mee ik ga er niet zonder jou naar toe.'

In 2008 bezoekt Antoine Léoty het graf van zijn ouders - André en Juliette - , ontwart het mysterie en sluit de cirkel zich. Het maakt maar al te duidelijk dat een mens de door het verleden toegebrachte wonden altijd met zich mee blijft dragen.

De tekst is verstoken van directe dialogen. Lafon laat haar personages wel spreken, maar doet dit door gebruik te maken van een neutrale vertelinstantie. Opmerkelijk daarbij is dat deze 'gesproken' tekst veelal verstoken is van interpuncties. Door de neutrale verteller houdt de lezer overzicht als door een panoramisch beeld. Hierdoor blijft de lezer ietwat op afstand en wordt het nergens sentimenteel. De schrijfstijl is intens, soms poëtisch, rauw en schurend. De veelal samengestelde zinnen hebben een grote zeggingskracht waarmee de personages scherp zijn neergezet. De liefde voor de Cantal en wat deze aan natuurschoon biedt, stroomt - net als de Santoire - door deze roman. Weer een prachtig boek uit de stal van Uitgeverij Vleugels in een vloeiende vertaling van Katelijne De Vuyst.

Eerder gepubliceerd op Tzum

Titel: Het verhaal van de zoon

Auteur: Marie-Hélène Lafon

Vertaling: Katelijne de Vuyst

Pagina's: 144

ISBN: 9789493186231

Uitgeverij Vleugels

Franse reeks

Verschenen: oktober 2020

Jan Brokken - Het eiland van Jean Rhys

Recensie door Marjon Nooij

Uitgeverij Atlas Contact

In de greep van een roman waaraan negen jaar is gewerkt

Het eiland van Jean Rhys is het resultaat van een grondige en persoonlijke zoektocht van Jan Brokken naar het verhaal van Jean Rhys en haar meest autobiografische meesterwerk De wijde Sargasso Zee. Dit boek heeft zoveel indruk op hem gemaakt dat hij driemaal - met Rhys' boek als reisgids in zijn binnenzak - naar het eiland is afgereisd. Dominica; het eiland in de Caribische Zee waar in 1890 haar wieg heeft gestaan en de zetel is van haar interpretatie van de voorgeschiedenis van Charlotte Brontës klassieke roman Jane Eyre.

Dagenlang is Mr. Royce bereid om hem rond te rijden over de 750 m² van het bovenwindse eiland, dat in 1493 door Columbus is ontdekt en van hem de naam Dominica kreeg. Het blijkt echter niet zo gemakkelijk om in gesprek te raken met de eilanders. De nawerking van het slavernijverleden is nog overal merkbaar, bijna tastbaar en de inwoners bijna zo ondoordringbaar als de jungle.

'De boeken van Jean Rhys kenden ze niet. Het is trouwens opvallend hoezeer Rhys in haar eigen land spreekwoordelijke profeet is; geen straat, geen school, geen gebouw is naar haar vernoemd.'

 In Rhys' nichtje Ena Williams en historicus Lennox Honeychurch, vindt Brokken meer bereidwillige gesprekspartners en verkrijgt hij additionele wetenswaardigheden over de auteur en het door haar zo geliefde eiland. Tijdens een bezoek aan Geneva Estate - de suikerplantage van de familie van Rhys, waar de boel tijdens een slavenopstand werd geplunderd en in brand gestoken - blijkt dat de achterdocht en weestand van de bevolking te groot is om erover te spreken. Op haar beurt verwerkte Rhys deze gebeurtenis ook in De wijde Sargasso Zee.

De ongerepte natuur met zijn pruttelende vulkanische warmwaterbronnen, watervallen die in het midden van het eiland zijn ontstaan door het samenkomen van de driehonderdvijfenzestig locale rivieren, blubberige wegen door de tropische regenval, de jungle, maar ook de drastische ontbossing ten behoeve van de bouw van een waterkrachtcentrale, maken dat het eiland van Jean Rhys in rap tempo verandert. Brokken verstaat de kunst dit op levendige wijze visueel te maken en je bijna te dwingen om maar door te lezen.

Brokken zelf zegt dat hij zijn reislust en interesse in andere culturen, van zijn vader heeft en het schrijven van zijn moeder. Zijn ouders hebben in Indonesië gewoond, waar ook zijn twee oudere broers zijn geboren.

‘Als domineeszoon was ik een buitenstaander in het dorp. En thuis was ik ook een buitenstaander. Ik had als enige de oorlog niet meegemaakt, had als enige niet in een kamp gezeten en had als enige de tropenzon niet voelen steken. Vaak wordt gezegd dat ik zo goed kijken en luisteren kan. Dat komt omdat ik overal en altijd een vreemde was.’ 

In Engeland heeft hij de uitgever van Rhys opgezocht, Diana Athill, bij wie het manuscript van De wijde Sargasso Zee op zolder lag, en ze bood hem veel nieuwe informatie, welke hij verwerkte in het in 1992 verschenen Goedenavond mrs. Rhys. Deze uitgebreide versie kwam in 1997 uit onder de titel En de vrouw een vreemde. Datzelfde jaar ging de film They destroyed all the roses in Nederland in première. Een documentaire over het leven van Rhys, waarin Brokken de verteller is.

'Ergens terugkomen levert andere indrukken op dan ergens heen reizen. Ik legde in 1996 weer vele kilometers op het eiland af, me ditmaal afvragend wat er veranderd was. Bij dat derde bezoek was de verrassing weg, maar juist daardoor kon ik controleren of mijn eerste indrukken juist waren geweest. Wachtend op minder schel licht, […] hoorde ik verhalen over het eiland die ik nog niet kende en die absoluut in het boek thuishoorden.'

Bij het derde bezoek aan het eiland bleek er zóveel te zijn veranderd - minder nooddruft en misère, de sfeer blijmoediger, maar ook de opkomst van moderne ontwikkelingen - dat een derde en herziene versie niet uit kon blijven en september 2020 is verschenen onder de titel Het eiland van Jean Rhys. Hierin heeft Brokken de historische achtergrond van De wijde Sargasso Zee, alsook details verwerkt die Maryvonne Moerman- Lenglet - de in Nederland wonende dochter van Rhys - hem heeft verteld. 

Wie De wijde Sargasso Zee al eerder heeft gelezen zal veel herkennen, wie Brokken's boek leest zal veel herkennen in Rhys' boek. De kip en het ei? Lees ze gewoon na elkaar en dan weer na elkaar, om steeds weer iets nieuws te ontdekken. De twee boeken zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden.

Wat dit boek tot een non-fictiejuweeltje maakt is de bijzondere gelaagdheid ervan. De invloed die De wijde Sargasso Zee op Brokken heeft gehad, de totstandkoming van Rhys' boek, haar jeugd die ze op het eiland heeft doorgebracht en de geschiedenis van Dominica, alles is verenigd in dit boeiende portret dat Brokken heeft geschilderd.

Laat je meevoeren in Brokken´s belevingswereld en treedt in de voetsporen van de auteur en haar roman die voor hem zo belangrijk is geweest.

Eerder gepubliceerd op Tzum

Titel: Het eiland van Jean Rhys

Auteur: Jan Brokken

Pagina's: 144

ISBN: 9789045041377

Uitgeverij Atlas Contact 

Verschenen: september 2020

Henriette Roosenburg - De muren vielen om

Recensie door Marjon Nooij

Uitgeverij Cossee

Schwob lenteactie 2020

Vergeten boek, vergeten verzetsvrouw 

In haar boek De muren vielen om doet Henriette Roosenburg verslag van haar bevrijding uit gevangenis Waldheim in Oost-Duitsland en haar vlucht met drie medegevangenen terug naar huis. Ze is dan achtentwintig.

Henriette (Jet) Jacoba Roosenberg (Den Haag, 1916 - Frankrijk, 1972) was geboren in een seculier joods gezin van een huisarts. Ze studeerde letteren en leerde Frans, Spaans en Russisch. In 1941 sloot ze zich aan bij het verzet, waarmee ze een indrukwekkende lijst met oorlogsverrichtingen op haar conto kreeg. Zo hield ze zich onder andere bezig met het helpen van joodse onderduikers, werkte bij de illegale krant Het Parool - verspreidde die en zorgde voor de aanvoer van nieuws van illegale radiozenders -, was koerier voor de verzetsgroep Fiat Libertas en smokkelde microfilms, wapens, geallieerde piloten en inlichtingen.

Wat er aan de tocht naar huis vooraf ging

In maart 1944 werd ze verraden en gearresteerd, waardoor ze in het Oranjehotel in Scheveningen werd vastgezet. Twee overplaatsingen volgden, tot ze in de Kriegswehrmachtsgefängnis in Utrecht door de nazi's ter dood veroordeeld werd, omdat ze negentien neergeschoten piloten had gesmokkeld. Roosenburg antwoordde daarop; 'Meneer de rechter, het waren er drieëntwintig'. In afwachting op het voltrekken van het vonnis deelde ze haar cel met Nel Lind en Joke Folmer die ze al kende vanuit het verzet. Als 'Nacht- und Nebelgevangenen - ze werden de NN'ers genoemd - gingen de politiek gevangenen in september 1944 op transport naar Duitsland - een stuiptrekking van de SS, vlak na Dolle Dinsdag,  toen bekend werd dat de geallieerde legers in opmars waren.

Na vier verschillende gevangenissen belandden ze op 5 februari 1945 in Waldheim. De omstandigheden waren daar erbarmelijk, ze konden zich niet verwarmen en leden honger. Medische hulp werd er niet gegeven, behalve aan diegenen die al op sterven na dood waren. Hun kracht om in een dergelijke ontredderde situatie het moreel hoog te houden, was het gezamenlijk zingen en stiekem, buiten het oog van de bewakers, kleine lapjes borduren met draadjes die ze uit elkaars kleding trokken. Op die manier wisten ze, door ruiling, aan meerdere kleuren te komen. Verder stond hun niets te doen dan wachten, wachten, wachten. Tot een executie kwam het gelukkig niet, want op 6 mei 1945 zijn ze bevrijd door het Russische leger en vielen voor hen de muren. Dat is het moment dat Jet's chronologische memorandum - ze schreef het tien jaar nadien in het Engels en gaf het uit in de VS - begint.

Zondag, 6 mei 1945

In de gevangenis gonst het 'Hitler is dood'. Ongeloof gaat langzaam over in een opgewonden sfeer, wanneer sleutels rinkelen en de celdeuren worden geopend. De verwarring is groot als blijkt dat er geen Duitsers meer te bekennen zijn. Dan ontmoeten ze Dries uit de mannengevangenis. Hij vindt een kaart van Duitsland in de opslagruimte en om de exodus voor te zijn bedenken ze hoe ze hun tocht naar Nederland zullen aanvangen. Ze besluiten hun eigen plan te trekken en niet te wachten op de repatriëring door de Russen. Een karretje brengt uitkomst om levensmiddelen mee te nemen en Dries, Nel, Joke en Jet besluiten - zonder identiteitsbewijzen - noordwaarts te lopen tot ze bij de Elbe belanden, waar ze een boot vinden en een stuk de rivier afzakken. Onderweg door het geruïneerde Duitsland vinden ze hier en daar onderdak, een bed, een maaltijd en 'nieuwe' kleding en schoenen.

'Wij Duitsers hebben jullie veel aangedaan wat we nooit meer goed kunnen maken. […]' 'We hadden voldoende bewijzen ondervonden van de goedgezindheid onder de Duitsers die we na onze bevrijding hadden ontmoet om ervan overtuigd te zijn dat ze niet allemaal zo verdorven waren als het trotse militairendom, de wrede Gestapo en de onmenselijke gevangenenbewaaksters die ons tijdens de vijfjarige bezetting van Holland hadden geregeerd. Toch was het moeilijk voor me om een Duitser anders dan als vijand te beschouwen.'

Niet alle Russen hebben het beste met de vluchtelingen voor en Roosenburg beschrijft onverbloemd dat ze zich aan vrouwen opdrongen en hen verkrachtten. Door honger gedreven belanden de vier in een Russisch uitwisselingskamp waar ze zich verplicht moeten laten controleren op geslachtsziektes en met DDT worden ontluisd. Na overdracht aan de Amerikanen gaat hun tocht verder, op weg naar huis.

'In het vliegtuig, dat we met een dozijn Amerikaanse soldaten deelden, zaten we dicht bijeen in de metalen stoeltjes en knepen elkaar voortdurend om onszelf ervan te overtuigen dat het allemaal waar was. Nu vlogen we in de richting van het land waar we thuishoorden.'

Het is opmerkelijk dat Roosenburg haar verhaal zoveel luchtigheid heeft mee kunnen geven. Haar schrijfstijl laat veerkracht en levenslust zien, inventiviteit om oplossingen te vinden en vooral veel moed. Ondanks de ontberingen schrijft ze opgewekt, levendig, liefdevol en bovenal nuchter en zonder scrupules, waardoor het juist zo krachtig is. Vanzelfsprekend hebben angst en ontberingen een beklemmend effect op de lezer, maar het verhaal sprankelt, heeft zelfs humor en een verrassende frisheid, die de vertaler heel treffend heeft weten te vangen in zijn vertaling vanuit het Engels.

Sonja van ’t Hof heeft het nawoord geschreven. Ze heeft langdurig onderzoek gedaan naar Roosenburg. Ze heeft inzage gekregen in het 'reisdagboek' dat de vluchtelingen bijhielden en is tot de conclusie gekomen dat het verhaal waarheidsgetrouw is.

Op Op de site van de uitgeverij vertelt ze meer hierover.

Een spannend ooggetuigenverslag en indrukwekkende vergeten klassieker. 

Eerder gepubliceerd op Tzum

Titel: De muren vielen om

Oorspr. titel: The walls came tumbling down

Auteur: Henriette Roosenburg

Vertaling: Wim Hora Adema

Nawoord: Sonja van 't Hof

Pagina's: 287

ISBN: 9789059368972

Uitgeverij Cossee

Verschenen: maart 2020

Carmen Laforet - Nada

Recensie door Marjon Nooij

Uitgeverij Orlando 

De leegheid van het 'niets' 

Carmen Laforet (1921-2004) heeft haar jeugd doorgebracht op Las Palmas en kwam in 1939, na de Spaanse burgeroorlog, naar Barcelona om filosofie en rechten te studeren. Ze debuteerde op 23-jarige leeftijd met de semi-autobiografische roman Nada, een klassieker die op de 30ste plaats is opgenomen in de Spaanse literaire canon. Laforet heeft diverse novellen, romans en verhalenbundels op haar naam staan. Het verschijnen in 1944 van het realistische Nada, heeft Laforet te danken aan het winnen van de Nadal-prijs. Nada werd in Spanje gezien als vernieuwende existentiële literatuur. 

Het is begin jaren '40 wanneer de 18-jarige, verweesde Andrea, na een flinke vertraging, om middernacht arriveert in het troosteloze, naoorlogse Barcelona van generalísimo Francisco Franco. Vanwege haar plannen om te gaan studeren, zal ze intrekken bij haar familie aan de Calle de Ariban. Het onthaal door de onbekende familieleden is als een droefgeestig welkomstcomité, zoals van de Adams family avant la lettre: spookachtige vrouwen, haar grofgebekte oom Juan, een dienstbode met een groenachtig gebit en een verwelkte en sukkelende grootmoeder. Het huis is verwaarloosd en ronduit smerig met een verstikkende atmosfeer. Beklemmend, benauwend, onheilspellend. Vanuit het ik-perspectief leidt ze de lezer door een jaar van bevreemding. 

'Vanaf dat moment leek alles me een nachtmerrie. […] Ik weet niet meer hoe ik die nacht in slaap heb kunnen vallen. […] Midden in deze ruimte, als een lijkbaar omringd door rouwende zielen - Die dubbele rij stoelen met uitpuilende zittingen - stond een divanbed met een zwarte deken, waarin ik moest slapen.' 

Haar hartstochtelijk godvrezende, maar hartvochtige en dominante tante Angustias brengt haar op de hoogte van de regels en probeert haar te waarschuwen en beschermen voor de dreigingen in de stad. Haar vriendelijke momenten komen bij Andrea niet geloofwaardig over en wanneer Angustias besluit om het klooster in te gaan, valt er een groot gat in het budget van de andere bewoners. Haar oom Juan is een zwakkeling en onbeduidend schilder. Hij heeft ongetwijfeld zwaar geleden in de oorlog en molesteert zijn liefhebbende vrouw Gloria, die - zonder dat Juan het weet - wat geld voor het gezin en 'het kind' probeert te verdienen met kaartspelen bij haar zuster. Ondertussen ontdekt Andrea dat haar knappe, maar naargeestige oom Román haar weet te verleiden tot contact door zijn viool- en pianospel. De getormenteerde en gemartelde man snuffelt in andermans spullen, maar weet dat vrouwen snel door hem gebiologeerd zijn. Haar oude grootmoeder is emotioneel niet meer zo sterk en laveert om de gemoederen van de andere bewoners.

'Vaak verwonderde ik me erover, te midden van die mensen in de Calle de Aribau, hoe ze van de meest onbeduidende voorvallen een drama wisten te maken, hoewel ze allemaal een last met zich meezeulden, een ware obsessie in hun binnenste, waar ze maar zelden direct op zinspeelden.' 

De aftakeling en onderlinge nijdigheid van de familieleden lijken model te staan voor hoe het Spanje na de oorlog vergaat, tijdens het Franco-regime. Laforet beschrijft dit niet met zoveel woorden, maar weet feilloos de suggestie te wekken. Huiselijk geweld en het seksueel gefrustreerde gedrag zijn schering en inslag in deze roman met duidelijke gothic novel-trekjes. Regelmatig ontvlucht de verantwoordelijke Andrea het huis en sluit vriendschappen in het kunstenaarsmilieu en met haar collegegenootje Ena, die in een gegoed milieu opgroeide, waarbij Andrea warmte en gelijkwaardigheid ervaart.

'Voor de eerste keer voelde ik een werkelijk verlangen naar menselijk gezelschap. Voor de eerste keer voelde ik in de palm van mijn handen het verlangen naar een andere hand die me gerust zou stellen…' 

Laforet's schrijfstijl is helder en ze weet op formidabele manier emoties te vangen, zoals het kille gedrag van Juan, het opportunistische van Román en de weifelende, lieve grootmoeder. De angsten en onzekerheden van de toch zo vastberaden protagonist, die uiteindelijk de vertrouwelinge wordt van enkele andere personages die hun verhaal bij haar uit de doeken doen, zodat de lezer ineens veel informatie krijgt en ook Andrea een aantal zaken een plekje weet te geven.

Ruim 75 jaar na dato leest het bijzonder gelaagde verhaal nog steeds heel fris. De dialogen zijn heel realistisch en ontroeren. De politieke omstandigheden worden niet met name genoemd, maar resoneren heel duidelijk in het verhaal.

In 2021 zal bij Uitgeverij Orlando Laforet's tweede roman La isla y los demonios verschijnen die Laforet zeven jaar later heeft uitgebracht. De reeks klassiekers die Orlando uitgeeft zijn stuk voor stuk oogstrelende hardcovers, met in het geval van Nada de afbeelding van een schilderij van Maurice Fromkes (1872-1931) Spanish Woman with a Green Bead Necklace, uit ca 1930.

Eerder gepubliceerd op Tzum

Titel: Nada

Auteur: Carmen Laforet

Vertaling: Fenny Ebels

Voorwoord: Mario Vargas Llosa

Pagina's: 336

ISBN: 9789493081574

Uitgeverij Orlando

Verschenen: september 2020

Patrick Modiano - Onzichtbare inkt

Recensie door Marjon Nooij

Uitgeverij Querido 

Een Odyssee naar herinneringen 

Patrick Modiano (1945), winnaar van de Nobelprijs voor de Literatuur, heeft al een aanzienlijk oeuvre op zijn naam staan wanneer daar dit jaar de Nederlandse vertaling Onzichtbare inkt aan toegevoegd wordt. Ook deze keer neemt hij de lezer weer mee naar Parijs, de oerbron in zijn werk. Wederom een roman met de welbekende Modianeske sfeeringrediënten, melancholie en beklemming, waarin de poëtica van Modiano herkenbaar, invoelbaar is, maar zich onderscheidt van zijn eerdere werk door de verrassende, mysterieuze plotwendingen. 

Wanneer de ik-verteller Jean Eyben als vroege twintiger op proef aan wordt genomen bij het bureau van monsieur Hutte, geeft deze hem de opdracht om het spoor na te jagen van Noëlle Lefevbre, een jonge vrouw die plotsklaps is verdwenen. Een dossier met 'witte plekken' en een steekkaart zijn vooralsnog de enige aanknopingspunten. Een obscure, onopgeloste zaak - met een groot vraagteken of de verdwijning ooit opgelost zal kunnen worden -, maar voor Eyben zo intrigerend dat hij besluit het dossier mee te nemen op het moment dat hij zijn werkzaamheden bij het bureau staakt. 

Gewapend met de steekkaart loopt hij, samen met de lezer, in haar voetsporen de straten van Parijs af en gaat hierbij associatief te werk. Bij het Poste Restanteloket vraagt hij tevergeefs naar aan haar geadresseerde post. Toevalligerwijs raakt hij in gesprek met iemand die haar heeft gekend en hem meeneemt naar een appartement waar ze eerder enige tijd verbleef. Daar vindt hij - verborgen in de lade van een nachtkastje - een agenda die Noëlle toebehoort. De summiere aantekeningen leiden Eyben, langzaam maar zeker, verder in zijn queeste. Toch zorgen de lege plekken voor grote raadselen en hij begint te denken dat ze onzichtbare inkt heeft gebruikt.

'Ik had nog allerlei andere details nodig, details die op het eerste gezicht niets met elkaar te maken zouden hebben, tot ik genoeg stukjes van de puzzel zou hebben verzameld. Dan hoefde ik ze alleen maar in de goede volgorde te leggen om de samenhang aan het licht te brengen.'

Maar waarom is hij zo gefascineerd door deze zaak? Wie is toch Noëlle Lefebvre? Met kleine stapjes weet Eyben de witte vlekken in zijn geheugen in te kleuren, kleine stapjes die de lezer verwarren, doch heel voorzichtig de sluier van de plot doen oplichten. De rode draad die door losse eindjes steeds meer vorm krijgt en zijn geheugen triggert en activeert. Omdat het geheugen niet feilloos is en door de persoon zelf beïnvloed wordt, blijft het verhaal raadselachtig en ongrijpbaar. Jaren zijn inmiddels voorbij gegaan als hij een foto ziet van een vriend van Noëlle en contact met hem zoekt. Vele toevalligheden zijn leidend voor de protagonist. 

Modiano speelt met bewuste en onbewuste herinneringen die in de loop der tijd naar de achtergrond zijn geraakt en witte plekken vormen, maar waarbij er laatjes openschuiven wanneer er zich een ervaring voordoet en het geheugen wordt getriggerd. De zogenaamde mémoire involontaire. Hij is hierbij schatplichtig aan Proust en diens Op zoek naar de verloren tijd.

'De verdwijning van Noëlle Lefebvre riep bij mij veel diepere echo’s op, van zo ver dat ik onmogelijk had kunnen zeggen waar ze vandaan kwamen.'

Eyben is van zins een boek te schrijven over de zoektocht naar herinneringen, waarbij hij ervoor kiest om niet-chronologisch, niet-lineair te schrijven. Hierdoor lopen tijden door elkaar heen om uiteindelijk in elkaar versmelten wanneer heden en verleden samenkomen. Er wordt de indruk gewekt dat er een connectie is tussen Eyben en Noëlle en dat hij heimelijk bezig is verliefd te worden. Op het moment dat hij - voor de lezer een behoorlijk abrupte sprong in de tijd - in Rome is en de sporen van Noëlle probeert te volgen, wisselt het perspectief, haast ongemerkt, maar heel natuurlijk. Dat is het moment dat het duidelijk wordt dat Eyben de speurtocht reconstrueert en eindelijk is begonnen aan zijn eigen boek.

Heel behendig weet Modiano beelden op te roepen door suggestief te schrijven, precies zoals we van hem gewend zijn, en het gelaagde verhaal verrukkelijk traag te laten verlopen, zonder dat hij er teveel woorden aan 'vuil' maakt. Het resultaat is een boek betrekkelijk klein van omvang, maar met een heel vol en meeslepend plot, waarin er steeds dunne mistflarden hangen tussen feit en fictie.

'Ik was niet op mijn hoede, en als ik aan de toekomst dacht, was ik ervan overtuigd dat niets van wat ik beleefde ooit verloren zou gaan. Niets. Ik was te jong om te beseffen dat je op een gegeven moment steeds vaker op gaten in je geheugen stuit.'

De Franse titel Encre sympathique roept al meteen de vraag op waarom vertaler Maarten Elzinga heeft gekozen voor onzichtbaar. Het Franse sympathetique staat in dezen niet voor het Nederlandse sympathiek. Sympathetische inkt bestaat uit kobaltzout, dat een roze kleur geeft wanneer het is opgelost, waardoor het bijna onzichtbaar is, en blauw wordt nadat het is opgedroogd. De kleur blauw is een opmerkelijk en leidend motief. Het symboliseert vertrouwen, loyaliteit, wijsheid, zelfverzekerdheid, intelligentie, geloof en waarheid. 

De hamvraag is of de protagonist zoekt naar Noëlle of naar zichzelf. Een duidelijk antwoord wordt de lezer gelukkig onthouden. Ook al maakt Modiano veel gebruik van het thema herinnering, hij weet steeds weer te ontroeren en zal daardoor niet gaan vervelen. Het open einde geeft voldoende ruimte om nog een poosje te kauwen en te herkauwen op de roman. 

Magnifiek! 

Eerder geplubliceerd op Tzum 

Titel: Onzichtbare inkt 

Auteur: Patrick Modiano 

Vertaling: Maarten Elzinga 

Pagina's: 144 

ISBN: 9789021420844 

Uitgeverij Querido 

Verschenen: februari 2020