Colette – Claudine op school

Geraffineerd, vilein, maar oh zo grappig

Sidonie-Gabrielle Colette (1873 – 1954) trouwde op haar twintigste met de veertien jaar oudere auteur Henry Gauthier-Villars, die onder andere het pseudoniem ‘Willy’ gebruikte en romans door diverse ghostwriters liet schrijven. Aanvankelijk verzorgde Colette zijn correspondentie, maar al snel werd ze door Willy gestimuleerd om zelf ook te gaan schrijven. Dit ging zelfs zover dat hij haar af en toe opsloot om zo de productie te verhogen. Haar debuut Claudine op school is het eerste deel van de vierdelige Claudine-reeks dat in 1900 verscheen onder het Willy-label. Het werd meteen een daverend kassucces én deed veel stof opwaaien. Het succes van de Claudine-reeks was voor een groot deel te danken aan de pikante scènes. Onder de vlag van Willy verschenen er zelfs Claudinepoppen en andere gadgets.

Hun huwelijk had zijn ups en downs en beiden hadden affaires. Zelfs zonder dat ze het eerst wisten met dezelfde vrouw, waarna ze er een ménage à trois van maakten. Na dertien jaar was de koek op en verliet ze hem. Colette kreeg uiteindelijk de auteursrechten om haar ‘Claudines’ onder haar eigen (achter-)naam te publiceren, waarna ze een aanzienlijk oeuvre opbouwde. Ze was een nationaal symbool; haar tachtigste verjaardag werd in den lande groots gevierd en dit herenkostuum dragende icoon was zelfs de eerste Franse auteur die een staatsbegrafenis kreeg.

Marjon Nooij

Van de pikante scènes over homo- en heteroliefde zal de hedendaagse lezer geen rode oortjes meer krijgen. In onze ogen is het allemaal verholen geschreven, maar honderd jaar geleden bracht menigeen heimelijke uurtjes door met Claudine op school, dat voor een deel autobiografisch is.

‘Ze is heel intelligent, maar ze haalt de wildste streken uit en jullie moeten die kwajongensstreken en dat wilde haar maar niet als voorbeeld nemen.’

Dit jaar is het 150e geboortejaar van Colette. Een feestelijke gelegenheid voor Uitgeverij Van Maaskant Haun om in de aankomende tijd de vier delen van de Claudine-reeks uit te geven. Gerda Baardman staat garant voor de soepel leesbare vertaling; haar grote droom sinds ze de boeken in haar jeugd heeft gelezen. Dit eerste deel is opgenomen in de zomeractie van Schwob

In Claudine op school voert Colette zichzelf op vanuit het ik-perspectief als de bijdehante vijftienjarige eindexamenkandidaat Claudine, die woont in de Bourgogne; zelfstandig, brutaal, driftig, hartstochtelijk en ónverbiddelijk. Op school is ze haantje-de-voorste, maar ze weet zichzelf wel heel geraffineerd weg te cijferen als ze daar haar voordeel uit kan halen. Zelfs op scholen in buurdorpen wordt er over haar gepraat. Thuis is er niet veel voor haar te halen; er is geen moederfiguur meer in beeld en haar verstrooide vader heeft het te druk met zijn slakken en weet niet wat zijn dochter allemaal bezighoudt. Op de dorpsschool weet ze haar vriendinnen – Claire (haar ‘voedsterzusje’), Anaïs (komisch, maar verdorven: eet potloden en vlakgom), Marie (‘dom, maar vrolijk’) en Luce (‘die zo naar slaag en liefkozingen hunkert’) – om haar vinger te winden en er vallen meermaals klappen en sadistische gemenigheden tussen hen.

De nieuwe, jonge hulponderwijzeres Amée ‘heeft het karakter van een aanhalig poesje, teer kouwelijk en ongelooflijk lief [...]’, Claudine is direct behoorlijk verkikkerd op haar en ze weet het zo te ritselen dat haar vader toestemming geeft om haar thuis uit te nodigen voor bijlessen die ze eigenlijk helemaal niet nodig heeft. Helaas houdt deze flirt geen stand, omdat juffrouw Sergent – ‘die valse rooie’, eerst de maîtresse van schoolinspecteur en huisarts Dutertre – een relatie met haar begint. Een goede reden voor Claudine om een competitiestrijd te beginnen. De leerlingen zijn goed geïnstrueerd en weten dat ze in de pauzes nooit ongeoorloofd het lokaal binnen mogen stuiven, wanneer de twee leraressen daar binnen aan het flikflooien zijn.

Het broeit op school dat het een lieve lust is wanneer er twee hulponderwijzers verschijnen. Er zijn legio affaires tussen de leden van het personeel. ‘[…] het moet gezegd: dit is geen alledaagse school!’ Dutertre sjanst zelfs met Claudine, wiens ego dat streelt en die het allemaal bijzonder luchtig opneemt. Tja, #Metoo was nog een grote onbekende.

‘O, lief, betoverend meisje, waar ben je bang voor? Voor mij hoef je toch niet bang te zijn? Ik ben toch geen ploert? Je hebt niets te vrezen, niets. Kleine Claudine, wat ben je mooi, met die warmbruine ogen en die wilde krullen! Je hebt vast een lichaam als een aanbiddelijk beeldje...’ […] Wil je wel geloven dat ik sinds de ‘ongeoorloofde avances ’van de bezeten rokkenjager Dutertre ondanks alles een vaag soort trots voel?’

Wanneer de eerste verdieping van de school op de nominatie staat om gesloopt te worden, worden de meisjes ingezet om de zolder op te ruimen en vinden ze tot hun grote hilariteit een hele stapel blaadjes met erotische getinte afbeeldingen. Door de herrie die ze maken, worden ze bijna betrapt, maar de bakvissen kunnen nog net op tijd een uitgestreken gezicht trekken.

Haar grootste angst is dat haar vader haar na het eindexamen naar Parijs zal sturen, ‘naar een rijke kinderloze tante die me in het uitgaansleven zal introduceren, waar ik ongetwijfeld talloze blunders zal begaan… Hoe moet ik het zonder het buitenleven stellen, ik met mijn onstilbare honger naar de natuur?’

Door het gebruik van het ik-perspectief is het Claudine die de andere personages beschrijft en kan de lezer niet anders dan zich alleen in het hoofd van de tiener verplaatsen en de taferelen met een helicopterview overzien.

Bijzonder is dat Colette al in 1900 onverholen en vrijmoedig schreef over lesbische liefde en ontluikende seksuele gevoelens. Het lezen van het geestige dagboek van deze tegendraadse puber met haar vileine trekjes, staat garant voor kostelijke leesuurtjes.

Kom maar op met deel twee: Claudine à Paris. 

--

Eerder verschenen op Tzum

Titel: Claudine op school
Auteur: Colette
Vertaling: Gerda Baardman
Pagina's: 280
ISBN: 9789083200286
Uitgeverij Van Maaskant Haun
Verschenen: juni 2023

Lawrence Durrell - Justine

'Alexandrië, de grote wijnpers van de liefde'

Justine is het eerste deel van het Alexandrië Kwartet van Lawrence Durrell dat in 1957 verscheen. Waarom zaten we eigenlijk te wachten op een Nederlandse vertaling? Durrell maakt het de lezer immers niet gemakkelijk met zijn breed uitwaaierende, maar sterke beschrijvingen van de couleur locale van Alexandrië; mengkroes van religies, afkomst, rijkdom en armoede. Je loopt het risico om hele stukken te lezen zonder het op te slaan en het blijkt een tour de force om met je hoofd boven de exotische mist uit te stijgen. Wie zich echter waagt aan een herlezing, wordt beloond door het mooie proza. De meanderende stukken tekst – die bovendien verre van chronologisch zijn – verhalen over belangrijke anekdotes en observaties uit het geheugen van de hoofdpersoon. Ook de karakterbeschrijvingen zijn krachtig en zeer realistisch.

Marjon Nooij

Lawrence George Durrell (1912-1990) is in Brits-Indië geboren als zoon van een kolonistenechtpaar. Op zijn elfde werd hij naar Engeland gestuurd om daar te gaan studeren, maar dat werd een fiasco. Op zijn vijftiende begon hij voorzichtig met het schrijven van gedichten en in 1931 werd er een bundel gepubliceerd. In 1935 emigreerde hij met zijn eerste vrouw naar Griekenland, maar week uit naar Egypte toen het hem door de Tweede Wereldoorlog te heet werd onder zijn voeten. Hij ontmoette in Alexandrië de vrouw die model heeft gestaan voor Justine en trouwde later met haar. De auteur is schatplichtig aan de Amerikaanse auteur Henry Miller, wat in de sensuele liefdesscènes tot uiting komt.

Na het verschijnen van de tetralogie gingen er geruchten dat Durrell zou worden genomineerd voor de Nobelprijs voor de Literatuur, maar helaas voor hem bleef het bij deze speculatie. Samen met de andere drie romans uit het kwartet – Balthazar (1958), Mountolive (1958) en Clea (1960) – die nog bij Uitgeverij Van Maaskant Haun zullen verschijnen – vormt Justine (vertaald door Meta Gemert) één geheel.

Durrell voert in deze postmodernistische mozaïekroman een ik-verteller op die, tijdens de late periode van de 30'er jaren van de vorige eeuw, belandt in een vierhoeksverhouding; de rode draad en verbindende factor van de personages, hoewel ook het dromerige Alexandrië niet moet worden vergeten als verbindend element. De verteller is de Ierse leraar Darley, die in dit deel nog niet bij name wordt genoemd. Hij heeft ontegenzeglijk raakvlakken met de auteur zelf.

‘Aantekeningen voor landschapstinten... Lange aaneenschakelingen van tempera. Licht, gefilterd door ingedikt citroensap. Een lucht vol baksteenstof, zoet ruikende baksteenstof, en de geur van een heet wegdek geblust met water. Lichte nevelwolken, onderweg naar de aarde, die maar zelden regen brengen. Spuit daar stoffig rood, stoffig groen, kalkachtig paars en verdunde, karmijnrode lak op. Zomers werd de lucht licht gevernist door zeedamp. Alles lag onder een laag gomhars.’

Darley begint zijn relaas met de mededeling dat hij naar een Grieks eiland is gevlucht met het kind van Melissa die zo tragisch aan haar einde kwam. Hij mijmert over verloren relaties uit vervlogen tijden die zich nostalgisch voor zijn geestesoog ontvouwen, doordat hij zijn eigen aantekeningen, brieven, de dagboeknotities van de joodse Justine en andere parafernalia als vertroosting overloopt. Hij wil ‘ze weer tot leven wekken tot aan het punt waarop pijn kunst wordt’. Hierbij gaat hij associatief te werk en laat zich leiden door epifanieën. 'niet in de volgorde waarin ze plaatsvonden – want dat is geschiedenis – maar in de volgorde waarin ze voor het eerst betekenis voor me kregen'. Door deze samengebrachte herinneringen is er geen sprake van een strak gecomponeerde plot. Het is dan ook een karaktergedreven verhaal.

‘Schakel na schakel keer ik terug langs de ijzeren ketting van de herinnering naar de stad die we samen zo kort hebben bewoond: de stad die ons heeft gebruikt als haar flora – ons in conflicten stortte die de hare waren en die we per ongeluk voor de onzen hielden: dierbaar Alexandrië.’

Met Melissa, een tengere, oprechte en tuberculeuze Alexandrijnse danseres, begint Darley een affaire, – ‘We waren maatjes in waardeloosheid.’ Ondanks dat hij het niet kan aanzien dat ze ook begeerd wordt door Cohen, valt hij al snel voor de raadselachtige, flamboyante, doch rusteloze Justine met wie hij zich in een seksuele relatie stort. Justine die ‘vrij wilde zijn om lief te hebben’, maar getrouwd is met de vermogende kopt Nessim (‘Haar liefde was als een huid waarin hij, zoals het kind Heracles, ingenaaid was.‘) en niet van plan om uit haar huwelijk te stappen. Saillant detail is dat Darley en Nessim ook weer vrienden zijn. Ook Nessim en Melissa beginnen een relatie. Ondanks dat Justine en Darley er alles aan doen om hun affaire geheim te houden, ruikt Nessim onraad. Zijn jaloezie culmineert in een obscure actie en Justine, die we kunnen zien als allegorie van de gecompliceerde stad, besluit uit hun leven te verdwijnen.

‘Alexandrië de grote wijnpers van de liefde [was]: zij die eruit verrezen, waren de zieken, de eenzamen, de profeten – ik bedoel allen die in hun seksuele gevoelens diep verwond zijn.’

Durrell neemt de lezer mee door de Egyptische stad zoals James Joyce dat eerder deed in Dublin. Of het nu regent, of dat het donker is, hij weet hoe hij de atmosfeer van de bruisende stad – met zijn bewoners, hun gewoonten, de stoffige wegen, de geuren, het geluid van de muezzin die oproept tot het gebed, de Pharos van Alexandrië – levendig, melancholiek, maar realistisch kan beschrijven. Er vindt veel plaats in deze rijke roman en een bont gezelschap aan personages passeert de revue. Je tanden erin zetten en langzaam savoureren is het devies om te genieten van Durrells poëtische en lyrische taal, zijn sensuele beschrijvingen en prachtige zinnen, waarbij zelfs subtiele humor zich af en toe laat zien. Dit tezamen maakt de roman tot een sensationele leesbeleving waarin de herinnering, liefde, jaloezie en passie een constante factor zijn.

--

Titel: Justine

Auteur: Lawrence Durrell

Vertaling: Meta Gemert

Pagina’s: 272

Uitgeverij Van Maaskant Haun

ISBN: 9789083200200

Verschenen: januari 2023

Friedrich Torberg – Gerber

 

De goddelijke almacht van een wiskundeleraar

De in Wenen geboren Joodse journalist Friedrich Torberg (1908-1979) was pas tweeëntwintig toen in 1930 'Der Schüler Gerber hat absolviert' verscheen. Max Brod geloofde heilig in deze debuutroman en bezorgde het bij de Weense uitgeverij Zsolnay. Het boek werd direct een daverend succes, maar onder invloed van de nazi's werd het verboden en verbrand. Torberg wist via diverse omzwervingen te ontsnappen naar de Verenigde Staten waar hij tot 1951 in ballingschap bleef wonen, om zich daarna weer definitief te vestigen in Wenen. Vlak voor zijn plotselinge dood in 1979 ontving Torberg de Grote Oostenrijkse Staatsprijs voor Literatuur.

Marjon Nooij

Bij Uitgeverij Van Maaskant Haun is Torbergs debuut – opgenomen in de winteractie van Schwob en met een schitterend zelfportret van Egon Schiele op de cover – verschenen onder de titel Gerber, waarvoor Kris Lauwerys en Isabelle Schoepen garant stonden voor de soepele vertaling. Omdat de doctrine van het door de auteur beschreven schoolsysteem op verontrustende wijze raakvlakken heeft met de praktijken van de kampcommandant in zijn latere werk Mein ist die Rache (1943), wordt Gerber gezien als visionaire roman, die qua inzicht dus breder getrokken kan worden dan dat deze alleen bedoeld is als schoolroman; zoals Max Brod het verwoordde, geeft het inzicht in het totaalbeeld van ons bestaan. Kurt Tucholsky en Robert Musil waren er bij verschijnen zeer van onder de indruk. Als 'The pupil Gerber' volgde in 1981 een verfilming met Gabriel Barylli in de rol van Kurt Gerber.

De inspiratie voor deze semi-autobiografische roman haalde Torberg uit zijn eigen schooltijd in Praag en het zakken voor zijn eindexamen. Hij heeft aan den lijve meegemaakt hoe zo'n onbarmhartige ervaring soms kon doorwerken en er door de hoge druk zelfs leerlingen overgingen tot suïcide. Deze klassieker uit de Duitstalige literatuurgeschiedenis kan gezien worden als kritiek op het destijds geldende, autoritaire schoolsysteem.

Protagonist Kurt Gerber – alter ego van Friedrich Torberg – begint aan zijn achtste en laatste jaar op het Realgymnasium. Hij bereidt zich voor op de Matura, oftewel Reifeprüfung; het eindexamen. Zijn kansen om te slagen zijn zeker niet slecht te noemen, maar wiskunde is zijn zwakke punt en hij beseft dat hij er nog flink aan moet trekken.

Antagonist is de autocratische wiskundeleraar professor Artur Kufper, die vanwege zijn beruchte reputatie door de leerlingen 'God Kupfer' wordt genoemd; 'een kleinburger die zijn machtsfantasieën botviert van achter zijn lessenaar' en vooral geen tegenspraak duldt. Hij blijkt dat jaar ongelukkigerwijs ook hun klassenleraar te zijn, die er niet voor schroomt om de leerlingen voor het oog van iedereen door het slijk te halen. Wiskunde is een verplicht vak, dus hiervoor slagen is van cruciaal belang. Dagelijks lopen de leerlingen de kans om naar voren geroepen te worden voor een mondelinge overhoring.

In zijn privéleven laat Kupfer bij tijd en wijlen een prostituee opdraven; 'zij werd door Kupfer bot opgedragen haar kleren uit te trekken om via alle denkbare wegen die zijn half ziekelijke lusten hem ingaven bij steeds hetzelfde eindpunt aan te komen: dat ze, zondig geworden, voor hem neerknielde en hem smeekte als straf haar lijf te nemen.'

Gerber stelt zich vooralsnog redelijk mild op ten opzichte van Kupfer, maar al snel heeft hij in de gaten dat Kupfer geen enkele kans onbenut laat om zijn machtsmiddelen in te zetten en de leerling waar hij zijn oog op heeft laten vallen op een meedogenloze manier uit te wringen. De sadistische treitercampagne wordt successievelijk voortgezet met als doel de druk op te voeren, de leerling te kleineren en de psyche te breken. Dit levert beklemmende passages op.

Tijdens een vluchtige ontmoeting met vader Gerber, waarschuwt Kupfer hem; 'uw zoon zal bij mij het lachen wel vergaan. Dat soort vlegels krijg ik wel klein!’ Hierop dringt vader er bij zijn zoon op aan om naar een andere school te gaan, maar, omdat hij in beginsel nog zelfverzekerd is en niet gelooft dat Kupfer zoveel macht zal hebben, weigert Kurt halsstarrig het hoofd te buigen. Wel accepteert hij uiteindelijk de bijlessen. Desalniettemin regeert de angst wanneer de mondelinge examens beginnen. De subjectiviteit van de beoordelingen is fnuikend, vooral omdat hij heeft gehoord dat er andere leerlingen tot tweemaal toe zijn gezakt voor wiskunde.

'[…] nu weet Kurt waaraan dit beeld hem herinnert, iets wat hij kortgeleden heeft gelezen over een pogrom in een synagoge, daar zitten ze nu, angstig, o zo angstig te wachten tot de kozakkenhoofdman binnenvalt met de gruwelijke boodschap, Kurt kan zich voorstellen dat ze allen in een vreselijk geweeklaag uitbarsten – maar nee, dat zal niet gebeuren, ze zijn tenslotte ‘voorbereid’, ze hebben allemaal geleerd, sommigen zijn zo zelfverzekerd dat ze zelfs met elkaar babbelen, dat zijn de goede leerlingen, ze praten luid, zonder met de anderen rekening te houden [...]'

Het moge duidelijk zijn dat eenzaamheid om de hoek komt kijken wanneer zijn vader ernstig ziek wordt en zelfs dreigt te overlijden. De kans om van school gestuurd te worden is reëel. Hij wil hoe dan ook slagen en zijn vader behoeden voor stress vanwege van zijn slechte beoordelingen. Daardoor verzwijgt hij zijn onvoldoende en vervalst zijn vaders handtekening, domweg omdat Kupfer een handtekening van zijn moeder niet accepteert. Ook zijn wanhopige en onbeantwoorde liefde voor zijn voormalige klasgenoot Lisa Berwald – die hem als speelbal gebruikt; hem lijkt aan te moedigen, maar zich dan terugtrekt – speelt hem parten. Hij mag haar alleen 'vanuit de verte aanbidden' en ze beantwoordt zijn brieven niet.

Een confronterend hersenspinsel van Kurt is, dat wanneer een klasgenoot onverwachts sterft en niemand om hem lijkt te rouwen, hij er vanuit gaat dat er waarschijnlijk ook niemand zal zijn die om hém zal rouwen. Gaandeweg verliest hij het contact met de realiteit. 'Het was moeilijk te geloven dat er ook leraren waren die níet uit waren op het demonstreren van hun macht zolang het nog kon, maar die stil en bescheiden toewerkten naar de overgang van hun grote belangrijkheid naar hun nog grotere onbelangrijkheid.' De andere leraren lijken onder de plak van Kupfer te zitten en te zwichten voor zijn vernederingen. Toch probeert een leraar van een ander vak hem nog te behoeden voor de fratsen van Kupfer, wanneer Kurt op een belangrijk moment de klas verlaat om Lisa op te zoeken.

Het altruïsme van Kurt staat haaks op de egoïstische, grensoverschrijdende opstelling van Kupfer. De angst die de leerling voelt tijdens het mondelinge examen – waarvan hij achteraf bedenkt dat de oplossing uiteindelijk toch niet zo ingewikkeld was – slaat Kurt letterlijk lam.

Torberg zet psychologisch sterk uitgewerkte personages neer en gebruikt beklemmende sleutelscènes die de onrechtvaardige en psychologische oorlogsvoering zeer realistisch maken. Existentiële thema's als angst, verlies en vrees worden in de roman glashelder beschreven alsook de verschillende soorten relaties, zoals tussen Kurt en zijn ouders, leraren, medeleerlingen en zijn onbereikbare liefde.

Zoals het motto van Rabbi Shimon ben Gamliël al aangeeft: 'De wereld berust op drie dingen: waarheid, rechtvaardigheid en liefde.' Maar Kurt Gerber voelt dat de druk wordt opgevoerd, verliest zijn trots en zelfvertrouwen, en ziet geen andere uitweg dan een drastische vorm van capitulatie. Het krantenbericht dat Torberg op de laatste bladzijde heeft geplaatst is ontluisterend.

--

Titel: Gerber

Auteur: Friedrich Torberg

Vertaling: Kris Lauwerys en Isabelle Schoepen

Pagina's: 296

ISBN: 9789083166148

Uitgeverij Van Maaskant Haun

Verschenen: december 2022

Meta Gemert - Barbara, een gezongen leven

Zingen was haar leven en ze moest lijden om te zijn wie ze was

Op 24 november 2022 was het vijfentwintig jaar geleden dat Barbara (Monique Andrée Serf, 1930-1997) overleed. In Frankrijk zijn er tal van herdenkingen geweest en is er weer veel aandacht besteed aan het oeuvre van deze chansonnière. Daar het tv-programma Chansons vorig jaar vrij geruisloos voorbij is gegaan aan dit icoon, besloot Meta Gemert in het leven van deze veelzijdige en onvergetelijke artieste te duiken. Met het boek Barbara, een gezongen leven, heeft ze een levensschets geschreven. Vier maanden onderzoek zijn er aan het schrijven van het boek vooraf gegaan, vier maanden om in haar leven te duiken. Met nadruk vermeldt Gemert dat het nooit haar bedoeling is geweest om een biografie over haar te schrijven. Aan de hand van haar chansons, interviews en de verhalen van mensen die Barbara om zich heen had verzameld, is Gemert in de archieven gaan zoeken en is dit levendige boek ontstaan. 'Ik werd meteen getroffen door de emotie in haar stem. Zij raakt me, zoals geen andere artiest me heeft geraakt, maar nu nog tien keer zoveel als toen. Ik werd eigenlijk postuum verliefd op haar. Door het onderzoek naar Barbara heb ik mij haar leven eigen gemaakt.'

Monique Andrée Serf heeft geen gemakkelijke jeugd gehad. Geboren in een weliswaar niet praktiserend Joods gezin, heeft ze daar in de oorlogsjaren wel de gevolgen van ondervonden, doordat ze meerdere malen heeft moeten verhuizen om uit handen van de nazi's te blijven. Daarbij is na haar dood uit haar memoires – die overigens onvoltooid zijn gebleven – gebleken dat ze op tienjarige leeftijd het slachtoffer is geweest van incest. Haar vader zou zich aan haar vergrepen hebben.

Al heel jong had ze ambities om zangles te nemen en wilde ze naar het conservatorium. Ze gebruikte elk meubelstuk dat voorhanden was als surrogaatpiano. Daarbij groeide ze op in de schaduw van haar oudere broer Jean, die arts wilde worden. Monique werd meermaals ingepeperd dat ze dom en niet volwaardig zou zijn, omdat ze zo graag naar de Music Hall wilde, concertpianiste wilde worden en zangles wilde nemen. Dit werd vanuit het gezin echter niet gestimuleerd, maar uiteindelijk kreeg ze het voor elkaar dat ze zelf op zoek mocht gaan naar een zanglerares. Met het pianospel ging het helaas wat moeizamer. Een cyste in haar hand en de daaropvolgende operaties zorgden ervoor dat ze haar hand niet volledig kon gebruiken. Deze hand hield ze later tijdens haar optredens buiten het zicht van haar publiek.

Uiteindelijk heeft haar vader toch een piano voor haar gehuurd, maar toen hij daarna het gezin verliet, werd de piano door haar moeder weer teruggestuurd wegens geldgebrek. Monique nam haar dat niet in dank af en ontvluchtte zelf ook het gezin op zoek naar een mogelijkheid om haar talent – wat ze geheel zelf heeft ontwikkeld – ten volle te ontplooien. Gaandeweg werden haar optredens steeds meer een spirituele belevenis voor haar relatief jonge publiek.

'Het duurde behoorlijk lang voordat zij erkend werd en het heeft nogal wat voeten in aarde gehad. Ze is al vijfendertig wanneer ze doorbreekt en dat is voor die tijd best oud.'

In haar Granny had ze haar eerste en trouwste fan, daar deze haar vanaf haar vroegste jeugd steunde en stimuleerde om haar talent te ontplooien. Haar moeder zag dat pas in toen Barbara succes kreeg met de vertolking van haar zelfgeschreven, autobiografische chansons. De relatie met haar moeder verbeterde later en deze is zelfs boven haar dochter in hetzelfde appartementencomplex gaan wonen.

Nog altijd wordt Barbara gezien als een mythe en Gerard Depardieu treedt vandaag de dag nog op met haar nummers. Met hem als tegenspeler stond ze in 1996, een jaar voor haar dood, op het toneel in Lily Passion; een muziekspektakel dat ze ook zelf had geschreven.

De auteur heeft tal van fragmenten van haar chansons, met de integrale Nederlandse vertaling ervan, in het boek opgenomen. Hierbij verwijst ze naar speciale gebeurtenissen in haar leven, zoals het liedje ’Nantes’, waarmee ze zich na haar vaders dood met hem heeft geprobeerd te verzoenen. 'Rémusat' was een van haar afscheidsliederen voor haar moeder en 'Eglantine' schreef ze over haar grootmoeder die overleed toen Barbara pas zestien was.

Op de website https://barbarachansons.nl, die de auteur als aanvulling op het boek heeft opgezet, is alle muziek te beluisteren die Barbara ooit heeft gezongen en het ligt in de planning om er ook beeldmateriaal op te zetten. Onlangs is er een artikel geplaatst dat Jacques Dohmen, toenmalig redacteur bij Querido, na haar dood heeft geschreven voor Vrij Nederland.

In het middenkatern zijn karaktervolle foto's opgenomen van de mooie en uiterst lange Française – ze was 1,83 m –, uit de verschillende perioden van haar leven en carrière. Jacques Brel noemde haar lelijk, maar dat kan toch niemand met goed fatsoen met hem eens zijn.

Een grote hekel had ze aan het geven van interviews en daarin gaf ze zichzelf niet bloot. Ze wilde niet in een hokje worden geplaatst. Vooral lastig vond ze het wanneer men hoogdravend deed over haar bezigheden. ‘J’aime les journalistes, mais je déteste les questions’ en ‘Je chante ma vie’. Dus waarom had ze er dan nog over moeten vertellen? Haar veeleisende attitude en haar opvliegendheid stonden haaks op haar generositeit. 'Ze was moeilijk voor haar musici, maar die respecteerden haar; ze haalde het beste uit hen.' Barbara was niet behept het talent om er financieel de rem op te zetten. Ze smeet met dure cadeaus en had haar manager nodig om dit binnen de perken gehouden. Daarentegen ging ze trouw naar gevangenissen en ziekenhuizen om aidspatiënten te bezoeken. Op een speciaal nummer konden mensen haar dag en nacht bellen met hun zorgen. Ook in haar stormachtige en gepassioneerde relaties – ze versleet de een na de ander – knetterde het vaak en was het alles of niets.

'Ze was niet alleen moeilijk en somber, maar ook heel geestig en had vaak de slappe lach. En ze was een goede vriendin voor anderen. Omdat ze niets over zichzelf vertelde, hing men allerlei veronderstellingen aan haar op; dat ze intellectueel zou zijn. En dat was ze niet, ze haalde zichzelf juist veel te veel naar beneden. Ze had een minderwaardigheidscomplex doordat haar vader het niet afliet te zeggen dat ze dom was.'

Barbara heeft als gepassioneerd breister ettelijke breiwerkjes voor anderen gemaakt. Maar talent had ze niet, want het gebeurde dat een trui uiteindelijk mouwen met verschillende lengte bleek te hebben.

In de laatste jaren van haar leven woonde ze in relatieve afzondering in Précy en was Béatrice de Nouillan haar steun en toeverlaat. 'Het frappante is dat zij, in tegenstelling tot anderen die een graantje van het succes hebben willen meepikken, altijd geweigerd heeft om over Barbara te schrijven.'

Veelvuldig gebruik van slaap- en pepmiddelen had Barbara's systeem zodanig uitgeput dat een voedselvergiftiging en toxic shock syndroom haar op 67-jarige leeftijd fataal zijn geworden.

Barbara, een gezongen leven is een heerlijk leesbare en luisterrijke levensschets voor wie de muziek van Barbara nog niet kende, maar zeker ook voor wie haar nog deels in het gehoor en op het netvlies heeft. Het biedt een postume en hernieuwde kennismaking met het leven en melancholieke oeuvre van een markante persoonlijkheid.

--

Eerder verschenen op Tzum

Titel: Barbara, een gezongen levens

Auteur: Meta Gemert

Pagina's: 244

ISBN: 9789083200255

Uitgeverij Van Maaskant Haun

Verschenen: augustus 2022

Interview – Meta Gemert over haar boek Barbara – Een gezongen leven

 

“Door het onderzoek naar Barbara heb ik mij haar leven eigen gemaakt.”

Over de auteur

Voordat Meta Gemert zelfstandig vertaler (vooral uit het Engels) en uitgever werd, werkte zij voor verschillende bedrijven en organisaties in Londen (Ontario, Canada), Leiden, Groningen, Londen (Engeland), Den Haag en Amsterdam. Zij had de ambitie om al heel vroeg met pensioen te gaan, zo rond haar veertigste, maar telkens kwam er iets tussen, voornamelijk geldgebrek. In 2017 richtte ze uitgeverij Van Maaskant Haun op en toen besefte ze dat ze nog lang niet met pensioen zou gaan, want het uitgeven van mooie boeken is het leukste dat er is.

Over het boek

Op 24 november 2022 is het 25 jaar geleden dat de chansonnière Barbara (1930-1997) – geboren als Monique Andrée Serf – overleed. Er zijn veel artiesten en kunstenaars van wie wordt gezegd dat ze onvergetelijk zijn, maar Barbara was wat dat betreft het summum: in Frankrijk was ze een waar icoon met de status van een rockster. Haar optredens werden gaandeweg steeds meer een spirituele belevenis. De meerderheid van haar toehoorders was relatief jong, tussen de 17 en 35 jaar, en als haar stem het tijdens een concert even liet afweten, zong dat publiek zelf luidkeels de chansons met haar mee. ‘J’aime les journalistes, mais je déteste les questions’ is een geestige maar gemeende uitspraak van haar. Ze had een moeilijke jeugd, waardoor elke vraag die iets diepgravender was een geërgerde reactie opwekte. Zij zóng haar leven (‘Je chante ma vie’) en ze wilde dus het liefst alleen vertellen over haar werk.

In Barbara – een gezongen leven schetst Meta Gemert aan de hand van een aantal chansons, interviews, en verhalen van en over vrienden, minnaars en assistentes, een beeld van deze geweldige, veeleisende, licht ontvlambare en genereuze vrouw.

Interview Meta Gemert

Zandpol, 16 november 2022; we spraken elkaar bij het Letterenfonds, een mooie gelegenheid om het interview te plannen dat al in de pen zat. Het was iets te kort tijd om een live afspraak te maken, dus planden we een videogesprek om te praten over haar boek Barbara – een gezongen leven, waarmee ze een levensschets heeft geschreven over deze veelzijdige chansonnière. Vier maanden onderzoek zijn er aan het schrijven van het boek vooraf gegaan, vier maanden om in het leven van de artieste te duiken. Met nadruk vermeldt Gemert dat het nooit haar bedoeling is geweest om een biografie over haar te schrijven. Aan de hand van haar chansons, interviews en de verhalen van mensen die Barbara (geboren als Monique Andrée Serf, 1930-1997) om zich heen had verzameld, is Gemert in haar leven gedoken en is dit prachtige boek ontstaan.

Marjon Nooij

Meta, het idee om een boek over Barbara te schrijven is ontstaan omdat je het zo jammer vond dat er in de eerste serie van het programma Chansons van Matthijs van Nieuwkerk en Rob Kemps zo weinig aandacht werd geschonken aan de Franse chansonnière Barbara. Je hebt je behoorlijk verdiept in haar leven en dat heel meeslepend beschreven. Voor mij heeft het een herontdekking van de melancholie van haar chansons teweeggebracht. Kun je iets vertellen over de rol die Barbara's muziek voor jou heeft vervuld.

“Ik leerde de muziek van Barbara kennen toen ik in Groningen ging wonen. Ik werd meteen getroffen door de emotie in haar stem. Ik had een maand of drie in Frankrijk gezeten waar ik druiven heb geplukt. Mijn Canadese broer woonde er met zijn gezin en ik bracht er veel tijd door. Ik was op dat moment echt Francofiel dus Barbara viel op rijpe grond. Mijn vriendinnen en ik zwijmelden bij haar. Ik vond haar heel intrigerend en mooi. Zij hoort bij mijn Groningse periode (1976-1985). Door het onderzoek naar Barbara heb ik mij haar leven eigen gemaakt.”

Zijn er voor jou ook verrassingen boven water gekomen? Chansons die je zelf ook niet kende?

“Ik was gestopt met het kopen van nieuwe platen in 1981 na haar album Seule. Toen ik me in haar ging verdiepen bleek dat ze daarna nog het muziekspektakel Lily Passion had gedaan met Gérard Depardieu, en een jaar voor haar dood in 1996, kwam haar allerlaatste plaat Barbara uit. Die muziek is prachtig. Toen ik jong was, vond ik het moeilijk om te horen dat haar stem zo achteruitging (op de laatste LP) en nu vond ik dat alleen maar prachtig, en alles ontroerde me zo dat ik heel vaak in tranen ben geweest. Zeker toen ik me in de teksten ging verdiepen die zo persoonlijk zijn. Ik kende voor die tijd haar chansons, maar van haar leven wist ik niets. Zij raakt me, zoals geen andere artiest me heeft geraakt, maar nu nog tien keer zoveel als toen. Ik werd eigenlijk postuum verliefd op haar.”

Ik heb gezocht naar het muziekspektakel Lily Passion. Zijn daar nog beelden van in omloop?

“Er zijn inderdaad nog videobanden van, maar die zijn nooit uitgegeven. Lily Passion heeft schitterende muziek geschreven, zoals 'Tango Indigo'. Ze maakte soms uitstapjes naar andere muziekvormen, en toen dus de tango, wat heel bijzonder was. Mijn hoop is dat die beelden toch nog een keer worden uitgegeven. Dat zou ik heel erg leuk vinden, want dan zie je haar bewégen. Overal waar Lily in dat stuk optreedt, vermoordt haar tegenspeler Gérard Depardieu mensen. David (Dépardieu) moordt in elke stad waar Lily optreedt. Hij kan het niet helpen, hij krijgt die drang door haar stem. Dat betekent dat zij moet stoppen met zingen voor publiek, maar alleen voor hem zingen mag nog wel. Wat ik minder leuk vind – ik heb wel de geluidsopname – is dat Depardieu in dat stuk af en toe zo vreselijk aan het schreeuwen is.”

Barbara heeft een bewogen leven geleid. Dramatische ervaringen, zoals onder andere incest, zorgden voor verwijdering van haar familie. Ze had een heel aparte attitude, veeleisend, opvliegend, lak aan alles en iedereen en ze werd beschouwd als een mythe. Toch gruwde ze ervan wanneer anderen in haar ogen hoogdravend deden over haar bezigheden.

“Ze had zeker geen lak aan het publiek, echt niet. Ze was moeilijk voor haar musici, maar die respecteerden haar; ze haalde het beste uit hen. Ze was niet alleen heel moeilijk en somber, maar ook heel geestig en had vaak de slappe lach. En ze was een goede vriendin voor anderen.

Omdat ze niets over zichzelf vertelde, hing men allerlei veronderstellingen aan haar op, dat ze intellectueel zou zijn. En dat was ze niet, ze haalde zichzelf juist veel te veel naar beneden. Ze had een minderwaardigheidscomplex doordat haar vader het niet afliet te zeggen dat ze dom was.”

Het levensverhaal van Barbara is heel indringend. Ze is uit een onveilige situatie gevlucht, maar toch heeft ze zichzelf zo knap ontplooid.

“Eigenlijk is ze ontzettend lang tegengewerkt. Niet alleen in het gezin, maar ook gedurende de hele episode dat ze optrad in België. Het duurde ook behoorlijk lang voordat zij erkend werd en het heeft nogal wat voeten in aarde gehad. Ze is al vijfendertig wanneer ze doorbreekt en dat is voor die tijd best oud. Haar incestervaring met haar vader heeft haar relaties met mannen waarschijnlijk ontzettend beïnvloed, want ze versleet de een na de ander, als om die eerste ervaring uit te wissen, maar dit is nooit helemaal gelukt. De mannen die ze om zich heen had waren over het algemeen erg lief voor haar. Zijzelf was op veel vlakken zo gepassioneerd dat het in de relaties vaak knetterde. Daarbij moest ze de passie, de hartstocht, wel vasthouden om te schrijven. Saillant detail is dat het zo slecht met haar ging toen ze net was doorgebroken, en ze al die aandacht toch moeilijk vond, dat ze een psychiater bezocht. Ze verwachtte, zoals wel meer mensen, dat deze ervoor zou zorgen dat ze een heel ander mens zou worden en haar grote angst was dat, als ze 'genezen' zou zijn, ze dan ook haar talent zou kwijtraken. Dus ze hield er na een paar sessies alweer mee op. Eigenlijk moest ze lijden om te zijn wie ze was.”

“Het verhaal over haar incestervaring heeft ze altijd verborgen gehouden. Dit is pas na haar dood naar buiten gekomen. Ze had veel voorgevoelens – ik denk dat ze ook wist dat ze dood zou gaan – en is begonnen haar memoires te schrijven.

In de zestiger jaren heeft Marie Chaix, een van haar assistentes, een boek over haar geschreven, maar Barbara weigerde het te lezen. Ook Jacques Tournier heeft over haar geschreven. Ze vond het verschrikkelijk, wilde niets weten van een biografie en ook geen autobiografie schrijven. Uiteindelijk heeft ze dus toch haar memoires geschreven, die overigens onvoltooid zijn gebleven, misschien om een verklaring te geven voor het feit dat ze zo moeilijk was, waarom ze zo vreselijk tegen de pers deed en tijdens interviews. Over haar verleden wilde ze niet praten. Eigenlijk achteraf ook wel begrijpelijk, want in de biografieën die na haar dood zijn verschenen, wordt er veel gespeculeerd over haar incestverleden en wordt ze in dat hokje geplaatst. Net of dat het enige was wat nog telde. Haar grote angst kan geweest zijn dat dit verhaal haar carrière zou doen ondersneeuwen. En verder was ze natuurlijk bang dat men haar niet zou geloven, zoals die misbruikverhalen van jonge vrouwen vaak nog steeds niet worden geloofd, en we hebben het hier over de jaren vijftig! Het is dus heel begrijpelijk dat ze haar mond hield.”

Barbara was door haar werk altijd onder de mensen, maar vaak ook was heel graag alleen. Toch had ze een groot en warm hart voor mensen die belangrijk voor haar waren en voor diegenen die dat nodig hadden. En ze heeft uiteindelijk toch haar vader nog opgezocht toen deze stierf.

“Vooral in de laatste jaren was ze veel alleen. Dat had ze nodig, want ze gaf alles in die optredens en dan had ze behoefte aan alleen zijn. Ook was het zo dat men vaak inbreuk probeerde te maken op haar privacy. Dan lagen de fans voor de deur bij wijze van spreken. Dat was gekmakend voor haar. Zoals elke artiest dat voelt, zit er iets dubbels aan succes. De overgang van publiek naar privé is een eeuwige strijd. 

Haar vader was trouwens al dood toen ze bij hem aankwam. Ze heeft zich met hem proberen te verzoenen in het liedje ’Nantes’. Ook in dat lied vertelt ze dat het al te laat was toen ze aankwam.”

Je laat de lezer meegenieten van de prachtige liedjes door niet alleen de Franse tekst, maar ook de integrale vertaling van de tekst in het Nederlands te vermelden. Het blijft jammer dat je muziek niet in een fysiek boek kunt stoppen en daarom het je een website opgezet als eerbetoon aan Barbara en als aanvulling op je boek.

“De Nederlandse vertalingen zijn maar snippers, hè. Op de website https://barbarachansons.nl staat alles van Barbara, ook een aantal versies van verschillende nummers. Alle muziek die Barbara ooit heeft gezongen, op studioalbums en tijdens liveconcerten, is hier te beluisteren. Het ligt in de planning dat deze website steeds aangevuld gaat worden. Het is ook nog steeds de bedoeling er beeldmateriaal op te zetten, maar dan moet er een connectie komen met YouTube, want beeldmateriaal is heel zwaar, in termen van bytes. En verder hebben we natuurlijk te maken met de rechten, maar ik heb een overeenkomst met Buma/Stemra gesloten. Voor de 24e november aanstaande, wanneer ze 25 jaar dood is, komt er in elk geval weer een blog. Het betreft een stuk dat na haar overlijden in Vrij Nederland stond, geschreven door Jacques Dohmen, toenmalig redacteur bij Querido en fan van het eerste uur.”

Het is duidelijk dat het werk van Barbara een behoorlijk autobiografisch karakter heeft.

“Eigenlijk was alles wat ze zong autobiografisch.”

Al die ingrijpende jeugdervaringen, zoals het verbannen worden tijdens de oorlog naar andere woonplaatsen, omdat ze in een Joods gezin is geboren, het onbegrip van haar moeder voor haar drang naar het maken van muziek, het overlijden van haar geliefde grootmoeder die haar wél begreep en het misbruik, zijn van grote invloed geweest op haar succes in haar carrière.

“Dat zou inderdaad zo kunnen zijn, maar het bleek al op heel jonge leeftijd dat ze talent had en ze wilde het ook heel graag benutten. Maar het is trouwens apart dat de relatie met haar moeder later verbeterde, ze hield ook onvoorwaardelijk van haar moeder. Ik denk dat wanneer je afgewezen wordt door een ouder, je altijd zult proberen om de ander te bereiken, al is het postuum. Haar moeder veranderde van houding toen haar dochter succes kreeg. De liefde voor haar kind werd pas uitgekristalliseerd, doordat andere mensen Barbara fantastisch vonden. Zij is later zelfs boven haar dochter gaan wonen, in hetzelfde flatgebouw. Barbara heeft heel liefdevolle chansons geschreven, zoals 'Mon enfance' en 'Rémusat'. Dit laatste was een van haar afscheidsliederen voor haar moeder. Haar Granny, geboren in Oekraïne, overleed toen Barbara zestien was. Zij was haar grootste fan, begreep haar en heeft haar altijd gesteund. Het liedje 'Eglantine', dat ze schreef over haar grootmoeder, heeft me heel erg geraakt.”

Wat ik zo frappant vind, is dat sommigen haar zo lelijk vonden. De foto's die in het boek staan laten haar zien in heel verschillende situaties en daarop is ze een heel mooie vrouw met een karaktervol gezicht.

“Dat ben ik met je eens. Ik vind haar ook een prachtige vrouw. Ze was 1,83 m en dat is zeker voor een Française heel groot. Haar goede vriend Jacques Brel zei dat hij haar lelijk vond, maar misschien vond hij dat omdat hij zelf ook niet zo mooi is. Ik kon (Gemert lacht) het toch niet laten om daar iets over te schrijven.

Barbara is op een trieste manier aan haar einde gekomen en na haar dood een mythe geworden.

“In Frankrijk is ze absoluut een mythe, en nu weer met de herdenking van haar overlijden. Ik kan me nog herinneren dat ik op een dinsdag hoorde dat Barbara was overleden, ik had haar een beetje uit het oog verloren, maar dat nieuws was voor mij heel dramatisch. Ze hoorde bij een bepaalde periode in mijn leven. Aan de andere kant was ik ook onder de indruk dat ze toch nog zo oud was geworden. Haar gebruik van slaap- en pepmiddelen, om maar op het toneel te kunnen blijven staan, hadden haar compleet uitgewoond. Uiteindelijk is ze overleden nadat ze iets heeft gegeten wat niet helemaal goed meer was. Haar laatste assistente, Béatrice de Nouaillan, woonde bij haar in huis en ik vermoed dat zij aanwezig was toen Barbara zo ziek werd. Eenmaal in het ziekenhuis is ze snel in coma geraakt en overleden door een toxic shock syndroom. Béatrice heeft het huis geërfd en woont nog steeds in Précy. Ze is de regisseur geworden van Gérard Depardieu, die tot op de dag van vandaag de chansons van Barbara zingt. Het frappante is dat zij, in tegenstelling tot anderen die een graantje van het succes hebben willen meepikken, altijd geweigerd heeft om over Barbara te schrijven.”

Alle boeken die Uitgeverij Van Maaskant Haun uitgeeft, hebben een Joods thema. Ook het gezin waarin Barbara opgroeide was van oorsprong Joods. Wat is jouw fascinatie voor het Jodendom?

“Al sinds ik vrij jong was, heb ik iets met het Joods. Ik kan mijn vinger er niet goed op leggen, maar het was een soort fascinatie. Niet met het geloof an sich, maar de cultuur van eten, gezelligheid, alles wat ermee te maken heeft. Mijn vaders broer was getrouwd met een Joodse vrouw, mijn favoriete tante. Als ik daar vandaan kwam was ik altijd misselijk, omdat ze me vol stopte met heerlijk eten. Als Barbara niet Joods was geweest, had ik dit boek waarschijnlijk ook niet uitgebracht, maar nu past het prima in ons fonds.

--

Eerder verschenen in Bazarow Magazine

Gabriele Tergit - Zo was het nu eenmaal

Teloorgang van een bloeiende Joodse samenleving in Berlijn

Gabriele Tergit – pseudoniem voor Elise Hirschmann (Berlijn, 1894 – Londen, 1982) – werd geboren in een Joods gezin in het gegoede milieu en werkte na haar studies filosofie en geschiedenis als eerste vrouwelijke rechtbankverslaggever in de Weimarrepubliek in een door mannen gedomineerde omgeving. Ze werkte voor het Berliner Tageblatt dat door de Duitsers werd gezien als liberale, Joodse krant. Vanwege de dreigende machtsovername door het naziregime besloot Tergit in 1933 – na de brand in de Reichstag en net op tijd, want de nazi's hadden hun oog al op de belangrijke en invloedrijke journalist laten vallen – om Duitsland vanaf Tiergarten met de S-Bahn te verlaten en via Tsjechië de wijk te kiezen naar Palestina; een lastig besluit voor haar, omdat ze in wezen het zionisme afwees. In 1938 vestigde ze zich definitief in Londen.

Marjon Nooij

Na het verschijnen van haar magnum opus De Effingers was het haar grote wens om nogmaals een indrukwekkende roman te schrijven over de Joods-Duitse bourgeoisie. Dit schreef ze onder de titel So war's eben. Er is destijds aardig wat 'gerommeld' in de lijvige roman, bepaalde families werden er zelfs rigoureus uitgeschreven. Het duurde nog tot 2021 voordat Duitsland er eindelijk klaar voor was om het werk onverkort en in originele staat uit te geven onder redactie van Nicole Henneberg, waarna Mattanja van den Bos de vertaling naar het Nederlands voor haar rekening nam. De roman, die bij Uitgeverij Van Maaskant Haun verscheen als Zo was het nu eenmaal, behelst de periode van 1897 tot de zestiger jaren van de twintigste eeuw.

Zo was het nu eenmaal vertelt het verhaal over het verval van Pruisen en van een aantal Duitse en Joods-Duitse families in Oost- en West-Berlijn – middenklasse gezinnen en gegoede lui – tijdens grofweg de eerste zes decennia van de twintigste eeuw. De vriendschappelijke banden tussen de diverse families komen door de veranderende politieke mores op scherp te staan en ook in het geval van een gemengd huwelijk wakkert de (naderende) oorlog het antisemitisme aan. Dit gebeurt grotendeels tijdens de inflatie, die vooral in de schoenen wordt geschoven van de 'roofzuchtige vreemdelingen'.

'Buitenlandse Joden hebben hier hele straten opgekocht. U zult mijn verontwaardiging delen. […] De inflatie is de rooftocht van het grote geld tegen de kleine burgers.'

Een belangrijke en informatieve rol is weggelegd voor de diverse leden van de redactie van de fictieve Berliner Rundschau, waar heel wat wordt bekonkeld en men vaak van mening verschilt over de stand van zaken in de politieke wereld.

'Veel kwam voort uit verkeerde aannames. De menigte was woedend vanwege haar Duitse taal, de Sudetenduitser vriendelijk vanwege de Duitse taal. Als hij had geweten dat ze Jodin was dan had hij haar niet vriendelijk 'landgenote' genoemd en als de Tsjechen geweten hadden dat ze vervolgd werd, dan waren ze vriendelijk geweest. Zo ingewikkeld was alles overal.'

Hoofdredacteur Heye blijft zijn democratische gedachtegoed trouw. Het alter ego waarmee Tergit zichzelf opvoert in de gedaante van Grete, wordt journalist bij Berliner Rundschau. Haar familie is niet enthousiast over haar functie, maar de ambitieuze Grete zet onverzettelijk door op haar ingeslagen weg.

De verschillende gezinnen maken allen een ontwikkeling door. Neem bijvoorbeeld het gezin Von Rumke. Het behoort tot de rijkere klasse en dreigt na de Eerste Wereldoorlog uit elkaar te vallen, wanneer hun kinderen elk een eigen weg kiezen. Freia verlaat het ouderlijk huis door met een Joodse man te trouwen en Jürgen begeeft zich in communistische kringen. Interessante rollen zijn weggelegd voor de oudste zoon Friedrich Wilhelm en zijn tweede vrouw Ruth – Edeltrauth – Stahlmacher; hij overtuigd nationaalsocialist die zijn Joodse zwager probeert te redden en de meedogenloze Ruth die vastbesloten opgaat in haar Arische rol, haar Joodse kennissen verraadt, maar toch een Joodse onderduiker in huis heeft.

'In de herfst van 1944 ging er om de drie dagen een transport. Alle bekenden […] werden getransporteerd. Niemand wist waarheen. 'We komen in een ander getto terecht.' […] 'Ja, ja' zei iemand anders, 'je lijdt hier weliswaar een verschrikkelijke honger, maar je bent hier tenminste al gewend.'

'Hoe heet de plek waar u naartoe gaat?'

'Birkenau.''

Een groot deel van de roman bestaat uit dynamische, politieke en maatschappijkritische dialoogscènes, waardoor de gebeurtenissen van de geschiedenis en de politieke onrust zich voor het oog van de lezer ontwikkelen. Er heerst ongeloof bij de Joodse gemeenschap, hun rustige en goede leven is aan het wankelen en uiteindelijk moeten ze zelfs kamers onderverhuren vanwege armoede, geldontwaarding en woningnood. De veranderingen van het dagelijks leven in de verschillende sociale klassen, werkloosheid, Beurskrach van 1929 met zijn hyperinflatie, vervolging en ballingschap worden gedetailleerd in beeld gebracht. De Shoah komt vanzelfsprekend aan bod, maar wordt niet tot in de kleine details beschreven.

De roman bestaat uit vijf duidelijk afgebakende delen: Keizerrijk, Oorlog, De Republiek Weimar, Het Derde Rijk, Na de oorlog. In het laatste deel van de roman gaat Grete in de vijftiger jaren naar Londen en New York om oude bekenden op te zoeken. De verschillende personages hebben zich in ballingschap verspreid over diverse landen. De bezoeken zijn als een afscheid nemen van het 'oude leven' en het zich openstellen voor het 'nieuwe oude leven'.

Het aantal namen dat Tergit opvoert is duizelingwekkend te noemen. De losse appendix met alle personages is een welkom hulpmiddel om duidelijkheid te verschaffen. Ook het overweldigende aantal scenes die beschreven worden, laten de lezer soms bijna naar adem happen. Maar de aanhouder wint, komt steeds vaster in het verhaal en wordt uiteindelijk beloond door deze caleidoscopische roman door het panoramische beeld van dit roerige en beklemmende stuk geschiedenis. De 'vergeten' auteur geeft een authentiek tijdbeeld van de geschiedenis van Duitsland.

Tergit beschrijft in deze indrukwekkende sociale kroniek de mores en de karakters in heldere taal en zonder een blad voor de pen (mond) te nemen. Haar nuchtere, lucide kijk op maatschappij en politiek is wars van sentimentaliteit en met een soms haast zakelijke stijl. Wel beschrijft ze in de journalistieke fragmenten de sterke fundamentele veranderingen, die niet alleen veranderingen zijn door de tijdgeest, maar ook door het doormaken van de Groote- en Tweede Wereldoorlog. De journalistieke beschrijvingen waren voor Tergit uiteraard een kolfje naar haar hand. Ze laat zien waar de titel voor lijkt te staan en wekt daarmee de indruk dat het bedoeld is als een gelaten uitdrukking. Zo was het nu eenmaal/so war's eben, het is voorbij en we moeten leren van onze fouten, maar kunnen niets meer aan het verleden veranderen.

Eerder verschenen op Tzum

--

Titel: Zo was het nu eenmaal

Auteur: Gabriele Tergit

Vertaling: Mattanja van den Bos

Pagina's: 596

ISBN: 9789083166124

Uitgeverij Van Maaskant Haun

Verschenen: juli 2022

Maria Lazar - Leven verboden!

Hoe zal er over mij gesproken worden als ik dood ben?

Maria Lazar (1895-1948) was een Weense bohème van welgestelde Joodse afkomst. Ze groeide op met namen als Robert Musil en Stefan Zweig tussen de elite van de Oostenrijkse cultuur en publiceerde destijds in dezelfde bladen als Elias Cannetti's vrouw Veza en Joseph Roth. Vanwege de oorlogsdreiging vluchtte ze naar het noorden, om in ballingschap te gaan op het Deense eiland Thurø, waar ze werk uitbracht onder het pseudoniem Esther Grenen. Zodoende overleefde ze de oorlog, maar in 1948 maakte ze een einde aan haar leven toen er een terminale ziekte bij haar was geconstateerd.

Marjon Nooij

Leven verboden! speelt zich af in 1931. Het werd in 1934 in Engeland gepubliceerd door uitgeverij Wishart onder de titel No right to live. De uitgever echter was beducht voor de anti-nazi uitingen en haar openlijke beschrijvingen van de opkomst en ideologieën van het nationaalsocialisme aan het begin van de jaren dertig – het laat zien hoe het politieke klimaat steeds dreigender wordt – en schrapte destijds niet alleen passages, maar voegde ook er ook dingen aan toe. De Engelse versie las niet overal even vloeiend, daar er duidelijk te merken was dat er stukken misten en het verhaal onverwachte sprongen maakte in de tijd.

Lazars werk raakte in vergetelheid en pas in 2020 werd in Oostenrijk alsnog het ongecensureerde Duitstalige boek gepubliceerd. Uitgeverij van Maaskant Haun bracht deze versie in november 2021 uit in een vloeiend leesbare vertaling van Kris Lauwerys en Isabelle Schoepen.

Leven verboden! is spannende literatuur en begint met een dramatische passage; een vliegtuig stort neer. Bankier Ernst von Ufermann is onderweg naar Frankfurt om te onderzoeken hoe hij zijn noodlijdende firma nieuw leven in kan blazen om derhalve zijn welgestelde leven veilig te stellen. Op het vliegveld concludeert hij dat zijn zakken zijn gerold, inclusief portefeuille met vliegticket, waardoor hij de fatale vlucht mist en iedereen denkt dat hij erin zit. Het onheuglijke nieuws van zijn vermeende ter aarde storten, bereikt hem pas later, als hij in het huis van zijn maîtresse de telefoon aanneemt zonder zich bekend te maken.

'Hallo! Het is gewoon niet te geloven. Hallo! Je weet dus echt van niets. Stel je voor, Ufermann, je weet wel, die wilde vandaag naar Frankfurt vliegen, Ufermann, stel je voor, Ufermann is neergestort, met het vliegtuig natuurlijk, het hele vliegtuig is neergestort en uitgebrand. Ufermann is dood, joh, die is zo dood als een pier, die is zelfs geen lijk meer, alle inzittenden verkoold, staat in de kranten.'

Hij weet niet wat hij met deze situatie aan moet en besluit om niet meteen terug te gaan naar huis. Zodoende is hij ineens iemand die zich niet meer onder de levenden kan bewegen; een levende dode in een schemergebied tussen de wereld van de levenden en die van de doden.

In verschillende verhaallijnen worden de hersenspinsels van de achterblijvers beschreven, maar de lezer volgt grotendeels de gedachtestroom Ufermann. Hij vraagt zich af hoe het zijn vrouw vergaat, of ze om hem rouwt en hoe ze haar leven zal vervolgen met het enorme bedrag dat zijn levensverzekering aan haar zal uitkeren. Ineens komt hij tot de ontdekking dat hij met zijn 'overlijden' ook zijn aanzien heeft verloren.

'[...] hij is immers dood, verkoold en neergestort, niet eens een lijk meer, niet eens een nog zo zielig hoopje botten meer. Hij heeft geen recht meer op zijn comfortabele bed, dat onaangeroerd in zijn kamer staat als in een grafkamer. Hij heeft geen recht meer op zijn huis, zijn thuis, wat heeft het voor zin daar nog gedachten aan te wijden, geen recht op zijn vrouw en op zichzelf. Als een indringer dwaalt hij rond in een stad die hem plotseling vreemd voorkomt, als iemand die hier niets te zoeken heeft. Weg met jou, verdwijn, we hebben je niet nodig.'

Een kans om te verdwijnen, tijdelijk of permanent, grijpt hij met beide handen aan. Als Edwin von Schmitz – geblondeerd kapsel, zwarte ulster – kan hij, 'in dienst van een hogere zaak', wat geld verdienen door per trein een pakje de grens met Oostenrijk over te smokkelen. Hij belandt in een rollercoaster van belevenissen, en zwijgzaam dolend door Wenen heeft hij de kans om het leven dat hij als Ufermann heeft geleid te overlopen. Hij lummelt wat rond, geeft ontwijkende antwoorden en moet spaarzaam met zijn geld omgaan, iets wat hij als rijke ondernemer allang was verleerd. Men begrijpt echter niet wat hem in Wenen houdt. 'Er is iets niet pluis met die Pruis.' Dit leidt er echter toe dat hij verstrikt raakt in zijn eigen leugen, waaraan hij niet meer kan ontsnappen. De fantasie en nieuwsgierigheid om zijn oude leven achter zich te laten, maken plaats voor een nachtmerrie; hij raakt gevangen in het dodenrijk.

De beklemming en spanning worden steeds sterker; de spanningsboog wordt tot het einde vastgehouden. Doordat hij 'dood' is, wordt het niet meer geaccepteerd wanneer hij ineens weer opduikt. Hij kan praten tot hij een ons weegt, maar hij wordt door niemand meer gehoord.

Toch is het niet alléén dat beklemmende verhaal aan de oppervlakte; het is ook een gedachte-experiment en een parabel die mensen van alle tijden bezig kunnen houden. Lazar beschrijft een fantasie die veel mensen koesteren; hoe zal er over mij gesproken worden als ik dood ben? Gaat het gewone leven dan door? Word ik wel gemist en door wie?

Ufermann maakt gaandeweg een psychologische ontwikkeling door. Waar hij eerst leeft voor zijn succes en rijkdom en weinig oog heeft voor de zielenroerselen van de mensen om hem heen, wordt hij tegen wil en dank teruggeworpen op zichzelf en overdenkt hij zijn leven en relaties. De scherpe dialogen en gedachtestromen zitten vol ellipsen die het verhaal een ongekunstelde vorm en een levensechtheid hebben gegeven.

Een betekenisvolle component van het verhaal is de setting in Duitsland en Wenen aan het begin van de jaren dertig. De opkomst van Hitler, het antisemitisme en de economische situatie na de beurskrach van 1929 vormen het decor van het verhaal. Tijdens het interbellum zindert de Grote Oorlog nog na, terwijl de volgende alweer in de startblokken staat. Het gedachte-experiment van de levende dode krijgt hiermee nog eens een extra laag, omdat het tegelijkertijd een metafoor wordt voor het leven van grote groepen mensen van wie het leven steeds moeilijker gemaakt zal worden en ook zullen 'verdwijnen'. Op het moment het wij dit boek lezen, weten we natuurlijk dat WOII enkele jaren later zal uitbreken en dat de Holocaust in het verschiet ligt; dat te wéten maakt dat je dit boek niet meer 'onbevangen' als fictief verhaal kunt afdoen.

Er zijn veel ontwikkelingen in Leven verboden! en de afloop laat zich tot aan het einde toe niet raden. Het is een krachtig tijdsbeeld van de jaren dertig, beschreven door een maatschappijkritische, scherpe observator die niet oordeelt, maar toont.

--

Titel: Leven verboden!

Auteur: Maria Lazar

Vertaling: Kris Lauwerys en Isabelle Schoepen

Pagina's: 300

ISBN: 9789083095929

Uitgeverij van Maaskant Haun

Verschenen: November 2021