Interview – Felicita Vos over haar roman Tussen zwarte vlinders

Arnhem, 1 oktober 2022; 

Drie windhonden staan nieuwsgierig te kijken wanneer ik binnenkom, maar het ijs is snel gebroken en ze laten zich gewillig aaien en toespreken. In haar gezellige woonkamer schenkt Felicita Vos de koffie nog eens bij en met de kat op haar schoot spreken we over haar nieuwste roman Tussen zwarte vlinders.

Marjon Nooij

Interview

In Tussen zwarte vlinders schrijf je over de Romacultuur en -wetten. Volgens de boekbeschrijving ben je de enige Roma-auteur in Nederland. Hoe belangrijk is het voor je om aandacht te besteden aan deze cultuur? Denk je dat het algemeen heersende beeld verschilt met de wereld die jij van dichtbij kent?

'Ik vind het erg belangrijk om in mijn romans aandacht te besteden aan de Romacultuur. Het is een cultuur die zich verdunt en langzaam maar zeker zal verdwijnen. Gebruiken, rituelen en tradities worden door moeders en grootmoeders alleen via de orale verteltraditie overgedragen. Het is ook een manier om gebruiken en tradities te beschermen. De Romacultuur is een gesloten cultuur. Het is een manier geweest om te kunnen overleven. Roma zijn door de eeuwen heen als paria’s vervolgd en uitgesloten. In de Tweede Wereldoorlog werden Roma net als Joden actief vervolgd en naar de vernietigingskampen afgevoerd, waar velen in de gaskamers zijn omgekomen. Ook vandaag de dag nog worden Roma geminacht en verguisd. Dat is voor mij onacceptabel en daarmee wordt een rijke cultuur groot onrecht aangedaan. Juist om dat te kunnen doorbreken, vind ik het belangrijk om de sluier van mystiek, waarmee de Roma cultuur omgeven is, op te lichten. Zonder in een slachtofferrol te willen kruipen, moet ik toch vaststellen dat de denkbeelden heden ten dagen nog steeds bestaan uit extremen. Variërend van de kippendief tot het wulpse meisje dat rond kampvuren danst, of verleidelijk op een boomstronk ligt. Onzin natuurlijk. Ik merk dat er enerzijds angst bestaat voor Roma, waardoor vooroordelen bestaan en mensen vaak niet de moeite nemen om ze te leren kennen. Anderzijds is de cultuur gesloten, omdat de Roma zelf met angst leven; angst voor vervolging en teloorgang van een beschaving die langzamerhand oplost. Met name de ouderen denken dat ze door het stilhouden van de eigen taal en cultuur een grotere kans hebben te overleven. Maar is dat zo? Ik zou graag de stereotype denkbeelden willen doorbreken die vaak gebaseerd zijn op vooroordelen en clichés. Onbekend maakt onbemind en juist door meer openheid te geven, erover te schrijven en mensen daardoor kennis te laten maken met de rijkdom van de Roma cultuur, kun je misschien iets van de vooroordelen wegnemen. Daarnaast geef ik de cultuur door. Deze blijft, doordat er van binnenuit over geschreven wordt, voortbestaan.'

'Je vraagt me ook of het algemene beeld verschilt van de wereld die ik van dichtbij ken. Daarop kan ik volmondig ja zeggen. Maar tegelijkertijd is het belangrijk je te realiseren dat de Roma net als de Nederlander niet over een kam geschoren kan en mag worden. Vanwege de gesloten cultuur, maar ook de angst voor het stigma dat er op de Roma rust, zwijgen veel hoogopgeleide Roma over hun afkomst. Mijn eigen vader peperde ons altijd in dat we nooit over onze afkomst mochten praten. Hij zei letterlijk: ”Als mensen hadden geweten wat mijn afkomst was, had ik het nooit zover in het leven geschopt.” Mijn vader was ingenieur, maar er is mij vaak genoeg gevraagd of hij wel kon lezen en schrijven. Net als de vraag of ik in een woonwagen geboren ben. Nee, ik ben niet in een woonwagen geboren, mijn vader ook niet.'

'Maar goed, voor ik teveel uitweid terug naar je vraag. Ik sluit mijn ogen niet voor de misstanden die er zijn en die voor mij vaak te maken hebben met de sociaal economische situatie waarin mensen zich bevinden. Je ziet dat bij alle bevolkingsgroepen terug en verder is het in mijn ogen belangrijk dat hoogopgeleide Roma hun schaamte laten varen en durven uitkomen voor hun afkomst. Zo kun je de samenleving laten zien dat er genoeg hoogopgeleide Roma zijn die van belang zijn voor onze samenleving; mensen met moed, hoop, daadkracht en talent, mensen die maatschappelijk betrokken zijn en zich onbaatzuchtig voor anderen inzetten.'

Het hoofdpersonage Raven en haar zus Ula zijn onder gecompliceerde omstandigheden opgegroeid. Hun moeder Janis is een Hollandse en haar partner Kolja is geboren en getogen binnen de Romacultuur. , wanneer Janis wil trouwen en Kolja haar zegt: 'Voor de Romawet zijn we al getrouwd. Ik zie geen heil in een door pajo’s gesloten huwelijk. Wat stelt het voor? In mijn wereld betekent het niets.'

Janis kijkt daar heel anders naar: 'Het mag in zijn wereld dan wel niets betekenen, maar in die van mij des te meer.' Dit leidde tot een breuk tussen de twee. Hoe zit het met de opvattingen van de Roma en wat houdt de Romawet in, ten opzichte van het huwelijk?

'Er wordt vaak ten onrechte gedacht dat Roma een losbandig volk is dat het niet zo nauw neemt met zeden en moraal. Niets is minder waar. We worden opgevoed met strenge regels, normen en waarden. Losse zeden worden niet getolereerd. Het is ook niet toegestaan om openlijk verkering te hebben. In vroeger tijden werden huwelijken gearrangeerd. Tegenwoordig worden gelukkig zelf partnerkeuzes gemaakt, maar je kunt niet zomaar een jongen of meisje mee naar huis nemen. Het is ook niet gepast om als ongetrouwde vrouw met een man alleen te zijn. Wanneer een jongen en een meisje samen een nacht van huis wegblijven, zijn ze voor de Romawet getrouwd. Dat huwelijk is voor de Romawetten rechtsgeldig. Nu zul je misschien denken Romawetten? Ja, de Roma hebben eigen wetten en regelgeving en hebben daaraan gekoppeld ook eigen rechtspraak. In mijn roman zie je het schuren van culturen en de pijn die Janis ervaart wanneer ze zich afgewezen voelt. Dat heeft verstrekkende en ook gruwelijke gevolgen zowel voor Kolja, haar kinderen, als voor haarzelf.'

Je boek heeft veel verschillende lagen. In een ervan beschrijf je hoe het er in Spanje aan toegaat met de Galgo; het hondenras dat gebruikt wordt door jagers, de zogenaamde galgueros. Er worden jaarlijks duizenden Galgo’s gefokt voor de jacht en hazenrennen. Je refereert daarbij aan de documentaire Broken spirit - The galgo's last run, waarin hartverscheurende beelden zijn te zien.

Het is duidelijk dat deze misstanden je aan het hart gaan. Kun je daar iets meer over vertellen?

'Het enorme leed dat aan de jacht met Galgo’s en Podenco’s kleeft breekt mijn hart. Deze honden zijn niet beschermd, ze zijn vogelvrij en worden doorgaans, in tegenstelling tot andere honden, onder gruwelijke omstandigheden gehouden.

Galgo’s en ook Podenco’s worden voor de jacht getraind door ze achter een auto mee te trekken. De honden die het niet volhouden sterven en hun lijken worden meegesleept. De honden worden onder onterende omstandigheden in kleine, betonnen hokken gestopt en krijgen maar weinig te eten en te drinken. Sommige honden drinken hun eigen urine, om maar wat vocht binnen te krijgen. Het jachtseizoen loopt van oktober tot februari. Aan het eind van het jachtseizoen worden naar schatting 50.000, maar in werkelijkheid zijn het er veel meer, op gruwelijke wijze gedood. Ze worden in bomen opgehangen, in een kuil gegooid met benzine overgoten en levend verbrand of hun jager brengt ze naar een veld, breekt daar hun poten zodat ze hem niet meer achterna kunnen lopen.'

'Ik leef zelf samen met drie windhonden; mijn Whippet Hazel, Neva, een Galgo/Sloughi mix en Lila, zij is een Galgo. Neva is in een dodingstation geboren en Lila is in een dodingstation gedumpt. Ze zijn beiden vrijgekocht door een Spaanse shelter. Neva hebben we zelf met het vliegtuig opgehaald. Lila is door een Nederlandse stichting opgehaald. Ik stond klaar toen ze met de bus uit Spanje aankwam, een zeer emotioneel moment. Gelukkig zijn er Spaanse shelters die zich inzetten voor het welzijn van Galgo’s en Podenco’s, ze vrijkopen uit shelters of redden uit putten of velden. Ze krijgen naast de benodigde medische zorg ook voor het eerst van hun leven liefde. Ik heb diep respect voor deze mensen. Het zijn ware helden. En gelukkig zijn er ook mensen die deze mooie zielen adopteren en een prachtig leven willen geven. Ik vind het heel bijzonder dat, ondanks de trauma’s die ze met zich meedragen, deze honden zich toch weer durven openstellen voor mensen en zoveel liefde en vertrouwen geven en kunnen ontvangen.'

--

Eerder verschenen in Bazarow Magazine

Felicita Vos - Tussen zwarte vlinders

 

Odyssee naar de wortels van de Romacultuur

Als kind van een Hollandse moeder en een vader met Romawortels groeide Felicita Vos (1972) op met de gebruiken van de Romacultuur. Het opgroeien met twee zo verschillende culturen en het voelbare stigma dat deze cultuur nog altijd heeft, bracht met zich mee dat ze zich daar initieel ontheemd bij voelde, maar uiteindelijk heeft ze daar haar weg in gevonden. 'Ik zou graag de stereotype denkbeelden willen doorbreken die vaak gebaseerd zijn op vooroordelen en clichés.' In Nederland is ze de enige Roma-auteur en in haar oeuvre speelt dit een grote rol, zoals ook in haar nieuwste roman Tussen zwarte vlinders. 'Daarnaast geef ik de cultuur door. Deze blijft, doordat er van binnenuit over geschreven wordt, voortbestaan.'

Marjon Nooij

Tijdens een trip naar Rome ontdekt Raven een galerie waar foto's worden getoond van Roma; 'een volk zonder vaderland, maar wel met een volkenrechtelijke status, een eigen vlag en een volkslied.' Tot haar verbijstering lijkt ze op één daarvan een man te herkennen die haar vader Kolja zou kunnen zijn. De consternatie is groot, want ze weet niet beter dan dat haar vader jaren geleden is verdronken tijdens een vistocht met een vriendenclub. 'Zijn lichaam was nooit gevonden. Zijn doorweekte colbert met in de binnenzak zijn rijbewijs en paspoort, aangespoeld of achtergelaten op het strand, waren volgens de autoriteiten het bewijs van zijn dood.' Zijn vriend Fernando is de enige die hem in zee heeft zien verdwijnen en verder zijn alle sporen doodgelopen. Het ontdekken van de foto in de galerie brengt Raven gevoelens tussen verwarring en hoop. Ze besluit de foto te kopen en op onderzoek uit te gaan.

'Wat was er [...] gebeurd? [...] ‘Jullie vader was zichzelf niet de laatste tijd en hij was altijd al onbezonnen,’ dat zei ze, maar zo herinnerde ik mij hem niet. Hun samenzijn was als een ragfijn spinnenweb, dat konden Ula en ik nu overzien. Wie van hen had het kapot gemaakt? Ik dacht aan de donkere zee waarin hij verdwenen zou zijn. Alles leek het omgekeerde van wat het voor ons altijd geweest was. En nu was ik op zoek naar de waarheid.'

Vos beschrijft ook de jeugd Raven, hoe ze zich heen en weer geslingerd voelde tussen twee culturen en niet kon plaatsen waar ze precies bij hoorde. Kolja heeft haar en haar zus Ula opgevoed met de regels en tradities van zijn cultuur, hij laat hen Spanje zien en flamencolessen nemen, maar na zijn overlijden wil Marieke, haar moeder, daar niets meer van weten. Hun relatie ging gebukt onder verschillende inzichten, die niet altijd even gemakkelijk waren en uiteindelijk zelfs hebben geleid tot wederzijds wantrouwen. Een afwijzing van Kolja wakkert bij Marieke wraakgevoelens aan. Zelf heeft ze ook het nodige te verduren gehad in haar jeugd en ze is vol schaamte en getraumatiseerd over de rol die haar eigen vader in het verleden heeft gespeeld. De narcistische, maar in wezen getroebleerde vrouw sluit zich na de verdwijning van haar man vol rancune en haat op in haar eigen wereld en besluit Kolja's cultuur en familie verder dood te zwijgen. Ze verkeert in hippiekringen en lonkt naar het exotisme. Daarbij voedt ze haar dochters nogal onconventioneel op en bouwt voor zichzelf een yurt in de tuin, waar geen plaats is voor haar dochters. De meisjes blijven in het ouderlijk huis wonen en zijn aan zichzelf overgeleverd.

'Haat en liefde maakten een schurende pendelbeweging die uiteindelijk wel in balans is gekomen. Althans, dat maak ik mezelf wijs. Ik leef tussen twee werelden en heb mijn weg daarin gevonden. Ik was gewend aan discriminatie en de pijn die het me ooit bezorgde, had plaatsgemaakt voor onverschilligheid.'

Ondertussen gaat de zoektocht naar Kolja's voetsporen verder en ook Ula sluit zich aan. Meerdere malen worden ze op het verkeerde been gezet en er blijkt sprake te zijn van dubbele agenda's, waardoor ze lang in het duister tasten en de zoektocht soms dood lijken te lopen. Nikos, een redder in nood die Raven behoedt voor erger wanneer haar haren door een kaars in brand vliegen, is bekend met het kleine wereldje – ons kent ons – van flamencomuziek en weet hen details te vertellen over hun vader.

Raven en haar zus worden uiteindelijk onthaald door mensen uit de Romacultuur die hun vader van heel dichtbij hebben gekend. De ontvangst voelt voor hen als een warm bad en staat in schril contrast met de ambiance van leugens en verraad die hun moeder om zich heen heeft gecreëerd.

Ondanks het gemis van een stevige thuisbasis tijdens haar jeugd en de wrokkige houding van haar moeder, heeft Raven om leren gaan met de tegenslagen in het leven en is ze niet blijven hangen in haar misère. Anders is dat bij haar goede vriend Fredo die op een dramatisch keerpunt staat in zijn leven en er alles aan lijkt te zijn gelegen om een appèl op haar te doen.

Met Tussen zwarte vlinders heeft Vos een verhaal geschreven met diverse lagen. Zo besteedt ze ruim aandacht aan de misstanden die heden ten dage in Spanje nog altijd strijk en zet zijn rond de Spaanse Galgo; een jachthondenras dat veel leed wordt aangedaan en na het jachtseizoen door de galgueros op gruwelijke wijze wordt gedood of ergens achtergelaten. Vrijwilligers zetten zich in om ze te vangen en onder te brengen in shelters. Hierbij refereert ze aan de documentaire Broken Spirit - The Galgo's Last Run, die een ontluisterende blik geeft op het leven van de Galgo en het geweldige werk van de shelters. Raven bezoekt zo'n opvangplaats en valt als een blok voor een teefje dat ze adopteert.

Tussen zwarte vlinders is een universeel verhaal over diverse thema's, zoals onrecht, gemis, een verstoorde moeder-dochterrelatie, diversiteit en een uitstervende cultuur. De verschillende verhaallijnen vullen elkaar aan en maken het een volle roman. De auteur neemt je mee in haar labyrintische, mysterieuze odyssee op zoek naar de wortels van de Romacultuur.

--

Titel: Tussen zwarte vlinders

Auteur: Felicita Vos

Pagina's: 228

ISBN: 9789462972421

Uitgeverij De Kring

Verschenen: 13 oktober 2022