Autran Dourado - Het mensenschip

 

Het pathos van een verdoemde

In vertaling van Harrie Lemmens is deze week Autran Dourado’s Het mensenschip (A barca dos homens) uit 1961 verschenen bij Uitgeverij Koppernik. Ook Dourado’s roman Ópera dos Mortos – die onder de titel Opera der doden in 1997, eveneens in vertaling van Lemmens, werd uitgegeven bij Uitgeverij Coppens & Frenks – zal dit jaar in een heruitgave bij Koppernik verschijnen.

Waldomiro Freitas Autran Dourado werd in 1926 geboren in Brazilië, schreef meerdere romans en essays en liet een respectabel oeuvre na. Ook is hij meerdere malen in de prijzen gevallen, zoals de Jabuti-prijs in 1982 en de Camões-prijs in 2000. Voor A barca dos homens werd hem de Fernando Chinaglia-prijs uitgereikt. In 2001 verscheen de op Uma Vida em Segredo gebaseerde film A hidden life.

Over Het mensenschip zei Dourado zelf dat het ‘een verhaal van jagen en vissen’ is. De chronologisch opgezette roman speelt zich af op het fictieve eiland Boa Vista aan de Braziliaanse kust. Luzia woont met haar vaderloze, volwassen zoon Fortunato – ‘zijn geest was gedoemd om niet te rijpen’ – bij het gezin van Maria en Godofredo. Ze is het kindermeisje van Maria geweest en zorgt nu voor de drie kinderen van het echtpaar. Een van Luzia’s mysterieuze beloftes aan het drietal is om een bezoek te brengen aan het Strandkerkhof: ‘toverwoord, wondermysterie aan de donkere kant van de wereld waarin ze leefden.’ Het huwelijk van de bevallige Maria en de autoritaire Godofredo is op zijn zachtst gezegd sleets geraakt. Hij krijgt op relationeel en seksueel gebied niet veel meer gedaan bij Maria, die zich op haar beurt mag verheugen op de aandacht van de afgunstige luitenant Fonseca; ‘de man van wie iedereen afhankelijk was, de man die instond voor handhaving van orde en wet’ en die er lustig op los fantaseert haar het hof te maken.

Wanneer Fortunato op strooptocht gaat in de slaapkamer van Maria en haar ladekast doorzoekt, verliest hij zich in haar lingerie. Hij wordt echter gesnapt door Godofredo, waarop hij het op een lopen zet. De heer des huizes komt tot de conclusie dat de jongen zijn Smith-Wesson .36 ontvreemd moet hebben en doet hier aangifte van; het startsein van een heksenjacht. De hermandad is in rep en roer en samen met soldaten kammen ze het eiland uit. Om de voortvluchtige niet de kans te geven te vluchten, zijn de veerboten stilgelegd. De straten zijn leeg en uit angst dat er iets gruwelijks zou kunnen gebeuren, wordt de bevolking gesommeerd binnen te blijven. Ondertussen voert Luzia haar voodoo-rituelen uit door kruiden te verbranden in de hoop haar zoon te kunnen redden.

De gedetineerde Tonho – een mislukte visser en van cachaça afhankelijke dronkaard, die door Fortunato als zijn beste vriend wordt gezien – is een van de weinigen die de jongen begrijpt en heeft een zwak voor hem. Omdat hij het eiland kent als zijn broekzak, wordt hij vrijgelaten om achter de verblijfplaats van zijn vriend te komen. ‘Ik vind hem, laat dat maar aan mij over.’

‘Fortunato was niet gek, snapte de stad dat dan niet? Alleen wat zwakbegaafd. De stad snapte het niet, de mensen snappen van niemand iets. Net zoals hij was Boa Vista bang en ging het gebukt onder de druk van de angst. Er was een gewapende gek gevlucht. Tonho weigerde aan de revolver te denken, hij geloofde niet dat Fortunato ooit zou schieten. Maar hoe moet je een hele stad ervan overtuigen dat een revolver geen vuur spuwt?’

In het eerste deel van deze caleidoscopische roman wisselt het perspectief voortdurend tussen de verschillende personages. De besloten gemeenschap is bevooroordeeld, mede omdat Fortunato een kleurling is. De auteur laat de lezer kennismaken met hun existentiële angsten, bedenkingen en standpunten. Zo is er onder andere de met zijn geloof worstelende pater Miguel (‘De ergste zonde was niet die van het vlees, zoals leken en naïevelingen dachten, maar de bekoring van de geest. […] Ze moesten eens weten wat er met hem gebeurde. Een heilige, zeiden ze. […] Als ze de waarheid wisten zouden ze hun gezicht waarschijnlijk van hem afkeren of hem stenigen, dacht hij.’), de vertier biedende prostituees, de medegevangenen van Tonho, de masculiene, door machtswellust gedreven leden van politie en de soldaten. Allemaal hebben ze een eigen visie op Fortunato en de gebeurtenissen. Dourado weet dit op meesterlijke wijze psychologisch uit te werken en de diverse karakters een eigen stem te geven door zijn woordkeuze en verteltrant steeds weer aan te passen.

In het tweede deel is de onfortuinlijke Fortunato meer in beeld. Door middel van interne monologen die de passages over de besognes en standpunten van de overige eilandbewoners geregeld onderbreken, maakt hij ons deelgenoot van zijn angsten, twijfels en zijn koortsachtige, meanderende gedachtestroom. Zijn grote zorg is dat hij onder geen beding terug wil naar het gesticht. Dat verklaart zijn haast dierlijke reactie om op de vlucht te slaan en zich schuil te houden. Hij denkt met weemoed terug aan de tijd dat hij met zijn vriend Tonho op diens boot Madalena mee mocht ‘om op volle zee te kijken naar het glinsterend oppervlak van de zee, als schubben in het schelle daglicht’ en hoopt dat zijn vriend hem uit zijn benarde positie zal halen. Fortunato personifieert Madalena door de boot als mens te zien. ‘’s Avonds, als de boot met de kiel omhoog in het zand lag, was hij net een vrouw die lag te slapen met haar buik vol kinderen.’

‘[…] hijzelf zou naar de diepten van de hel gaan, zoals ze zeiden, dona Maria probeerde hem al die dingen bij te brengen uit het boek met het prentje van Jezus erop, doorboord met de lansen van de soldaten, ze zaten achter hem aan, zojuist nog had hij het schot in de nacht gehoord, het zware lood, nee, niet van lood maar van staal met lood erin, op de trap voor het stadhuis wreef de soldaat met poetskatoen de loop van zijn geweer op, toen had hij fluitend de kogels weggepakt, Tonho had ze hem afgepakt, want hij had ze aan Tonho gegeven, Tonho had altijd schone ogen als hij het vergeten was, hij vergat het altijd, de enige die het vergat, zijn vadertje, als hij dronken was droeg hij hem op zijn rug naar de Madalena, zijn hele leven had hij een vader gezocht, hij had hem gevonden, [...]’

Het mensenschip is een barokke roman die zich kenmerkt zich door de vele tegenstellingen, paradoxen en herhalingen. Autran Dourado is, bijna onopvallend, uiterst zuinig met interpuncties en bewijst met deze roman één van de grootste schrijvers te zijn van de vorige eeuw.

--

Eerder verschenen op Tzum

Titel: Het mensenschip
Auteur: Autran Dourado
Vertaling: Harrie Lemmens
Pagina’s: 300
Uitgeverij Koppernik
ISBN: 9789083347103
Verschenen: januari 2024

Willem du Gardijn - Het einde van het lied

Recensie door Eric Waut
Uitgeverij Koppernik

Het einde van het lied

Er zijn zo van die leerkrachten geschiedenis die je nooit zal vergeten. Ze kunnen je meeslepen in het avontuur van de verbeelding. Ze dagen je uit op zoek te gaan naar wat meer achtergrond van bepaalde gebeurtenissen. Kantelmomenten in je schoolperiode. De saaie lessen wiskunde en andere leerstof is bij deze meesters van de vertelkunst even niet aan de orde. Willem du Gardijn kan volgens mij niet anders dan zo’n leraar zijn.

Het einde van het lied is een roman in drie delen. In het eerste deel maken we kennis met Aimé en Adriaan wier relatie zwaar op de proef wordt gesteld. Aimé worstelt blijkbaar met een gebeurtenis. Of is het haar onvruchtbaarheid? Ze gaat zich alsmaar vreemder gedragen en verliest alle controle.

'Ze droomde, was bang. Ze voelde zich naar, raar en duizelig. Nam een extra pil met wijn. Ze kreeg een vlaag van paranoia, liep midden in de nacht de tuin in om de mannen die haar wilden aanvallen zelf aan te vallen.'

Het gedrag van Aimé ontspoort. Je voelt de noodlottige afloop aankomen en vergeet het waarom te ontdekken. Er zijn weinig sporen in het verhaal hiervan. Af en toe een hint, maar zeker ben je niet. Toch is het toch nog even schrikken wanneer ze de finale beslissing neemt.

In het tweede deel vergezellen we Adriaan die, nadat hij zijn vrouw heeft verloren, in Italië vertoeft. Hij is op zoek naar het verhaal van de laatste levensdagen van de Romeinse keizer Hadrianus, je weet wel… die van de muur, van wie men bijna zeker is dat hij in 138 te Baiae is gestorven. Hij gaat op zoek naar het verhaal dat Marguerite Yourcenar in haar boek Memoires d’Hadrien niet heeft geschreven.

We volgen de wetenschapper tijdens zijn zoektocht naar de exacte plaats waar de keizer gestorven is. Een wat nutteloos onderzoek. Toch zijn er tal van andere wetenschapslui die hem helpen tijdens deze merkwaardige zoektocht. Je gaat echt mee op onderzoek. Allerlei kleine verhalen over de Romeinen komen aan bod. Heel onderhoudend. De geschiedenisleraar vertelt. Ondertussen observeert en ontdekt hij een ander Italië. Niet dat van musea en schoolreizen. Het is tijdens deze queeste en de confrontatie met dit andere land, dat hij een antwoord zoekt op de vragen die er zijn omtrent Aimé. Niet het antwoord waarom de doodzieke keizer toch nog de reis ondernam naar het afgelegen Baiae, maar de reden van Aimé haar beslissing.

In het derde deel is de keizer aan het woord. De laatste reis. Vereerd en gevreesd. Maar menselijk. Zijn einde nadert en dat weet hij maar al te goed.

'Zelfs het leven van een keizer was als een druppel die terugvloeide in de oceaan om daarin onnaspeurbaar op te lossen. Misschien dat mijn daden herinnerd zouden worden.'

Maar ook hier is de geschiedenisleraar aan het woord. Allerlei kleine verhalen over de keizer komen aan bod. Echt prachtig opgenomen in dit verhaal.

Het levenslied eindigt met de dood van de keizer. Waarom een leven eindigt is niet belangrijk, het zijn de herinneringen en wat we ons proberen voor te stellen. Wat de omgeving ervaart en nog kan terugvinden van deze persoon. Voor Adriaan zijn dit ook de nagelaten dagboeken van Aimé. Voor de geschiedkundigen zijn dit de geschriften, beeldhouwwerken, triomfbogen,… Wie op zoek gaat naar het verhaal krijgt daarom nog geen antwoord op de vele vragen, maar kan zich even laten opnemen in het verleden.

Dit is een zeer mooi geschreven boek. Een gids voor het aanvaarden van het onaanvaardbare.

We eindigen deze bespreking met een aan keizer Hadrianus toegeschreven gedicht.
(Vertaling Patrick Lateur)

 

'Mijn zieltje lief, mijn vlinderding,

gast en gezel van lijf en leden,

welk oord betreed je nu beneden?

Kleurloos en kaal, een kille kring,

je dartel spel wordt daar verleden.'

Willem du Gardijn (1964) debuteerde in 2008 met de roman Monografie van de mond, waarmee hij werd genomineerd voor de Academia Literatuur Prijs. In 2011 verscheen de verhalenbundel Negen raven en in 2016 de roman Bevrijding. Zijn verhalenbundel Het grote vakantiepark, die in 2018 verscheen, stond op de longlist van de BookSpot Literatuurprijs.
(Bron: boekomslag)

Titel: Het einde van het lied

Auteur: Willem du Gardijn

Pagina's: 229

ISBN: 9789083089836

Uitgeverij Koppernik

Verschenen: september 2021

Ingeborg Bachmann - Oorlogsdagboek

Recensie door Marjon Nooij

Uitgeverij Koppernik

Die zomer toen alles ineens anders werd

Van de Oostenrijkse Ingeborg Bachmann (Klagenfurt, 1926 - Rome, 1973) is deze zomer Oorlogsdagboek verschenen bij Uitgeverij Koppernik. Een bundel met o.a. twee dagboekfragmenten van amper vijftien pagina's, waarvan men vermoedt dat deze slechts een klein gedeelte zijn van een eerder geschreven dagboek dat niet meer is gevonden. Daarnaast zijn elf brieven van Jack Hamesh (1920-1987) opgenomen, een informatief nawoord van Hans Höller, een Oostenrijkse hoogleraar filosofie en germanistiek. De helaas onlangs overleden vertaler Machteld Bokhove schreef een slotwoord, waarin de voor- en nageschiedenis van het dagboek en het leven van Bachmann aan de orde komen.

Bachmann schreef niet alleen poëzie en later proza, maar ook hoorspelen. Hiermee boerde ze goed genoeg, zodat ze kon leven van haar pennenvruchten, waarvoor ze een aantal maal in de prijzen is gevallen. Haar debuutroman Malina, het eerste deel van een voorgenomen drieluik, verscheen in 1971. Hierin beschrijft ze de naweeën van en angstdromen over de oorlog. De twee volgende delen zijn er evenwel niet meer van gekomen, omdat Bachmann in 1973, op haar zevenenveertigste, onfortuinlijk aan haar einde is gekomen door brand in haar woning in Rome. Haar verdriet over de verbroken relatie met Max Frisch, zelfmoord van een andere geliefde Paul Celan, gebruik van teveel pillen en drank hebben geleid tot verschillende opnamen in een psychiatrische kliniek. 

In september 1944 is Bachmann achttien jaar oud wanneer ze het eerste dagboekfragment schrijft. 'Lief dagboek, nu ben ik gered. Ik hoef niet naar Polen en niet naar de antitankgeschuttraining.' Om dit te omzeilen meldt ze zich aan bij de 'gehate' Kweekschool. Het dringende tekort aan onderwijzers blijkt haar redding. Luchtalarmen, dreiging van bommen en beschietingen staan in schril contrast met het mooie nazomerweer. Iedereen, ook de kinderen, wordt aan het werk gezet om loopgraven te delven. Dat zijn passages waar je als lezer met je neus op de gruwelijke feiten van de oorlog wordt gedrukt. In een interview in 1971 vertelt ze;
 

‘Eén bepaald moment, heeft mijn kindertijd in stukken geslagen. Het binnenmarcheren van Hitlers troepen in Klagenfurt. Dat was zoiets ontzettends, dat met deze dag mijn herinnering begint: met een te vroege pijn zoals ik die in deze mate later misschien nooit meer gekend heb. Natuurlijk heb ik dat alles niet begrepen in de zin waarin een volwassene het begrepen zou hebben. Maar die afschuwelijke bruutheid die voelbaar was, dat brullen, zingen en marcheren - dat opkomen van mijn eerste doodsangst.’

Het eerste deel van de dagboekfragmenten bestrijkt de laatste acht maanden van de oorlog. Oorlogsangst leidt bij haar soms tot opstandige gedachten.

'Ik ga niet meer boven de bunker in. […] In onze straat is nu niemand meer. De dagen zijn zo zonnig. Ik heb een luie stoel in de tuin gezet en ik lees. Ik heb me vast voorgenomen om door te lezen als de bommen komen. […] Gisteren is het grootste eskader gekomen dat er ooit waas. Het eerste is doorgevlogen, het tweede heeft bommen laten vallen. Het gedreun was zo gigantisch dat mijn adem stil bleef staan, en toen ben ik toch de kelder in gegaan, wat natuurlijk belachelijk is in ons huisje omdat het niet eens een kleine bom zou kunnen weerstaan, laat staan een bom van 100 kg.'

Het tweede dagboekfragment handelt over de zomer na de bevrijding. Wanneer ze een persoonsbewijs gaat halen, ontmoet ze de Joodse Jack Hamesh - 'klein en nogal lelijk, met bril, spreekt vloeiend Duits met een Weens accent' - een in ´38 naar Palestina geëmigreerde soldaat in het Engelse leger, die zijn ouders is verloren in de Holocaust. Hij bezoekt haar die zomer dagelijks in de tuin van de Bachmann's en tot haar grote vreugde delen ze de liefde voor literatuur, met name van de door de nazi's verboden schrijvers. Ze beleeft, zoals ze schrijft, 'de mooiste zomer van mijn leven'.

Saillant detail in dezen is dat Bachmann's vader een overtuigd aanhanger was van de NSDAP, tijdens de oorlogsjaren officier in actieve militaire dienst. In de zomer na de bevrijding werd hij enige tijd in Amerikaanse krijgsgevangenschap gehouden. 'Over papa praten we helemaal niet meer.' Ze is zich daarom zeer bewust van de nazi-ideologieën en -opvoeding, en haar lidmaatschap van de Bund deutsche Mädel.

'Ze praten allemaal over mij, en natuurlijk ook mijn hele familie. "Zij gaat met die Jood". […] En ik heb tegen haar (Bachmann's moeder m.n.) gezegd dat ik tien keer door Vellach en door Hermagor met hem op en neer ga lopen, en als iedereen dan op zijn kop gaat staan, dan juist.'

Na de bevrijding schrijft Bachmann te genieten van haar vriendschap met Hamesh. De oorlog is voorbij is en die zomer zal voor altijd de mooiste zal blijven, 'wie had er trouwens een paar maanden geleden gedacht dat wij het zelfs maar zouden overleven!' Voor haar is de vreugde tweeledig: haar vriendschap met Hamesh en het feit dat de oorlog ten einde is. 'Van vrede merk je niet veel, zegt iedereen, maar voor mij is het vrede, vrede! De mensen zijn allemaal zo ontzettend onnozel; hadden ze dan verwacht dat na zo'n catastrofe van de ene op de andere dag luilekkerland losbarst! Voor haar is het duidelijk aan dat ze snakt naar vrijheid en studeren, werken en schrijven.

Hamesh reist na deze zomer via doorgangskampen naar Palestina en van de briefwisseling tussen hem en Bachmann zijn alleen zíjn brieven bewaard gebleven. Deze geven evenwel een beeld van hun correspondentie, omdat Hamesh reageert op onderwerpen die zij aan de orde bracht. Hij vertelt niet alleen hoe het hem vergaat, maar ook dat hij hun vriendschap mist en 'vol hunkering' op haar wacht, hoewel hij weet dat ze ernaar verlangt 'om alleen te zijn'. Hier geeft niet alleen aan háár te missen, maar ook de vreugde van de voorbije dagen, toen hij met haar in de tuin had zitten praten over hun gezamenlijke interesse. Hij schrijft dat hij zijn onzekere toekomst met een zwaar gemoed tegemoet gaat. Het leven in en de opbouw van Palestina zijn hard en hij beschrijft dat hij zich ontheemd voelt en hoe zwaar het hem valt. De wetenschap dat hun vriendschap voor haar geen liefdesband kan worden, lijkt de poten onder zijn stoel weg te zagen; 'schrijf me alsjeblieft niet meer dat het vrij-zijn gelukkig maakt. Was je zo gebonden toen we samen waren?' Het is voorstelbaar dat de toon van zijn brieven, hoe lief zijn woorden ook waren, de achttienjarige en vrijgevochten Bachmann een wat benauwend gevoel gaven. Wat echter duidelijk mag zijn, is dat zij beiden een ander toekomstbeeld nastreefden.

Oorlogsdagboek geeft ondanks zijn bescheiden omvang een mooi beeld van een relatief korte periode in het leven van Ingeborg Bachmann. Dit is mede te danken aan het uitgebreide en verhelderende nawoord.

Wie ander werk uit het kleine oeuvre van deze naoorlogse auteur wil lezen - in Nederlandse vertaling - zal zich helaas moeten richten op de tweedehands boekenmarkt. Maar wie weet is deze bundel een aanzet tot hernieuwde aandacht voor het werk en leven van Ingeborg Bachmann.

Titel: Oorlogsdagboek

Auteur: Ingeborg Bachmann e.a.

Vertaling: Machteld Bokhove

Pagina's: 128

ISBN: 9789492313942

Uitgeverij Koppernik

Verschenen: juni 2020