Stine Pilgaard – Mijn moeder zegt

Sprankelend en tragikomisch debuut

Mijn moeder zegt is het debuut uit 2012 van de Deense Stine Pilgaard (1984), waarmee ze de Bodil en Jørgen Munch-Christensen debutantenprijs won. Uitgeverij Oevers bracht medio 2021 Meter per seconde uit, haar meest recente en veelgeprezen werk dat in Denemarken in 2020 verscheen.

Marjon Nooij

Pilgaard voert in Mijn moeder zegt een naamloze ik-verteller op. In korte hoofdstukken maken we kennis met een jonge vrouw die net een op de klippen gelopen lesbische relatie achter de rug heeft. Haar verdriet zit diepgeworteld en maakt haar lusteloos en inactief. Om tot de broodnodige rust te komen, en omdat ze even geen woonruimte heeft, is ze met haar gebroken hart tijdelijk ingetrokken in de pastorie bij haar vader en zijn vrouw. Hij is dominee, idolaat van Pink Floyd en een gemoedelijk man. Zijn manier om zijn dochter te steunen is van praktische aard en hij biedt haar verschillende activiteiten aan om haar haar zinnen te laten verzetten.

'Je kunt altijd van je vader op aan, zegt mijn vader. Ik lach naar hem. Ik probeer al rokend wat kaaschips te eten. Rook en chips schieten me in het verkeerde keelgat. Het is belangrijk om door te gaan, zegt mijn vader terwijl hij me op mijn rug slaat, om niet bij de pakken neer te zitten. Ik zeg dat ik dat morgen wel doe, maar mijn vader en zijn vrouw staan erop dat ik met ze mee naar een concert ga.'

Haar opportunistische en hautaine moeder weet op een geraffineerde manier de meeste dingen ongegeneerd naar haar hand te zetten. Voor haar is het alleen maar van belang dat haar dochter naar haar vakantiehuisje komt om haar zestigste verjaardag op te luisteren. Ze heeft de neiging om dominant te zijn en het verdriet van haar dochter te bagatelliseren. 'Mijn moeder zegt dat verlamde mensen best een goed leven kunnen hebben en dat mongooltjes lief zijn.' Met name de dingen die haar moeder zegt, komen niet al te invoelend over. Dit resulteert in bijtende moeder-dochterdialogen en kluchtige scènes. 

Ze zoekt ook steun bij Mulle, haar vriendin en spindoctor. Die 'studeert politicologie en brengt dingen graag onder in systemen en diagrammen' en bestookt de ik-verteller met goedbedoelde raadgeving. Haar huisarts echter probeert haar, door inzicht te geven in lichaamsprocessen, duidelijk te maken hoe een individu omgaat met stress, verliefdheid, verdriet en afscheid. Hij pakt het met zijn vakjargon nogal zakelijk aan, maar echt oog voor haar emotionele situatie lijkt hij niet te hebben.

'Mijn dokter zegt dat de bewuste overdracht van herinneringen van het kortetermijn- naar het langetermijngeheugen plaatsvindt in het gebied van de hersenen dat hippocampus wordt genoemd. Dat is Latijn voor zeepaardje, omdat dat deel van de hersenen de vorm van een zeepaardje heeft.'

Vanuit dit idee wordt de tekst afgewisseld met hilarische gedachtestromen; intermezzo's genaamd 'Monologen van een zeepaardje'. Daarbij haakt ze steeds in op haar herinneringen. Vol kwetsbare zelfreflectie doet ze haar gedachten uit de doeken. Ze staat zichzelf toe in de contramine te gaan en is niet gespeend van zelfmedelijden. Door gebruik te maken van vileine, sarcastische toetsen en gepeperd taalgebruik geeft Pilgaard haar hoofdpersonage veel dynamiek.

De ik-figuur haalt veelvuldig citaten aan van onder andere dichter-bisschop Kingo, Emil Aaresstrup, een Deense arts en dichter uit de negentiende eeuw, en Henrik Nordbrandt, hedendaags Deense dichter, romanschrijver en essayist. De gemiddelde Nederlandse lezer zal ze niet (her)kennen, maar dat is ook absoluut geen must, daar de context gemakkelijk uit de tekst te halen is. Samen met de quotes die ze bijvoorbeeld uit tv-reclames citeert, begeeft ze zich in de communicatie met haar stoïcijnse huisarts regelmatig op glad ijs wanneer hij dit als dubbelzinnig opvat. Ze lijkt de consequenties van haar primaire uitlatingen pas te overzien wanneer het kwaad is geschied.

Ondanks dat de anderen haar weer op de rit willen krijgen, kan ze niet altijd rekenen op begrip. Er wordt langs elkaar heen gepraat doordat ze voornamelijk met hun eigen dingen bezig zijn. Stuk voor stuk geven ze haar welgemeende adviezen, maar benaderen haar liefdesverdriet op verschillende manieren. Dat er iets hapert in de onderlinge gesprekken is duidelijk; het levert de nodige strubbelingen op. Over haar eenzaamheid praten is niet iets wat haar gemakkelijk afgaat, maar met name in haar zeepaardjesmonologen neemt ze geen blad voor de mond. Langzaam maar zeker kruipt ze uit haar schulp, daalt haar verdriet in en wordt ze gezeglijker. En wordt wat haar moeder zegt minder belangrijk.

'Het is jullie schuld dat ik schreeuw en me achterwaarts door de wereld beweeg. Dat ik geluid produceer in alles wat ik doe, dat ik struikel en frontaal tegen mensen, dingen en fenomenen op bots. […] Dat ik een spiegelbeeld van mijn gedachten ben, dat ik binnenstebuiten ben geboren, dat mijn ingewanden over de grond slepen als ik loop en bloedige sporen achterlaten op wegen, in huizen en op meubels en bedden. Dat is jullie schuld.'

Mijn moeder zegt is een tragikomisch verhaal, geschreven in een sprankelende taal en is bovendien bijzonder geestig. Het laat zien hoe communicatie kan verlopen – zeker ook mislopen – en dat er onbegrip kan ontstaan wanneer niet alle neuzen dezelfde kant op staan. Desondanks straalt de liefde die de personages voor elkaar voelen van de pagina's af.

--

Titel: Mijn moeder zegt

Auteur: Stine Pilgaard

Pagina's: 192

ISBN: 9789493290174

Uitgeverij Oevers

Verschenen: november 2022

Jens Christian Grøndahl - Dagen als gras

De kracht van literatuur 

Er zijn schrijvers die je gelijk weten te raken. Auteurs waar je, na de eerste kennismaking, direct op zoek gaat naar eerder werk en reikhalzend uitkijkt naar het volgende nieuwe uitgave. In mijn geval niet enkel enthousiast over hun schrijfstijl of verhaallijn, maar juist door hun onderwerp: romans over gewone mensen. Over herkenbare hoofdpersonen in relatie tot familieleden, vrienden, geliefden of vreemden. Versleten hartstocht, onvoorwaardelijke trouw, het handelen in onverwachte omstandigheden, verkeerd begrepen, onzekerheid, twijfelend en soms verbitterd. In dergelijke situaties voel je gewoon het ongemak, proef je de woede, beleef je de onmacht. Dat is voor mij de kracht van literatuur. Dat prikkelt mijn leeshonger.

Philipp van Ekeren

Een van de schrijvers die ik lang geleden heb ontdekt is Ian McEwan. Sinds twee jaar ben ik bij toeval op Jens Christian Grøndahl gestuit. Na het lezen van Vaak ben ik gelukkig was ik onmiddellijk in de ban van deze Deense schrijver. Binnen anderhalve pagina weet hij mij telkens weer mee te slepen. Ook met zijn laatste verhalenbundel Dagen als gras is dat het geval. Elk woord staat op zijn plaats, elk woord met zorg gekozen, geen zin te lang of te kort, niets overbodig. Doeltreffend om als lezer meteen te worden meegenomen in de overwegingen van de hoofdpersonen. Voelbaar, tastbaar, verontrustend en herkenbaar.

De zes verhalen in dit boek hebben geen onderlinge connectie. Het eerste verhaal heeft draagt ook de titel 'dagen als gras' van deze uitgave (motto voor dit hoofdstuk: 'de dagen van een mens zijn als gras, hij zal opbloeien maar ook weer verdwijnen en worden vergeten buiten de Heer').

Ik zal deze verhalen in het kort bespreken om meer lezers te verleiden en toch te zorgen dat ik niet teveel weggeef.

Dagen als gras

Het eerste verhaal gaat over Lars, een jongen die na het einde van de Tweede Wereldoorlog in het Deense dorpje Skagen kennismaakt met een jonge Duitse vluchteling. Deze gebeurtenis zal Lars zijn hele leven niet meer loslaten. Een verhaal van alle tijden. Wat doe je bij de confrontatie met een onschuldige leeftijdgenoot? Volg je de heersende opvatting van haat tegen de 'schuldigen' door de goegemeenschap? Laat je je reactie bepalen door de hypocriete houding van de kerk? Of help je een weerloos iemand in nood? En hoelang duurt het voordat iemand is vergeten?

"Hij heeft alleen nog de beelden die zich achterwaarts terugtrekken in zijn haperende geheugen.'

Villa Ada

Ook hier staat het thema vluchteling centraal. Maar dan wel in het moderne Italië. Het gaat over een echtpaar, een nuchtere en gelaten Deense echtgenoot die met een temperamentvolle Italiaanse is getrouwd. Hun idealistische zoon neemt de stap om echt een vluchteling te helpen. De verschillende manier waarop beide ouders, die duidelijk uit elkaar zijn gegroeid, hierop reageren is een genot om te lezen.

'Mijn zoon gaat zich voor hen niet inlaten met illegale zaken. Ik wist dat jij een goedgelovige slappeling was, maar ik wist niet de je een links-extremist was zoals mijn moeder!'

Edith Wengler

Het verhaal behelst het uitzonderlijke liefdesleven van een beroemde Deense actrice Edith Wengler, opgetekend door de hoofdpersoon, een schrijver/journalist bij een uitgeverij. Van haar eerste jeugdliefde tot de relatie die begint bij een man die op het punt staat om uit het leven te stappen. Grøndahl weet haar zo goed tot leven te brengen. Dat heeft er ook mee te maken dat Grøndahl bekend is met de toneelwereld. Hij is opgeleid tot filmregisseur, is een tijd lang dramaturg geweest en heeft ook nog twee toneelstukken op zijn naam staan. Naast een studie filosofie aan de Universiteit van Kopenhagen. Ook dat schemert soms door in zijn schrijven.

'Dat waarnaar je verlangt, heeft geen omvang en volume, dacht ze. Daarin schuilt de vergissing. Wie had haar dat moeten vertellen?'

Ik ben de zee

Dit verhaal begint verrassend genoeg als een thriller. Een, in zichzelf gekeerde, rechercheur die een zelfmoord onderzoekt van een succesvolle ondernemer. Maar niets is wat het lijkt. De speurder geeft niet op, ook al is het onderzoek al lang en breed afgesloten. Uiteindelijk komt hij achter de waarheid. Dit verhaal begint met het motto 'voor mij ligt de zee, achter mij de woorden…' en eindigt met dezelfde woorden uit het gedicht van de Deense dichter Henrik Nordbrandt.

Zomerslaap

Van dit verhaal heb ik het meest genoten. Het gaat over een zelfstandige weduwe, de relatie met haar dochter en haar werk als fiscaal rechercheur. Het knappe is dat Grøndahl het karakter van deze vrouw zo goed weet weer te geven door de beschrijving van haar leven en haar relaties. Van haar overleden echtgenoot tot de ouders van haar schoonzoon. Haar scherpe maar vooral nuchtere observaties zijn vaak hilarisch, maar ook spottend. Over mensen die zich qua smaak ontwikkelen of degenen die zich omringen door een 'protserige designhel'.

'Toen ik eindelijk aan het genie was voorgesteld, kon ik duidelijk merken dat ze al lang was geïntegreerd in haar nieuwe schoonfamilie.'

Hoe de hoofdpersoon zo is geworden wordt pas duidelijk door haar jeugdbeschrijvingen. De harde opvoeding door haar ploeterende moeder zonder enige genegenheid. Dit bepaalt weer de relatie met haar eigen dochter. Over ambitie, feminisme, kinderen krijgen en onafhankelijkheid. Duidelijk een generatieconflict.

'Het nieuws dat ik zwanger was van Leonora werd met een zuinige glimlach ontvangen, alsof ze twijfelde tussen medelijden en leedvermaak. 'Nou, zeg maar gedag tegen je carrière,' zei ze op zachte bitse toon.'

Meer kan en wil ik niet prijsgeven. Maar het feit dat ik nogmaals moest grinniken toen ik dit verhaal voor de tweede keer las spreekt voor zich. Genieten dus.

Vaarwel

Van een totaal andere orde is het laatste verhaal. Over een jonge alleenstaande vrouw, vers van de theologie-opleiding die predikant wordt in een klein dorp. Door haar zware taak bij het ondersteunen van een verse weduwe moet ze even op vakantie. Ze komt terecht in Berlijn. Daar ontmoet ze een atheïstische artiest en de liefde bloeit op. Haar geloof en onvoorwaardelijke hulp aan de medemens is de rode draad in dit verhaal. Het citaat van Ludwig Wittgenstein over het bovennatuurlijke is toepasselijk. Mooi geschreven, zoals alle verhalen.

Er zit veel gelaagdheid in de literatuur van Grøndahl. Hij laat ons de overwegingen van zijn hoofdpersonen beleven, hij neemt ons mee in hun twijfel, in goedheid en tekorten. Tussen generaties, tussen karakters, tussen goed en kwaad en vooral wat daartussen zit. Kortom, niets menselijks is ons vreemd. Deze schrijver verdient echt een groot publiek. Ook dit boek is een aanrader.

Titel: Dagen als gras
Auteur: Jens Christian Grøndahl
Vertaling: Femke Muller
Pagina's: 360
ISBN: 9789029094467
Uitgeverij J.M. Meulenhoff
Verschenen: april 2021