Alex Halberstadt - De jonge helden van de Sovjet-Unie

Recensie door Mireille Bregman
Uitgeverij Pluim

Een confrontatie met het verleden 

‘De jonge helden van de Sovjet-Unie’: een schoolboek op Alex’ basisschool in de Sovjet-Unie. Daarin de verhalen van jonge kinderen die moedige daden voor het moederland hadden verricht (lees: daarbij ook gestorven waren), als voorbeeld voor de jeugd van de jaren ’70. “We zullen nooit samen pioniers zijn”, zei een schoolvriend tegen hem toen zijn moeder had besloten een uitreisvisum aan te vragen. Emigranten zijn landverraders, nog erger dan joden, zo werd hen ingepeperd in de Russische maatschappij.

Alex Halberstadt groeide het grootste deel van zijn jeugd op in New York, waar hij zich het liefst z.s.m. profileerde als Amerikaan. Na verloop van tijd is hij zijn opa van vaders kant in Vinnytsia (Oekraïne) gaan opzoeken, over wie het vage gerucht ging dat hij Stalins lijfwacht was. Hier zit zeker een verhaal achter.

Het boek is een mix van een halve autobiografie, een geschiedenisboek en familiegeschiedenis. Dit pakt mooi uit, want door de afwisseling van deze drie onderdelen krijg je een completer beeld van de invloeden van de oorlogsgebeurtenissen van de familie en een Russische jeugd op het verdere leven.

Een roman durf ik het dan ook niet te noemen. Eerst beschrijft hij namelijk de levens van zijn grootouders en gaat vandaaruit de familie aan beide kanten af. “De buffer tussen geschiedenis en levensgeschiedenis was flinterdun geworden”.

Het laatste deel van het boek las het vlotst, misschien omdat Alex hierin bij zichzelf blijft. Hij bewandelt meerdere zijpaden, zoals diverse verhalen uit de Litouwse joodse geschiedenis (de steden Kaunas, Vilnius), die er toch zeker ook toe doen. Juist die verhalen doen je beseffen dat zij de achtergrond vormen van het denken en doen van een familie; die levensgeschiedenis wordt intergenerationeel overgedragen. Je kunt nooit uitverteld zijn. Tegelijk met het familieverhaal komt het nationale Sovjetverhaal aan bod en is de vergelijking met New York niet ver weg. Ook in de nieuwe stad wordt Alex heimelijk gepest, alleen voor wat anders.

Alex Halberstadt heeft een geslaagde poging gedaan de trauma’s en oorsprong van zijn familie en zichzelf te onderzoeken. Ik ben blij dat vertalers Leen Van Den Broucke en Gretske de Haan zich aan deze klus gewaagd hebben en dat Pluim het uitgegeven heeft.

Titel: De jonge helden van de Sovjet-Unie
Auteur: Alex Halberstadt
Vertaling: Leen Van Den Broucke
Pagina's: 377
ISBN: 9789083073514
Uitgeverij Pluim
Verschenen: december 2020

David Mitchell - Utopia Avenue

Recensie door Roosje
Uitgeverij Meulenhoff

De trip*

Mijn introverte januarimaand - niet april is ’the cruellest month’** in mijn idee maar januari, een sombere lege maand - bracht twee super dikke boeken met zich mee; een daarvan is David Mitchells Utopia Avenue, de ander een detective van Robert Galbraight. Beide dikke boeken liggen een behoorlijk eindje buiten mijn comfortzone; ik ben een beetje elitaire literatuurlezer- met een dikke L.

Utopia Avenue is een fictief verslag van een fictieve Britse popgroep, in de periode 1967-1969. De swinging poppy sixties. Deze groep bestaat uit drie mannen en een vrouw en hun manager.

Elf Holloway, de vrouwelijke keyboardist en lead singer; zij speelde voorheen folk met haar Australische (ex-)vriendje Bruce, die lekker vet afgeschilderd wordt als een vreemdganger en dief van Elfs ideeën. Middle class.

Jasper de Zoet, lead guitarist. Een Nederlandse vader en een Engelse moeder heeft hij; upperclass. Tussen haakjes, een van zijn voorvaderen Jacob de Zoet, speelt een rol in meer boeken van Mitchell. Dean Moss, bassist uit Gravesend. Working class, net als Peter "Griff" Griffin, jazz-drummer uit Yorkshire.

Levon Frankland, de manager van de band, die oorspronkelijk uit Toronto komt en via New York in Londen terechtkomt; een zachtaardige en eerlijke crypto-homo.

Alle personages staan om de beurt uitgebreid in het middelpunt. Via flashbacks leren we hen kennen en hun kwetsbaarheden. Misschien is het omdat het verhaal begint met Dean en hij een ultiem inzicht krijgt na een lsd-trip met Jerry Garcia van de groep The Grateful Dead - ik moet me voorzichtig uitdrukken -, maar ik vind hem echt de belangrijkste persoon. Nét even wat indringender dan de anderen, hoewel Jasper vanwege de spiritueel-fantastische passages ook zeer veel indruk maakt. Wat Dean overkomt, wordt je als lezer verscheidene malen subtiel voorgehouden maar in de vaart van het verhaal vergeet je dat weer, grotendeels. Dat gebeurt mij met films nu ook altijd. Door de vaart in het verhaal en de concentratie om bij te blijven vergeet je een beetje de clous die het verhaal je voorschotelen. Dan voel je je daarna een beetje dom of in de maling genomen, teleurgesteld of verdrietig dat het anders afloopt dan je gehoopt/verwacht had. Ondanks alles hou ik van een happy end - a guilty pleasure, maar dat mag tegenwoordig gelukkig weer -.

Het verhaal van de band wordt chronologisch verteld aan de hand van hun drie lp’s/epees - laten we gewoon zeggen: platen -, voorkant en een b-kant; zijnde zes hoofdstukken. Frankland brengt de verschillende leden van de groep samen; de band is een mengeling van Pink Floyd, Cream, Sandy Denny - en waarom wordt Fairport Convention niet genoemd? -, Jefferson Airplane e.d. De leden van Utopia Avenue komen vanuit verschillende muziekscones: Elf uit de folk, Griff uit de jazz, Dean uit een andere popgroep en Jasper is de enigmatische, introverte, geniale sologitarist. De leden komen ook uit verschillende sociale lagen, die elk hun eigen problematiek met zich meebrengt.

Het is niet zo eenvoudig een bespreking van deze roman te geven, ook niet om niet te veel te verklappen. Slechts op een enkel punt dacht ik: nu maar eens even opschieten met dat verhaal, Mitchell. Het is knap dat een zo dik boek geweldig blijft boeien.

De auteur is geboren in 1969 en heeft de periode waarover hij schrijft dus niet meegemaakt, maar zijn beschrijvingen van Soho, Londen, de muziekscene, de muziek zelf ook (!), de mode, het drugsgebruik, de feesten en later idem in Los Angeles en Laurel Canyon (mij bekend door de plaat van blueszanger John Mayall, die niet genoemd wordt). De roman is voor mensen die die periode hebben meegemaakt een feest van herkenning, van nostalgie en de herinnering aan een energieke periode waarin de wereld aan het veranderen was. Vooral ook omdat Mitchell een heleboel werkelijk bestaande popartiesten en kunstenaars laat opdraven; dat doet hij op een volstrekt organische wijze. Je hebt helemaal niet het gevoel dat hij aan name dropping doet: David Bowie, Jerry Garcia, Leonard Cohen, Syd Barrett, Jackson Browne, John Lennon, Allen Ginsberg, Francis Bacon, Joni Mitchell, Richard Thompson - waarom wordt Fairport Convention niet genoemd? -, Steve Winwood, Keith Moon, Sandy Denny and Marc Bolan; Jimi Hendrix, Janis Joplin, Ron "Pigpen" McKernan, Jim Morrison, and Brian Jones; de laatste vijf zijn lid van de 27 Club, dat is de beruchte groep van popartiesten die allen op 27-jarige leeftijd overleden.

Nergens had ik het gevoel dat Mitchell zich schuldig maakt aan anachronismen; daarvoor ook chapeau.

Indrukwekkend zijn allerlei (onderlinge) verwijzingen in het verhaal. De titel alleen al: Utopia Avenue: Utopia is natuurlijk nergens, een ideaal dat nooit bereikt zal worden en Avenue is heel fysiek hier en nu, en duidt ook op Amerika, waar de band zijn hoogtepunt beleeft. De titel is een oxymoron, schrijft Mitchell, een stijlfiguur waarin een nauwe verbinding gelegd wordt tussen twee tegenovergestelde begrippen. De naam van de band slaat natuurlijk ook op zijn amalgaamkarakter. Alle bandleden schrijven songs, sommige wat meer dan anderen. Daarom is hun sound nooit voorspelbaar, maar volgens sommigen is dat juist een gebrek aan samenhang en consistentie. Mitchell weeft veelkleurige tapijten.

Mitchells stijl is een heerlijke-doorlees-stijl, soepel zou ik het noemen, hoewel dat begrijp wel een beetje uitgesleten is, maar het is wel zo. Nergens in het boek vraag je je af in welke periode je je bevindt. Er zijn geen zinnen die je twee keer moet lezen. En de inhoud is best ingewikkeld, ook omdat hij verschillende verbanden legt en verschillende verhaallijnen uitzet; het een vloeit moeiteloos over in het ander.  

Ik ben niet in staat onder woorden te brengen waarom dit een heerlijk boek is. Mijn woorden blijven een beetje bloedeloos en dat kan van dit boek op geen enkele manier gezegd worden. Ik ga niet zo ver als de criticus van de Volkskrant die deze roman vijf sterren geeft, maar ik ga een heel eind mee.

Deze roman heeft mij nieuwsgierig gemaakt naar andere boeken van Mitchell.

* Ook de titel van een boek van Ken Kesey, die ook One Flew Over the Cuckoo’s Nest schreef. Een fysieke en spirituele reis. Op de een of andere manier dragen mijn stukjes over gelezen boeken vaak een associatieve titel, hoewel in dit geval de vlag ook de lading dekt.

** T.S. Eliot, The Waste Land

Titel: Utopia Avenue

Auteur: David Mitchell

Vertaling: Harm Damsma en Niek Miedema

Pagina's: 650

ISBN: 978909092968

Uitgeverij Meulenhoff

Verschenen : september 2020

Merlin Sheldrake - Verweven leven. De verborgen wereld van schimmels

Recensie door Roosje

Uitgeverij Atlas Contact

Het geheime leven van paddestoelen

Een aantal jaren geleden gaf ik regelmatig paddenstoelenexcursies voor een natuurorganisatie. Paddenstoelen spreken mensen tot de verbeelding. Dat komt onder andere omdat ze maar een korte tijd te zien zijn, en het is nooit zeker of die prachtige ‘rood met witte stippen’ dit jaar weer op dezelfde plek tevoorschijn komt als het vorige. Of de herfst nat of droog is, dat is ook van belang. Zelf ben ik nog altijd betoverd door de prachtige kleuren, de uiteenlopende vormen, de lichtval op de plaatjes aan de onderkant. Altijd is het weer spannend of je ze wel kunt vinden en welke soorten er zijn. Overigens zijn er het hele jaar door paddenstoelen maar in de herfst het meest. 

Mensen wilden altijd weten hoe ze precies heetten en of je ze kon eten incluis de hallucinogene soorten. Dat eten-of-niet vond ik nog wel interessant. De enige paddenstoelen die ik ooit gegeten heb zijn oesterzwammen, die aan een boom groeien en die zo opvallend van vorm zijn dat je ze niet kunt verwisselen met een giftig nichtje of neefje.

Door deze achtergrond was ik speciaal geïnteresseerd in dit boek van mycoloog Merlin Sheldrake, die ze geen paddenstoelen noemt, maar schimmels, en daar heeft hij helemaal gelijk in. Paddenstoelen zijn de vruchtlichamen van het mycelium dat in de grond groeit en zich aan onze ogen onttrekt. Alsof het appels van een appelboom zijn.

Merlin Sheldrake (1987) is een bioloog en een schrijver met een achtergrond in plantenonderzoek, microbiologie, ecologie en wetenschapsfilosofie. Hij heeft een Ph.D, in tropische ecologie aan Cambridge University voor zijn onderzoek aan ondergrondse schimmelnetwerken in tropische wouden in Panama. Hij brouwt tevens zijn eigen bier en wijn en fermenteert zijn voedsel. Hij is inderdaad de zoon van Rupert Sheldrake.

Vroeger leerde ik dat je grosso modo drie functionele soorten kunt onderscheiden: 1. De mycorrhiza’s - een wetenschappelijke term voor symbiotische schimmels -, die samenwerken met planten, gras en bomen, zoals de vliegenzwam, de iconische ‘rood met witte stippen’; 2. De killers, de killer-zwammen, die een boom doden door in het levende hout door te dringen, zoals de reuzenzwam of honingzwam; 3. De opruimers, de schimmels die het dode hout afbreken. Dit typische onderscheid, dat door de schimmels zelf niet altijd strikt gemaakt wordt (grapje), - honingzwam kan doden en opruimen -, wordt niet door Sheldrake gemaakt en dat is helemaal niet erg. Hij heeft het eigenlijk niet over de schimmels die doden. In natuurorganisaties waren daar verschillende opvattingen over: een boom die door een schimmel ‘vermoord’ wordt was toch al ziek; de andere visie is dat de schimmel een harteloze moordenaar is die ook gezonde bomen velt. Sheldrakes verhaal over schimmels is tamelijk positief; misschien dat de ‘schimmelmoordenaars’ hier niet zo goed in passen?

De verborgen wereld van schimmels en de processen daarbij zijn onderzoeksmatig gezien zo ingewikkeld, doordat dat zich bijna totaal aan onze blik onttrekt. Dat doen natuurlijk meer biologische en chemische processen. Schimmels hebben eveneens een geheim leven omdat ze in verband werden gebracht met sjamanen en heksen en zo. Paddenstoelen kunnen je vergiftigen of zelfs doden, dus let op! De enige wezens die volgens mij immuun zijn voor al het schimmelvergif zijn slakken.

Misschien is het meest fascinerende aan met name mycorrhizaschimmels dat zij samenwerken met bomen, grassen, planten en met ‘planten’ zonder bladgroen: de wood wide webs. Planten krijgen via fotosynthese voedsel maar hebben vaak nog extra voedingsstoffen nodig. Schimmels hebben geen bladgroen en dus geen fotosynthese en moeten op andere wijzen aan hun voedsel komen. Die kunnen vaak van bomen krijgen, maar voor wat hoort wat.

Schimmels kunnen zich gigantisch verspreiden onder de grond. Sheldrake vertelt - en dat wist ik al, maar dat geeft natuurlijk niets - dat het grootste levende wezen op aarde de honingzwam is. Als je die in het bos tegenkomt kun je wel raden waarom. Een uitbundige paddenstoel met vele hoeden en stelen en ook zo groot. Niet zo groot als de reuzenzwam maar toch mega, al naar gelang de vochtigheid in de grond. Er is een honingzwam in Oregon, die honderden tonnen weegt (onder de grond), zich uitstrekt over tien vierkante km en tussen de 2000 en 8000 jaar oud is. Dat is zo immens dat het je voorstellingsvermogen te boven gaat.

De symbiose tussen schimmels en bomen, planten en grassen is ook zo’n grote kwestie dat je je dat nauwelijks kunt indenken. Er zijn maar weinig planten die zonder de hulp van schimmels kunnen leven, dat zijn de pioniers, zoals klaprozen. Het is een ingewikkeld en uitgebreid systeem van onderlinge hulp met voedsel, noodzakelijke voedingsstoffen, afweerstoffen tegen ziekteverwekkers. Ook tussen bomen van verschillende soorten kan een uitwisseling ontstaan, via de schimmels, die met hun ook zeer kleine hyphen overal kunnen komen, tot in de wortels van bomen. En daar krijg je als lezer heel goede zin van. We lezen voortdurend over milieuvervuiling, klimaatverandering en uitsterven van verschillende soorten dat zo’n successtory als die van de symbiose tussen verschillende levende wezens je humeur en positief gevoel een giga oppepper bezorgt.

Sheldrakes aanpak is een wetenschappelijke en een persoonlijke. Die combinatie spreekt me erg aan. Dit boek is er een in de categorie ‘populair-wetenschappelijk’ maar is niet oppervlakkig; het is in tegendeel een zeer interessant en uitgebreid boek. Veel mensen zullen getroffen worden door her geheime en verborgen leven van schimmels. Een indrukwekkend notenapparaat en gebruikte literatuur vergezellen deze studie. Ook de foto’s zijn inzichtelijk. Op zaterdag 21 november j.l. stond er een lovende bespreking van deze studie in de wetenschapsbijlage van NRC.

Titel: Verweven leven. De verborgen wereld van schimmels

Auteur: Merlin Sheldrake

Vertalering: Nico Groen

Pagina's: 384

ISBN: 9789045036144

Uitgeverij Atlas Contact

Verschenen: oktober 2020

Sam Shepard – The One Inside | Die Vanbinnen

Recensie door Tea van Lierop
Uitgeverij Nobelman  

 

Broeierige introspectie – of toch bekeken worden?  

De gedachten van de oude man die terugkijkt op zijn leven zijn allesbehalve samenhangend en vormen ook geen verhaal op zich, maar doen denken aan een fotoalbum met zwart wit foto’s en pastelkleurige plaatjes met tussen de bladen spinnenweb papier. Verwissel de volgorde van de blaadjes en blader versneld door het album: en zie, dat is bij benadering het beeld dat opgeroepen wordt bij het lezen van het boek. 

De oude man heeft het veel over zijn vader, deze is overleden en wordt voorgesteld als een miniatuurman, verpakt in plastic en als versiering opgehangen naast een dartbord of liggend naast een rijtje soortgenoten dat bewaakt en gadegeslagen wordt door een stelletje gangsters waar een van een paar mooie meisjes een miniatuur oppakt en het plastic voorzichtig verwijdert. De herinneringen aan de vader lopen als een rode draad door het verhaal en hebben direct te maken met de verteller die (veelal amorfe) beelden aan zich ziet verschijnen. Een jonge vrouw, Felicity, is met de vader. Tussen hen er is een groot leeftijdsverschil en het meisje heeft ook grote aantrekkingskracht op de, dan nog jonge, verteller. Deze rivaliteit levert problemen op. 

Vrouwen krijgen een prominente plaats in de gedachten van de oude man, niet alleen Felicity, maar ook zijn eigen vrouw – waarmee hij dertig jaar samen was – , het ‘Chantagemeisje’ en de moeder van Felicity. Al deze personages lieten hun indruk achter en vormen nu de voedingsbodem voor zijn warrige gedachten die het album vullen. Extra kleur geven de herinneringen aan zijn werk als filmmaker. Feit en fictie lopen in die wereld altijd al door elkaar, maar in de verwarrende gedachten van de oude man krijgen ze een extra dubieuze functie. Is waarheid nog te onderscheiden van zijn hallucinaties? Niet dat dit overigens veel ter zake doet om het verhaal, de gefragmenteerde gedachtestroom, te kunnen volgen, want dat is ondoenlijk. Juist door de stroom laten vloeien en van tijd tot tijd ankers te vinden en te koesteren krijgen de gedachtespinsels van de oude man hun beslag. 

Wat te denken van honden die elke keer weer opduiken? En wanneer er geen honden zijn nemen wolven of coyotes hun wel plaats in. Roofdieren met hun afschrikwekkende gedrag komen zo vaak terug dat ze, samen met de barre weersomstandigheden en de lelijkheid van de dingen een dreigend beeld oproepen. Het leven van de oude man moet hard geweest zijn, er is weinig zachts of liefdevols te ontdekken in de herinneringen. Om te lezen is dit beeld op een indringende manier mooi, maar geeft tegelijkertijd een spookachtig, onwerkelijk en onvoorstelbaar desolaat bestaan weer waarin ook de zelfkant van het Amerikaanse leven zichtbaar wordt en waarin de schoonheid van de natuur een tegenhanger vindt in de ongenadige wind die het landbouwers moeilijk maakt. Deze oerkrachten zijn net zo essentieel in het leven van de oude man als het artificiële van de film, het café en de auto’s. 

Om het boek te kunnen waarderen is het goed om te weten dat Sam Shepard een veelzijdig kunstenaar was. Hij was schrijver van toneelstukken en verhalenbundels,  als acteur, speelde hij in meer dan 60 films en schreef filmscripts. Hij overleed in 2017 aan de gevolgen van de ziekte ALS. Zoveel talenten verenigd in één persoon hoeft geen garantie te zijn voor een goed eindproduct. Deze geweldige roman is er eentje met meerdere gezichten. Aan de ene kant is er de introspectie, de herinneringen lijken waarachtig te komen van een personage dat geleefd en geleden heeft, aan de andere kant worstelt hij met de gewaarwording dat hij bekeken wordt. Dit lijkt een link naar zijn laatste boek Bespieder van de Eerste Persoon waarin hij die observeert naast degene staat die geobserveerd wordt, de twee rollen schuiven moeiteloos in elkaar zodat één persoon beide rollen kan spelen. Het schuiven met identiteiten is terug te vinden in Die Vanbinnen waarin vader en zoon van rol zouden kunnen wisselen. 

Het voorwoord van Patti Smith is een welkome introductie van de roman, meteen weet zij de juiste toon te vinden waarop je als lezer kunt ‘inzetten’. De woorden van Smith geven tijdens het lezen een extra dimensie aan het bijzondere verhaal van de ‘ontwakende verteller midden in zijn gedaanteverandering’. Lees vooral ook het artikel dat vertaler Gerrit Brand schreef over Sam Shepard.

De auteur 

Samuel Shepard Rogers III (Fort Sheridan (Illinois), 5 november 1943 – Midway (Kentucky), 27 juli 2017) was een Amerikaans toneelschrijver, scenarist en acteur, zowel op het toneel als in speelfilms. Hij won in 1979 de Pulitzerprijs voor drama en werd voor zijn acteerwerk diverse malen genomineerd voor belangrijke filmprijzen. 

Shepards geschreven werk is dikwijls brutaal en absurdistisch. Het tijdschrift New York riep hem uit tot "de belangrijkste toneelschrijver van zijn generatie" In Nederland genoot Sam Shepard grotere bekendheid als acteur dan als auteur. Tot nu toe werd slechts één boek van hem in het Nederlands vertaald, Motel Chronicles, in 1984. Meer dan dertig jaar geleden dus. Uitgeverij Nobelman bracht daar verandering met de vertaling 'Bespieder van de Eerste Persoon' en is zeer verheugd om te melden dat er nog een vertaald werk van hem aankomt! (bron)

Titel: The One Inside | Die Vanbinnen
Auteur: Sam Shepard
Vertaling: Gerrit Brand
Uitgever: Uitgeverij Nobelman
ISBN: 9789491737572
Pag.: 203
Genre: fictie
Verschenen: deze editie 2020 , oorspronkelijk 2017