Lawrence Durrell - Justine

'Alexandrië, de grote wijnpers van de liefde'

Justine is het eerste deel van het Alexandrië Kwartet van Lawrence Durrell dat in 1957 verscheen. Waarom zaten we eigenlijk te wachten op een Nederlandse vertaling? Durrell maakt het de lezer immers niet gemakkelijk met zijn breed uitwaaierende, maar sterke beschrijvingen van de couleur locale van Alexandrië; mengkroes van religies, afkomst, rijkdom en armoede. Je loopt het risico om hele stukken te lezen zonder het op te slaan en het blijkt een tour de force om met je hoofd boven de exotische mist uit te stijgen. Wie zich echter waagt aan een herlezing, wordt beloond door het mooie proza. De meanderende stukken tekst – die bovendien verre van chronologisch zijn – verhalen over belangrijke anekdotes en observaties uit het geheugen van de hoofdpersoon. Ook de karakterbeschrijvingen zijn krachtig en zeer realistisch.

Marjon Nooij

Lawrence George Durrell (1912-1990) is in Brits-Indië geboren als zoon van een kolonistenechtpaar. Op zijn elfde werd hij naar Engeland gestuurd om daar te gaan studeren, maar dat werd een fiasco. Op zijn vijftiende begon hij voorzichtig met het schrijven van gedichten en in 1931 werd er een bundel gepubliceerd. In 1935 emigreerde hij met zijn eerste vrouw naar Griekenland, maar week uit naar Egypte toen het hem door de Tweede Wereldoorlog te heet werd onder zijn voeten. Hij ontmoette in Alexandrië de vrouw die model heeft gestaan voor Justine en trouwde later met haar. De auteur is schatplichtig aan de Amerikaanse auteur Henry Miller, wat in de sensuele liefdesscènes tot uiting komt.

Na het verschijnen van de tetralogie gingen er geruchten dat Durrell zou worden genomineerd voor de Nobelprijs voor de Literatuur, maar helaas voor hem bleef het bij deze speculatie. Samen met de andere drie romans uit het kwartet – Balthazar (1958), Mountolive (1958) en Clea (1960) – die nog bij Uitgeverij Van Maaskant Haun zullen verschijnen – vormt Justine (vertaald door Meta Gemert) één geheel.

Durrell voert in deze postmodernistische mozaïekroman een ik-verteller op die, tijdens de late periode van de 30'er jaren van de vorige eeuw, belandt in een vierhoeksverhouding; de rode draad en verbindende factor van de personages, hoewel ook het dromerige Alexandrië niet moet worden vergeten als verbindend element. De verteller is de Ierse leraar Darley, die in dit deel nog niet bij name wordt genoemd. Hij heeft ontegenzeglijk raakvlakken met de auteur zelf.

‘Aantekeningen voor landschapstinten... Lange aaneenschakelingen van tempera. Licht, gefilterd door ingedikt citroensap. Een lucht vol baksteenstof, zoet ruikende baksteenstof, en de geur van een heet wegdek geblust met water. Lichte nevelwolken, onderweg naar de aarde, die maar zelden regen brengen. Spuit daar stoffig rood, stoffig groen, kalkachtig paars en verdunde, karmijnrode lak op. Zomers werd de lucht licht gevernist door zeedamp. Alles lag onder een laag gomhars.’

Darley begint zijn relaas met de mededeling dat hij naar een Grieks eiland is gevlucht met het kind van Melissa die zo tragisch aan haar einde kwam. Hij mijmert over verloren relaties uit vervlogen tijden die zich nostalgisch voor zijn geestesoog ontvouwen, doordat hij zijn eigen aantekeningen, brieven, de dagboeknotities van de joodse Justine en andere parafernalia als vertroosting overloopt. Hij wil ‘ze weer tot leven wekken tot aan het punt waarop pijn kunst wordt’. Hierbij gaat hij associatief te werk en laat zich leiden door epifanieën. 'niet in de volgorde waarin ze plaatsvonden – want dat is geschiedenis – maar in de volgorde waarin ze voor het eerst betekenis voor me kregen'. Door deze samengebrachte herinneringen is er geen sprake van een strak gecomponeerde plot. Het is dan ook een karaktergedreven verhaal.

‘Schakel na schakel keer ik terug langs de ijzeren ketting van de herinnering naar de stad die we samen zo kort hebben bewoond: de stad die ons heeft gebruikt als haar flora – ons in conflicten stortte die de hare waren en die we per ongeluk voor de onzen hielden: dierbaar Alexandrië.’

Met Melissa, een tengere, oprechte en tuberculeuze Alexandrijnse danseres, begint Darley een affaire, – ‘We waren maatjes in waardeloosheid.’ Ondanks dat hij het niet kan aanzien dat ze ook begeerd wordt door Cohen, valt hij al snel voor de raadselachtige, flamboyante, doch rusteloze Justine met wie hij zich in een seksuele relatie stort. Justine die ‘vrij wilde zijn om lief te hebben’, maar getrouwd is met de vermogende kopt Nessim (‘Haar liefde was als een huid waarin hij, zoals het kind Heracles, ingenaaid was.‘) en niet van plan om uit haar huwelijk te stappen. Saillant detail is dat Darley en Nessim ook weer vrienden zijn. Ook Nessim en Melissa beginnen een relatie. Ondanks dat Justine en Darley er alles aan doen om hun affaire geheim te houden, ruikt Nessim onraad. Zijn jaloezie culmineert in een obscure actie en Justine, die we kunnen zien als allegorie van de gecompliceerde stad, besluit uit hun leven te verdwijnen.

‘Alexandrië de grote wijnpers van de liefde [was]: zij die eruit verrezen, waren de zieken, de eenzamen, de profeten – ik bedoel allen die in hun seksuele gevoelens diep verwond zijn.’

Durrell neemt de lezer mee door de Egyptische stad zoals James Joyce dat eerder deed in Dublin. Of het nu regent, of dat het donker is, hij weet hoe hij de atmosfeer van de bruisende stad – met zijn bewoners, hun gewoonten, de stoffige wegen, de geuren, het geluid van de muezzin die oproept tot het gebed, de Pharos van Alexandrië – levendig, melancholiek, maar realistisch kan beschrijven. Er vindt veel plaats in deze rijke roman en een bont gezelschap aan personages passeert de revue. Je tanden erin zetten en langzaam savoureren is het devies om te genieten van Durrells poëtische en lyrische taal, zijn sensuele beschrijvingen en prachtige zinnen, waarbij zelfs subtiele humor zich af en toe laat zien. Dit tezamen maakt de roman tot een sensationele leesbeleving waarin de herinnering, liefde, jaloezie en passie een constante factor zijn.

--

Titel: Justine

Auteur: Lawrence Durrell

Vertaling: Meta Gemert

Pagina’s: 272

Uitgeverij Van Maaskant Haun

ISBN: 9789083200200

Verschenen: januari 2023

Eleanor Catton – Het woud van Birnam

 

Intelligente roman met een spannend tintje, maar met vlakke personages

Na het winnen van de Booker Prize in 2013 voor haar roman Al wat schittert – met haar destijds achtentwintig jaar was ze de jongste auteur ooit – komt Eleanor Catton (1985) eindelijk met haar langverwachte nieuwe roman; Het woud van Birnam. In deze intelligent geschreven roman, waarvan de titel een Shakespeareaanse knipoog is naar het Marsbos uit Macbeth – het toneelstuk over keiharde ambitie, schuld en onschuld – is Catton een heel andere weg ingeslagen door een misdaadroman te schrijven.

Marjon Nooij

Deze meerlagige ideeënroman, speelt zich af in Nieuw-Zeeland, Een links-idealistisch en verdekt opererend tuinderscollectief zoekt naar grond dat in onbruik is geraakt, om die te benutten voor het verbouwen van groenten. Het is een noodlijdend project waar veel geld ingepompt moeten worden om het een kans van slagen te bieden. Mira Bunting, de officieuze leider van Birnam Wood, vindt op 500 kilometer afstand een groot perceel in het fictieve plaatsje Thorndike in het natuurreservaat Korowai, waar de verlaten boerderij van Owen en Jill Darvish staat. Een serie oppervlakkige aardbevingen heeft een aardverschuiving veroorzaakt, die enkele dodelijke slachtoffers heeft gekost en een stuk snelweg verwoest. Hierdoor is het landgoed slecht te bereiken en juist daardoor een uitgelezen plek voor de uitbreiding van Mira’s plannen.

Maar er blijken meer kapers op de kust wanneer Mira onverhoeds iemand tegenkomt die met zijn vliegtuig op het landgoed is geland. Hij hult zich in nevelen en weet in haar iPhone in te breken om te achterhalen wie ze is en wat het doel is van haar bezoek aan Thorndike. Het blijkt de opportunistische miljardair Robert Lemoine te zijn, oprichter van de Amerikaanse bewakingsfirma Autonomo, die Mira een fiks bedrag biedt om te investeren in Birnam Wood. Hij vertelt haar dat hij bezig is om een overlevingsbunker te bouwen, maar ze komt er achter dat hij het op een akkoordje heeft gegooid met Owen Darvish. Hij geeft ruiterlijk toe te lonken naar het Nieuw-Zeelandse staatsburgerschap. Met deze informatie refereert Catton indirect aan Peter Thiel, de medeoprichter van onder andere PayPal en investeerder in Facebook.

Om de boel te bewaken heeft Lemoine zijn drones en een troep beveiligers ingezet. Wanneer er een dode valt door de onfortuinlijke, maar ongewilde actie van de vriendin en collega van Mira, krijgt Lemoine de dames volledig in de tang, door voor het lijk een ‘persoonlijk’ ongeluk te ensceneren.

Tony Gallo, een voormalig lid van de tuindersgroep en ex-vriend van Mira, heeft jaren eerder na een ruzie het hazenpad gekozen, maar maakt plotseling zijn opwachting bij een vergadering. Hij had ‘zichzelf willen bewijzen dat hij niet het zoveelste marxistische cliché was, niet de zoveelste salonsocialist met zachte handjes en zelfingenomen meningen die over de arbeidersklasse theoretiseerde zonder zelf ooit ook maar een dag zwaar werk te hebben gedaan.’ Hij vertrouwt de zaak niet, ontdekt dat het verhaal over de bunker bezijden de waarheid is en dat Lemoine bezig is om in het geheim een zeldzaam mineraal te delven en daardoor verantwoordelijk is voor de aardverschuiving. Wat volgt is een kat en muis spel, waarbij iedereen zijn eigen hachje probeert te redden.

Na het wat trage eerste deel, komt Catton goed op stoom en krijgt het verhaal vaart. Ze weet de lezer haar spannende klimaatfictie in te trekken en de aandacht vast te houden, maar de plotwendingen zijn wel wat voorspelbaar. Ondanks de originele verhaallijn, het mooie proza en het feit dat Catton overduidelijk weet waar ze over schrijft, blijven de karakters vlak. Ze heeft zich meer gericht op de plot dan op de karakterontwikkeling. Haar personages zijn óf goed, óf slecht, zonder al te veel nuance, wat ervoor zorgt dat de lezer het boek met een ietwat onbevredigd gevoel dichtslaat.

--

Titel: Het woud van Birnam
Auteur: Eleanor Catton
Vertaling: Gerda Baardman
Pagina's: 400
Uitgeverij Ambo Anthos
ISBN: 9789026361487
Verschenen: februari 2023

Ann Quin - Berg

Moordcomplot met onverwachte wending

De Britse Ann Quin (1936-1973) heeft vier romans geschreven, waarvan haar geniale debuut Berg (uit 1964) nu voor het eerst is verschenen bij Uitgeverij Oevers, in een Nederlandse vertaling van Barbara de Lange. Quin was bekend door haar modernistische en experimentele schrijfstijl, maakte deel uit van de vernieuwende stroming van de Britse avant-garde. Ze was onder andere schatplichtig aan de Ierse Samuel Beckett, die deel uitmaakte van het Brits experimentalisme en een tragikomische en absurdistische schrijfstijl had. Ook haar landgenoten Virginia Woolf en Anna Kavan zijn van invloed geweest op haar schrijven. In 1989 is Berg bewerkt tot de film (Netflix) Killing Dad met Richard E. Grant in de rol van Alistair Berg. De roman is opgenomen in de herfstactie 2022 van Schwob.

Quin groeide op in Brighton, Sussex, waar ze werd opgevoed door haar moeder, nadat haar vader het gezin had verlaten. Na verschillende periodes van psychische inzinkingen liep ze in 1973, op 37-jarige leeftijd, de zee in. De volgende dag werd haar lichaam gevonden en werd er aangenomen dat ze door suïcide om het leven is gekomen. Ziehier mogelijk nog een overeenkomst met Virginia Woolf.

‘Een man genaamd Berg, die hij veranderde in Greb, kwam naar een badplaats om zijn vader te vermoorden…’

Marjon Nooij

Met zijn koffer vol haarproducten en pruiken reist haarspecialist Alistair Berg af naar de badplaats met het ultieme doel om zijn vader te vermoorden. In zijn koffer een krantenknipsel en foto van zijn ouwe heer; anders zou hij hem waarschijnlijk niet herkennen, hoewel hij op zijn lichaam ook drie tatoeagepatronen heeft als herkenningspunten. Om geen argwaan te wekken besluit hij zijn naam te verbasteren tot Greb. Hij slaagt erin een kamer te huren naast die van zijn vader en zijn jongere vriendin Judith. Door de flinterdunne scheidingswand hoort hij al hun geruzie en genotsgeluiden. Om hen te begluren maakt hij er een gaatje in en ontpopt zich tot een heuse voyeur.

Vader Berg wordt afgespiegeld als een nogal pathetische, maar berekenende zatlap. Wanneer Berg ‘m tijdens een woordenwisseling met Judith smeert, knoopt zijn zoon doelgericht een relatie met haar aan. De ultieme wraak of met de bedoeling om dichterbij zijn vader kunnen komen?

Edith – zijn moeder die hem in haar eentje heeft opgevoed, omdat ze al snel verlaten is door haar man – is het vierde, weliswaar afwezige, maar zeer lucide personage; alleen aanwezig door haar brieven en door de gedachten die Greb heeft aan uitspraken van haar. Het heeft er alle schijn van dat er sprake is van een symbiotische relatie. Ze is ervan op de hoogte dat hij zijn vader gaat opzoeken en lijkt hem als het ware continu toe te spreken. Zo regisseert ze in feite de gedachten en daardoor de daden van Greb, bewerkt hem en speelt hem op zijn gevoel: 

‘Wanneer kom je weer hier Aly? Je weet wel dat het niet waar is, ik vraag het me alleen maar af, want ik wil het graag weten, maar ja je moet je eigen leven leiden, en ik zal niet in de weg staan.’

Aly heeft geen hoog zelfbeeld – ‘hij is een mietje, een doodgewoon mietje; heeft geen vader, zijn moeder verpandt zichzelf om de rekeningen te betalen; dat malle pietje Berg, hij heeft het zelfs te koud om te schijten.’ Greb hangt op een ongezonde manier aan zijn moeder en wil haar wreken. Hier komt voorzichtig het klassieke Griekse toneel over het Oedipusmotief om de hoek kijken, hoewel Quin dit nergens benoemt.

Bijzonder is het wel dat Berg niet ontdekt dat Greb zijn zoon is – ‘mijn zoon heet ook Alistair’ –, terwijl, wanneer Greb in de spiegel kijkt, hij ziet dat hij de ogen van zijn vader heeft en dat zijn gezicht ook gelijkenissen met hem vertoont.
Zowel Judith als zijn vader vertellen hem in vertrouwen hun zielenroerselen en onvrede over hun beider geliefden, dus hij zit midden in hun stormachtige relatie. 

Ofschoon Greb van zins is om zijn vader van kant te maken, slingert hij tijdens een wandeling een opdringerige kat dood, Judiths kat. Om zijn vader te shockeren laat hij de kooi met Bergs geliefde parkiet Berty voor diens ogen van de trap vallen, wetende dat de vogel al eerder de hongerdood is gestorven, omdat Judith niet voor het beestje wenste te zorgen tijdens Bergs afwezigheid. Haar kat was immers dood, waarvoor ze haar geliefde verantwoordelijk hield. Desalniettemin kan Greb geen doortrapte moordenaar genoemd worden; hij draait voortdurend om de hete brij heen en is eigenlijk een grillige, weifelende antiheld; kansen te over, die hij niet benut. 

Berg heeft een bijzondere passie in de vorm van een eigenhandig gemaakte buikspreekpop, die hij heeft gehuld in zijn eigen krijtstreeppak. Het plan is om een vaudeville-act op te voeren tijdens een tour met een vriend. De pop is een afspiegeling van hemzelf. Hij kan zich veilig verstoppen achter andere stemmen en typetjes en zich zo waarschijnlijk gemakkelijker uiten. Het verminken van de pop tijdens een schermutseling is voor de vader alsof hemzelf iets is aangedaan. De pop wordt uit het raam gegooid en Grebs ladderzatte vader rent naar buiten om ‘zijn kind’ te redden uit het vuur waar het in is gevallen.

Quin houdt haar verhaal – vol absurdistische plotwendingen – heel suggestief. Hoe Alistair Berg de moord op zijn vader aanpakt blijft ongewis. Naderhand rolt hij het lijk in een tapijt en donsdeken, maar hij blijft rusteloos; vraagt zich af wanneer bederf intreedt, wanneer de stank begint en of hij het lichaam misschien nog zag bewegen. Op de tast ontdekt hij echter bobbels en waar ’de kopergele ogen’ zitten.

‘Eindelijk kan ik in vrede rusten amen. Volbracht, Daar ligt hij dan, naast het bed, in het tapijt gerold met de donsdeken eroverheen. Ik ga nog niet kijken, geef me even tijd, gewoon een kwestie van wennen aan het idee, daar komt het in wezen op neer. In hoeverre kan je in een zogenaamde daad geloven wanneer het onderwerp zelf niet meer zichtbaar is?’ 

Tragedie en komedie wisselen elkaar in hoog tempo af wanneer Breg twijfelt, maar hij herpakt zich en rolt het tapijt nog eens stevig op. Judith komt naar zijn kamer en stort zich vol sensueel verlangen op hem. Wanneer ze de tapijtrol ontdekt reageert ze eigenlijk niet verbaasd, zelfs begripvol. ‘Alsof ik in haar het begin van mijn eigen gevoel van verraad vind.’ Hij zeult met het opgerolde tapijt, dat bevreemdend licht van gewicht is en ontdoet zich van de ballast door het op een treinstation achter te laten, vanwaar hij het naar zijn moeder wil sturen als teken van zijn onvoorwaardelijke genegenheid voor haar.

Quin maakt veelvuldig gebruik van hyperbolen en elliptische, onaffe zinnen. Het proza is zeer grillig, gaat alle kanten op. Ze blinkt uit in het snelle wisselen van perspectief. Binnen een alinea schakelt ze haast terloops van derde persoon naar de ik-persoon en je-perspectief. Hierdoor wordt de stem van de alwetende verteller doorkruist door de gedachten van Greb en wordt de lezer met grote regelmaat het hoofd van Alistair Berg ingetrokken. 

Vanwege het ontbreken van aanhalingstekens bij de dialoog en door de vele innerlijke monologen wordt de indruk gegeven dat de auteur een metafysische droomwereld rond haar hoofdpersonage heeft geconstrueerd. Ook de surrealistische grilligheid van de raadselachtige plot lijkt te duiden op een constante droomtoestand.

Wanneer Greb zijn intrek heeft genomen bij Judith, vertelt de hospita dat er een nieuwe bewoner in zijn kamer is getrokken; een man met een baard die eigenlijk wel wat op Greb lijkt.

Het is aan de lezer om te bepalen hoe verhaal eindigt. Greb kwam, hij zag, maar of hij ook daadwerkelijk overwon… 

--

Titel: Berg

Auteur: Ann Quin

Vertaling: Barbara de Lange

Pagina’s: 208

ISBN: 9789493290136

Uitgeverij Oevers

Verschenen: september 2022

Waguih Ghali – Bier in de snookerclub

 

Over het niet kunnen vinden van je balans tussen twee culturen

De Egyptische schrijver Waguih Ghali is geboren in Alexandrië in een arm Koptisch milieu. Zijn familie behoorde echter tot de rijkere elite, met wie er een financiële strijd bestond. Hij was, waarschijnlijk voorzichtigheidshalve, bewust onduidelijk over zijn geboortedatum, maar dat moet ergens tussen 1927 en 1929 zijn. Ook zijn er maar zeer weinig foto’s van hem te vinden.

Ghali groeide op in een land dat tot 1922 voornamelijk werd geregeerd door het protectoraat van het Britse rijk. Vanaf die tijd werden er voorzichtige pogingen gedaan om de democratie in het zadel te helpen, maar de Britten lieten Egypte niet los. Pas in 1952 brak de Egyptische revolutie uit; het Britse leger werd verjaagd, de pro-Britse Koning Farouk afgezet en Egypte werd een republiek. Schrijvers als Nagieb Mahfoez en Albert Cossery schreven net als Ghali ook over de vloek van onderontwikkeling in Egypte. Het tragikomische Bier in de snookerclub speelt in de vijftiger jaren, rond de conflicten voor en na de Suez-crisis van 1956. Met de volksopstand tijdens de Arabische Lente en het aftreden van Hosni Mubarak won het in 2011 weer aan urgentie en kan het zelfs gezien worden als visionair werk. De uitstekende vertaling is van de hand van Paul Heijman. Jamal Mahjoub (Parker Bilal) schreef voor de roman een verduidelijkend nawoord. Bier in de snookerclub is tevens opgenomen in de winteractie 2022/2023 van Schwob

Vanwege zijn angst om politiek vervolgd te worden – hij had openlijk de revolutie gesteund – woonde Ghali vanaf de jaren ‘50 in ballingschap in diverse landen in Europa, waar hij allerlei baantjes aannam. Hij studeerde aan de Sorbonne in Parijs, waarna hij in Londen ging wonen, waar hij in het Engels zijn debuutroman Beer in the snookerclub (1964) schreef, die ook zijn laatste zou blijken. Wel verschenen er tussen 1957 en 1959 zes persoonlijke verhalende essays van hem in The (Manchester) Guardian. Hij stierf op 5 januari 1969, nadat hij tien dagen daarvoor een overdosis slaappillen had ingenomen in het huis van zijn vriendin en redacteur Diana Athill bij wie hij de laatste twee jaar van zijn leven woonde. Van haar verscheen in de tachtiger jaren After a Funeral, waarin ze haar relatie met Ghali beschreef. Op de site van Cornell University Library is een uitgebreide briefwisseling tussen hen te vinden.

Marjon Nooij

Bier in de snookerclub heeft overduidelijk autobiografische elementen. Ghali heeft de personages van zijn roman geplaatst in het Caïro van na de revolutie. Het ik-personage Ram is een antiheld; een koptische christen die sympathiseert met de revolutie. Doordat hij op school in het Engels en Frans les kreeg – het Arabisch wordt door hem amper gebezigd – staat hij veraf van de jongeren die wel naar Egyptische scholen gingen. De Britse gebruiken zijn hem met de paplepel ingegoten. Uit luiheid en verveling zoekt hij zijn vertier in koffietent Groppi – een begrip in Caïro sinds 1891 – en in gokken en drinken. Om hiervoor aan geld te komen zoekt hij zijn heil bij leden van zijn welgestelde familie.

Omdat het Engelse bier Draught Bass met de verjaagde Britten is verdwenen, gaan ze zich te buiten aan een imitatie hiervan; goedkoop Egyptisch Stella-bier met wodka en whisky. ‘Ik dronk twee pinten van de Bass, die me een prettig gevoel geeft en mijn oriëntaalse brein de kans geeft me te verbazen over niet-oriëntaalse zaken.’ Het drinken van Bass verbindt hen nog met de Britse invloeden uit de koloniale tijd.

Met zijn vriend Font en hun vriendin, de rijke Joods-Egyptische communiste Edna, vormt Ram een drie-eenheid, die hier symbool staat voor de verschillen in sociaal-culturele identiteit. Ze wijdt hen in in het socialisme, stimuleert hen om goede literatuur te lezen en vertelt hen alles wat ze weet over de strijd voor vrijheden die wordt gevoerd. 'Langzaam maar zeker begonnen we onszelf te zien als onderdeel van de mensheid in het algemeen en niet slechts als Egyptenaren.' Ze moedigt de jongens aan om hun studie te voltooien in Londen, betaalt voor de overtocht met de belofte hen in Londen te ontmoeten en ze financieel te ondersteunen. 'We vertrokken naar Londen, Font en ik. Naar het gedroomde Europa, naar de ‘beschaving’, naar de ‘vrijheid van spreken’, de ‘cultuur’, het ‘leven’.'Een uitreisvisum verkrijgen is snel geregeld. Aan visa komen om in Engeland te kunnen zijn blijkt bijna onmogelijk, – ‘Jullie zijn allebei kopten, en nu de macht geheel in handen is van moslims, nemen ze niet de moeite om jullie visa te geven.’ – maar de directeur van de school weet soelaas te bieden.

De provinciale Ram voelt zich als een vis in het water in de moderne Britse hoofdstad. Zijn blanke huid werkt duidelijk in zijn voordeel en een links georiënteerde familie biedt hen onderdak aan. Een ontmoeting met een tramconductrice resulteert in een uitnodiging bij haar thuis. Haar zoon Steve heeft gediend in Suez, maar ‘zegt dat-ie nooit de kans heb gehad om de inboorlingen te leren kennen, vanwege de legervoorschriften en zo.’ Toch blijkt het voor Ram heel ongemakkelijk te voelen om zijn afkomst en eigenheid los te laten en de twijfel slaat toe.

'Het geestelijk raffinement van Europa heeft in ons iets moois, iets onbedorvens stukgemaakt, heeft het voorgoed gedood… voor altijd.'

Edna en Ram raken verliefd, maar zijn ervan doordrongen dat hun relatie geen stand kan houden vanwege hun verschillende achtergrond, etniciteit en politiek inzicht. Ook draagt Edna een geheim met zich mee dat haar ervan weerhoudt zich aan hem te binden. De Suez-crisis gooit roet in het eten en noopt hen om terug te keren naar hun geboorteland, waar Ram wordt getroffen door de gevolgen van de etnische zuiveringen, de barbaarsheid en corruptie van het regime van Nasser. Het gevoel dat hij in spagaat zit tussen twee culturen, verleden en heden, dringt zich aan hem op. Waar er verrukking was na de revolutie, blijkt er ontgoocheling voor in de plaats gekomen te zijn. Hij radicaliseert, sluit zich voor een korte periode aan bij de communisten en bij een geheime organisatie die ‘foto’s en geschreven informatie [verzamelt M.N.] over de wreedheden die in onze concentratiekampen en kampen voor politieke misdadigers worden bedreven.’ Deze documenten koopt hij clandestien van de politie. ‘Ik heb het afschuwelijke gevoel dat een aantal van de foto’s niet zo bloederig zou zijn als we er niet voor betaalden.’

Als hij in de gaten krijgt dat zijn hart niet bij de politiek ligt, verliest hij zichzelf weer in roken, rondneuken, drinken en gokken. In het razendsnel veranderende Egypte voelt hij zich vervreemd van zijn eigen land. Maar het dringende gevoel dat hij zijn leven beter op de rit moet krijgen en aan zijn toekomst moet werken, keert terug. Hij doet een meisje van rijke komaf een aanzoek en windt er geen doekjes om dat haar vermogen zijn drijfveer is. Zijn grootste uitdaging is het samenbrengen van zijn leven in een postkoloniaal land met zijn veridealiseerde ervaringen waar hij in het overzeese van heeft geproefd. Confronterend is het verschil tussen hem en Font, wanneer ze elkaar in Caïro weer ontmoeten en hij zijn vriend in Egyptische kledij op straat notabene komkommers ziet verkopen, terwijl hijzelf zich in het moderne leven heeft gestort. Hij bezorgt Font een baantje in de snookerclub waar hij zijn avonden doorbrengt en ze mijmeren over hun tijd in Londen.

Ghali heeft met Bier in de snookerclub geen somber boek geschreven. Hoe pretentieus Ram soms ook lijkt, de auteur laat hem regelmatig grappig, ironisch, maar ook ontroerend uit de hoek komen. Ram zal zich staande moeten houden in zijn veranderende wereld: de cultuurshock die hij kreeg in Londen en de ervaringen die hij mee terug neemt naar zijn geboorteland, waar hij nooit meer gewend kan raken aan wat hij heeft achtergelaten, zijn allesbepalend. Vooral als blijkt dat Edna in eigen land is mishandeld vanwege haar Joodse Identiteit. Het blijkt toch lastiger te zijn dan hij verwachtte om een multicultureel wereldburger te zijn en dat frustreert hem.

De realistische, circulaire en vooral volle roman, doorspekt met existentiële thema's geeft een glashelder beeld van de gevolgen van het Britse kolonialisme en het revolutionaire verleden van Egypte. Wat basiskennis over de recente geschiedenis van het land geeft meerwaarde, daar de auteur niet te uitleggerig is. Bier in de snookerclub geeft een scherp beeld van de autobiografische ervaringen van Ghali. Het is een boek met krachtige dialogen, geestige, maar ook indrukwekkende en diep tragische toetsen, waarin Ghali’s leven en ervaringen vol zelfspot worden weergegeven.

--

Eerder verschenen op Tzum en Bazarow

Titel: Bier in de snookerclub

Auteur Waguih Ghali

Vertaling: Paul Heijman

Nawoord: Jamal Mahjoub

Pagina's: 238

Uitgeverij Jurgen Maas

ISBN: 9789083210872

Verschenen: januari 2023

Corman McCarthy - De passagier

Onheilspellend, complex en ogenschijnlijk rommelig

De passagier van Cormac McCarthy is het eerste deel van van een tweeluik, waarvan deel twee – Stella Maris – begin december zal verschijnen bij De Arbeiderspers. De 89-jarige succesauteur stond eerder garant voor romans als Suttree, Meridiaan van bloed en De weg. Het is niet ondenkbaar dat dit de laatste romans van zijn hand zijn die zullen uitkomen.

Marjon Nooij

Het boek begint met een verontrustende proloog waarin een jager iemand vindt die zich in een winters landschap van het leven heeft beroofd door ophanging. Een gruwelijke, maar verrassend poëtisch beschreven scène.

Robert Western is uitgezonden als bergingsduiker naar de Golf van Mexico. In de duistere diepte treffen ze een vliegtuigwrak aan met acht passagiers. 'De copiloot zat nog in zijn stoel vastgesnoerd, maar de piloot zweefde boven hem tegen het plafond. Zijn armen en benen bungelden omlaag als bij een enorme marionet.' Schijnbaar heeft een visser het wrak opgemerkt, maar vanwege de duisternis onder water lijkt dat zeer onwaarschijnlijk. Ze ontdekken dat er een paneel van de vluchtinstrumenten ontbreekt en de zwarte doos is verdwenen. Ook het feit dat er geen tekenen zijn dat er paniek is geweest in het vliegtuig is iets waar ze zich het hoofd over breken. Wanneer er vragen komen waar de negende passagier is gebleven, is dit het begin van een reeks aan intriges en een schimmig kat-en-muisspel.

Thuis krijgt Western onverwacht bezoek van mannen met badges, die hem bevragen over hoe hij het vliegtuig had aangetroffen. Helemaal vertrouwen doet hij het niet. Wanneer zijn bankrekening, paspoort en auto in beslag worden genomen, slaat hij op de vlucht.

Wat begint als een spannend verhaal verandert gaandeweg. Het verhaal lijkt dan in te zakken en de vraag op te roepen waar het heen gaat met de plot. Western bezoekt vele oude bekenden en er volgen diverse gesprekken over ethische, filosofische en natuurkundige vraagstukken. Diverse hallucinante intermezzo's uit het verleden, waarin zijn overleden zus Alicia een stem krijgt, wisselen de belevenissen van Western af. Zij leed aan paranoïde schizofrenie en verbleef in een psychiatrische kliniek. Met haar had hij een bijzondere relatie; de twee waren in hun jonge jaren verliefd op elkaar.

Ze zijn beiden alleen op de wereld. Van hun wetenschappelijk geleerde vader hebben ze hun voorliefde geërfd voor wiskunde, natuurkunde en kwantummechanica. Tevens liet hun vader hen een grote som geld na.

'Toen ze zestien werd gaf ik haar een auto. Dat was in Tucson. Na een paar weken pakte ze al haar spullen in en reed van Tucson naar Chicago. Zonder te stoppen. Het was een snelle wagen en zo reed ze er ook mee. Ze reed alle afstanden zonder te stoppen. Ze klemde haar haar vast in het raampje zodat ze een ruk zou krijgen als ze in slaap viel.

Typisch schizogedrag.

Dat ze haar haar vastklemde?

Nee. Dat ze zonder te stoppen reed.'

Wat opvalt is de diversiteit aan schrijfstijlen; beschrijvende passages, zoals we van McCarthy gewend zijn, en pittige dialoogscènes. Het ontbreken van interpuncties vergt tijdens het lezen van de dialogen oplettendheid van de lezer. McCarthy strooit hier en daar kwistig met het woordje 'en'; vele zinnen zijn opgebouwd uit een reeks van minutieus beschreven handelingen die soms overbodig zouden kunnen lijken, maar zorgen tijdens het lezen voor een cadans in de bezigheden van de personages. Het boek eindigt met melancholische gedachtespinsels van de hoofdpersoon.

'Hij had geen foto van haar. Hij probeerde haar gezicht te zien maar hij wist dat hij bezig was haar kwijt te raken. Hij bedacht dat een vreemde die nu nog niet geboren was misschien ooit haar foto zou vinden in een schoolalbum in een stoffig winkeltje en versteld zou staan van haar schoonheid. Terugbladeren. Weer in die ogen kijken. Een oeroude wereld die toch nooit zou ontstaan.'

De passagier is een roman met een veelheid aan lagen, zo wordt onder andere de moord op J.F.K. uitgebreid geanalyseerd en wordt er gesproken over het feit dat vader Western zijn aandeel heeft gehad in het ontwikkelen van de atoombom. Maar wat er nou precies met de negende passagier is gebeurd en waarom het vliegtuigongeluk in de doofpot moet worden gestopt, wordt niet duidelijk. Op de vertaling door Arjaan en Thijs van Nimwegen is niet aan te merken, zij het niet dat de zin 'Wat vliegt de tijd toch als je pret hebt.' wat gekunsteld overkomt in een Nederlandse vertaling.

Thema's als rouw, verlangen en de zin van het bestaan doordesemen het verhaal. Een veelvoud van onderwerpen maken het verhaal complex en ogenschijnlijk rommelig. Het laat de lezer met diverse losse eindjes achter; losse eindjes die hopelijk in het tweede deel samen zullen komen.

--

In verkorte versie verschenen in Boekenkrant

Titel: De passagier

Auteur: Corman McCarthy

Vertaling: Arjaan en Thijs van Nimwegen

Pagina's: 432

ISBN: 9789029547512

Uitgeverij De Arbeiderspers

Verschenen: oktober 2022

Rachel Ingalls – Mevrouw Caliban

Een surrealistische parabel

Rachel Ingalls (1940-2019) was een Amerikaans auteur, maar woonde de laatste halve eeuw van haar leven in Londen. Mrs. Caliban, een klassiek monsterverhaal, verscheen in 1982 en vier jaar later werd Ingalls' novelle ineens genoemd als 'een van de twintig grootse Amerikaanse romans' van nog in leven zijnde auteurs na de Tweede Wereldoorlog. Bij Uitgeverij Orlando is het onterecht vergeten werk van de expat-schrijfster onlangs verschenen als Mevrouw Caliban in een Nederlandse vertaling van Lisette Graswinckel en voorzien van een uitgebreid en verhelderend nawoord door Rivka Galchen. Het boek is opgenomen in de Schwob Zomeractie 2022

Marjon Nooij

De eenzame Dorothy kan niet echt bogen op een gelukkige periode in haar leven; haar zoontje is onlangs overleden aan zoiets simpels als een blindedarmoperatie en niet lang daarna heeft ze een miskraam gehad. Deze dubbele misère heeft haar huwelijk met Fred geen goed gedaan, met als gevolg een emotionele verwijdering tussen de twee echtelieden. Als klap op de vuurpijl wordt ook haar hondje dodelijk aangereden. Daarbij heeft ze als taak het geheugen te zijn voor haar man die nogal verstrooid is – hoewel dit meer neigt naar ongeïnteresseerdheid – en heeft ze het onuitgesproken vermoeden dat hij haar bedriegt.

Dorothy zit in een psychisch isolement. Ze trekt zich terug in haar cocon van de door het huwelijk opgelegde 'gevangenschap' en doet haar huishoudelijke taken op de automatische piloot. Een van haar liefhebberijen is luisteren naar de radio. Ze wekt de indruk de greep op de realiteit te verliezen en haar eigen verhalen te bedenken, die ze destilleert uit de berichtgevingen. Het heeft veel weg van auditieve hallucinaties; ze hoort boodschappen die alleen voor haar lijken te zijn bedoeld.

'Goed, nou ja. Het was dan ook een oude radio. Een heel oude radio. Het was ongetwijfeld mogelijk dat de geluidsgolven elkaar in de weg zaten, of iets dergelijks; een soort ruis of interferentie die geen specifiek, storend geluid maakte, alleen inbrak en zich mengde met de algemene toon van het programma waarmee het in botsing kwam.'

Het bericht over een gevaarlijk monster dat ontsnapt zou zijn uit het Instituut voor Oceanografisch Onderzoek neemt ze dan ook niet al te serieus. Maar voor de lezer kan het natuurlijk niet uitblijven; een ‘reusachtig kikkerachtig wezen’ met ‘ondoorgrondelijke ogen’ stapt onverhoeds haar keuken binnen. Het ijs tussen de twee is snel gebroken. Larry – een mix van mens en dier – vertelt haar dat hij wordt gezocht voor de moord op twee laboranten. Hij is gevlucht voor de verkrachtingen en mishandelingen die hij moest ondergaan tijdens zijn gevangenschap; stuk voor stuk aangrijpende ontboezemingen die doen denken aan vivisectie. Ze verbergt hem, geeft hem te eten (bergen avocado’s) en maakt hem wereldwijs. Er ontstaat een tedere affaire. Ze kunnen samen over van alles praten, vinden steun bij elkaar en wanneer het donker is gaan ze er samen op uit.

 

'Ze verliet de weg en reed een zandpad af. Er was verder niemand. Ze sloeg weer af naar een smal, hobbelig weggetje en zette de auto stil. De zee was luid en dichtbij. […] Hij legde een arm om haar heen. Ze liet haar hoofd op zijn schouder rusten. Ze zaten roerloos te luisteren.

Ze dacht: mijn hele tienertijd verlangde ik hier zo vurig naar – in een auto zitten met een jongen op het strand – en het gebeurde nooit. Maar nu is het zover.'

Niet alleen kan Dorothy haar gemankeerde moedergevoelens bij het kinderlijke monster kwijt, het geeft haar een doel om voor te leven. Ook vindt ze bij hem aandacht en adoratie, en heeft ze seks met de onverzadigbare Larry. Dorothy wordt langzamerhand een rebelse dame die steeds meer voor zichzelf gaat kiezen. Haar kindjes en hondje zijn niet de enige doden die er zijn te betreuren, want tegen het einde zijn er een respectabel aantal koppen gerold.

De naam van Mevrouw Caliban zou afgeleid zijn van het personage Caliban in het toneelstuk De storm van Shakespeare, waarin magie als structuurelement wordt gebruikt. Caliban gelooft daarin dat twee dronken matrozen van de maan afkomstig zijn. De naam Dorothy is terug te leiden naar het vrouwelijke personage uit Het land van Oz, waarin deze omringt wordt door dieren met menselijke trekjes. Ingalls maakte dankbaar gebruik van deze gegevens voor haar parabel.

Mevrouw Caliban is een even bevreemdend als ontroerend verhaal; een compacte en luchtige cultroman met een ironisch en surrealistisch tintje over een sprookjesachtige romance en het verlangen naar affectie en tederheid van twee gebroken harten; een typische American Gothic novel. In dit genre is er vaak sprake van half-menselijke wezens die ver van de realiteit afstaan.

De hamvraag is of de magische relatie tussen Dorothy en haar sexy kikkerman een kans van slagen heeft. In heldere bewoordingen zoekt Ingalls de grenzen op tussen realiteit en fantasie van een in verdriet verzande huisvrouw. Ingalls laat in ieder geval open of Dorothy het zich allemaal heeft ingebeeld. Ze geeft het verhaal naar het einde toe een sinistere wending. Bij de gruwelijke apotheose – zoals die vaak voorkomen in Ingalls boeken - rijst meteen de vraag of de wens de vader is van de gedachte.

--

Eerder verschenen op Tzum

Titel: Mevrouw Caliban

Auteur: Rachel Ingalls

Vertaling: Lisette Graswinckel

Pagina's: 160

ISBN: 9789083233840

Uitgeverij Orlando

Verschenen: juli 2022

Rebecca Solnit - Orwell’s roses

Recensie door Eric Waut
Granta Books


Biografische tuin van weetjes via overwoekerende essays

“If war has an opposite, garden might sometimes be it, and people have found a particular kind of peace in forests, meadows,parks and gardens.”

In dit boek, dat af en toe een reeks grillige zijsprongetjes bevat, neemt de Rebecca Solnitt ons mee op een reis langs vele plaatsen, ten einde de persoon George Orwell op een totaal andere manier te doorgronden. Uitgangspunt is de ontdekking van de auteur dat Orwell in het verleden rozen plantte in de tuin van een woning in het dorpje Wallington (Hertfordshire) waar hij tijdelijk woonde. De auteur kwam dit te weten toen ze ging kijken naar bomen die Orwell er zou hebben geplant. Evenwel, deze waren inmiddels verdwenen. Maar de rozen die hij zou hebben geplant waren er nog.

We komen zo een George Orwell op het spoor die meer blijkt te zijn dan de politiek geëngageerde schrijver. Het vormt een frisse en andere kijk op de bekende auteur van 1984, Animal farm, Down and Out in Paris and London en andere werken. Niet alleen de Orwell die geconfronteerd werd met de afschuwelijke arbeidsomstandigheden in de mijnen en de gruwel van de Spaanse Burgeroorlog. Maar ook de persoon die na zijn ervaringen kon tot rust komen in zijn tuin. In zijn dagboeken worden de activiteiten in de tuin haarfijn omschreven. Geen filosofisch gemijmer, maar twijfel over de weersomstandigheden en de gevolgen hiervan voor de tuin. Later zal Orwell nog meer de afzondering opzoeken op het eiland Jura nabij Schotland.

Het is soms wel één biografische tuin van weetjes via overwoekerende essays. Af en toe komen er allerlei verhaaltjes aan bod die soms als onkruid opduiken, waar men misschien best bij de eindredactie onverbiddelijk de snoeischaar had kunnen inzetten. Toch weet Solnitt ons prima te onderhouden. Onkruid kan bij nadere studie ook mooi zijn. Meer nog, we vallen in herhaling, ze slaagt er in Orwell ons gekend omwille van zijn harde kijk op de samenleving een menselijker gelaat te geven. Achter de stuurse blik die hij lijkt te hebben komt een lieve man tevoorschijn. Net als iemand die je met enige trots in zijn tuin rustig het resultaat van hard werk weet te tonen, enkele tips heeft en je naar huis stuurt met enkele jonge plantjes.

Neem bijvoorbeeld het gegeven dat een familielid van Orwell te zien is op een schilderij van Sir Joshua Reynolds (1723-1793). Dit familielid, Charles Blair, had een zeer duistere kant omwille van zijn activiteiten als plantagehouder te Jamaïca en waar deze ook slaven inzette. Solnitt weet ons zo te herinneren aan het gegeven dat achter de ogenschijnlijke romantiek en zeemzoete beelden, die we misschien kennen van dergelijke schilderijen van Reynolds, het sfeertje dat ons ook voor ogen komt in de verfilmingen van boeken van Jane Austen, toch een zeer harde realiteit schuil ging. Als een mooie rozenstruik met vervelende doornen.

"The profound confinement of slavery and the labor-intensive sugar plantations haunt places so superficially antithetical they serve almost as alibis: the landscapes of scenic beauty that seem to have nothing to do with manipulations, labor, production, and politics. In that sense, the apoliticalness of nature was itself a political production."

Zo weet ze ons ook een andere kijk te geven op de grootschalige handel in rozen. Haar verslag over het bezoek aan een rozenkwekerij in Colombia waar ze de rozen weet te omschrijven, niet als product van de natuur, maar van uitbuiting, is het hoogtepunt in dit boek. Sommige van de rozen die we kopen zijn blijkbaar het resultaat van hard werken onder slechte omstandigheden, onderbetaald en met de nodige negatieve gevolgen voor de gezondheid van de werknemers. Als je deze passages leest ga je toch wel even nadenken de volgende keer als je bloemen gaat kopen om aan je geliefde te geven.

Net als Orwell confronteert Solnitt ons met de gevolgen van Stalin-dictatuur. Zo had hij een andere kijk op de genetica met zware gevolgen voor de landbouw. Solnitt vertelt op zeer omstandige wijze dit somber verhaal. Ook het verhaal in de marge van Stalin die citroenbomen (lemon-trees) liet planten op een plaats waar deze onmogelijk konden gedijen is opvallend. Ze weet hierdoor de gevolgen van een dictator die niet meer wordt tegengesproken zeer confronterend te omschrijven.

Dat is wel het nadeel van dit boek. Solnitt weet de sombere verhalen, het resultaat van onze moderne maatschappij, wel degelijk te vinden. Haar kritiek is wel te onderschrijven. Maar vrolijk ga je er wel niet van worden. Ook als ze het heeft over de gezondheidsproblemen van Orwell. Wie dit boek alleen voor de schoonheid van de roos zou lezen komt zeker bedrogen uit.

Bijzonder is toch wel hoe ze de essayist die George Orwell ook was mooi weet te omschrijven. Ze geeft daarbij onbedoeld een reeks tips voor wie zich ook wil wagen aan een essay.

Dit boek is dus een zeer mooi verslag van een columnist die op zoek ging naar een andere kant van deze bekende auteur. Van observaties van de rozenteelt, problemen inzake het klimaat en de manifeste ongelijkheid in onze maatschappij. Geen absolute topper, maar zeer onderhoudend en ideaal voor iemand die in een vakantieperiode eens wat interessante feiten wil bijleren en het werk van George Orwell beter wil leren kennen. Handig is ook de index op het einde waardoor je nadien de verhalen nog eens kan terugvinden. De auteur haalt ook getrouw haar bronnen aan.

Rebecca Solnit (1961) is een gekend essayist die al vele boeken heeft gepubliceerd. Bekende werken zijn onder meer Wanderlust en Men explain things to me.

--

Titel: Orwell’s roses
Auteur: Rebecca Solnitt
Pagina’s: 308
ISBN: 9781783788620
Uitgeverij: Granta Books
Verschenen: juli 2021

Willa Cather - O pioniers

Recensie door Roosje de Vries
Uitgeverij Karmijn

Een roman over een sterke vrouw

Nebraska, circa 1880, een plaatsje met de naam Hanover, op een winderig plateau in de Divide - de waterscheiding in Zuid-Centraal-Nebraska. Sneeuwklokjes, een groepje lage gebouwen, een grijze prairie onder een grijze hemel. Dat is het decor voor O pioniers!, de debuutroman van Willa Cather uit 1913. Onthoud dat jaartal: 1913!

Willa Sibert Cather (1873–1947) was een Amerikaanse schrijfster. Ze beschreef onder meer de Great Plains in verschillende van haar romans, zoals O Pioneers!, My Ántonia en The Song of the Lark.

Op de stoep voor een sombere winkel zit een Zweeds jochie koukleumend te huilen. Hij heet Emil en is een van de hoofdpersonen van deze roman. Zijn kleine poesje is de top van een telegraafpaal in gevlucht. Zijn grote zus, Alexandra, doet, gekleed in mannenkleren, boodschappen. Zij vraagt haar vriend Carl Linstrum het poesje te redden. Dit zijn de drie mensen die een grote rol spelen in deze roman. Het is het land van voornamelijk Zweden, Bohemers en Fransen. De kleine Emil speelt met de kleine Marie.

Emil en Alexandra hebben twee broers, Lou en Oscar, die de oudste is. Hun vader, John Bergson, ligt op sterven. In deze barre omstandigheden - de hypotheek is nauwelijks afgelost - kan de vader niet gemist worden.

‘In elf lange jaren had John Bergson maar weinig indruk kunnen maken op het wilde land dat hij was komen temmen. Het was nog steeds een wild wezen dat zijn nare buien had, en niemand wist wanneer je die kon verwachten of waarom ze kwamen,’ (2022: 19)

Het leven van de pioniers is hard. Ik moest ook denken aan de romans van Annie Proulx en ook die van Steinbeck; het leven van pioniers is voor veel Amerikaanse auteurs inspiratie geweest voor romans en verhalen. Vrijwel de meesten van die pioniers waren in het oude land handwerkers geweest, geen boeren in ieder geval.

John bespreekt veel zaken met zijn dochter, meer dan met zijn zoons. Alexandra lijkt op haar intelligente en doortastende grootvader. Zij las de kranten en volgde de beursnoteringen. Op zijn sterfbed geeft hij zijn dochter de zeggenschap over het bedrijf en het land.

Vanaf het begin begin voel je dat er een zware dreiging hangt boven het gezin Bergson. Het land is zijn bewerkers niet bijzonder goed gezind. De verstandige Alexandra roept bij Lou en Oscar niet alleen maar dankbaarheid op. Een sterke vrouw is een bedreiging in een behoudende samenleving. Jaloezie, roddel, achterklap zijn Alexandra’s deel. Maar dat is ook niet het enige geluid dat klinkt. Alexandra is even zo goed een grote hulp in die plattelandssamenleving.

Cather vertelt subtiel en met grote nuance het verhaal van Alexandra en Emil en de bewoners van de Divide. Cather toont de schoonheid van het land, van de natuur, de bomen, de gewassen, de dieren en de mensen zonder daar (te) veel woorden voor nodig te hebben. Door de schoonheid en de zoetheid van die woorden en het succes van Alexandra’s ondernemingen lijkt de lezer enigszins in slaap te worden gewiegd als in een hangmat op een lome zomerse dag. En daarna slaat het noodlot meedogenloos toe. Veel woorden wil ik daaraan niet kwijt. Het is alsof de bliksem onvoorzien inslaat op een zonnige dag. Nou ja, een paar voortekenen zijn er al maar daar moet je wel oog voor hebben. En ik merkte al op dat je vanaf het begin die dreiging voelt. Het begin van de roman is een keiharde in medias res: winter, vrieskou, zielig klein poesje in de telegraafpaal en een vader die zich wentelt tussen de klamme doodslakens.

Cather heeft maar weinig woorden nodig - nogmaals - om situaties aan te duiden. En die woorden neigen naar poëzie. Bij gedichten gaat de lezer direct op zoek naar de achterliggende betekenis. Dat doe je in een roman minder snel. Daar laat je je leiden door de loop van het verhaal. Maar in deze roman hebben de woorden zeker een achterliggende betekenis.

Ongelooflijk is dat deze roman werd gepubliceerd in 1913. Dat geloof je echt niet. Zo modern, of misschien is beter: tijdloos - als in goede poëzie - doet deze roman aan. 

Dit is ook een roman om snel nog eens te lezen om de verborgen verbanden naar boven te halen. Er is maar weinig dat Cather uitlegt. Prachtig is dat. Over het algemeen houd ik er niet zo van als mij alles uitgelegd wordt door een auteur, behalve als die auteur Philip Roth heet of A.F.Th van der Heijden. De uitleg kan natuurlijk tot stijlfiguur gemaakt worden of zelfs tot thema, wat bij van der Heijden zeker het geval is.

Omdat Cather zo weinig uitlegt en zulke eenvoudige woorden gebruikt, lijkt het bijna alsof je te maken hebt met een simpele familieroman. En dat is niet het geval, of tenminste zeker niet alleen.

Zoek de verbanden. Proef de poëzie. Voel het drama en het noodlot, die groot zijn maar subtiel door de roman en de velden sluipen.

Titel: O pioniers!

Auteur: Willa Cather

Vertaling: Johannes Jonkers

Pagina's: 2016

ISBN: 9789492168320

Uitgeverij Karmijn

Verschenen: oorspronkelijk 1913; in Nederlandse vertaling maart 2022