Recensie door Dietske Geerlings
Uitgeverij Cossee
Een offer,
te groot voor mensenhanden
Hoe
krijgt een mens vat op verschrikkingen die zijn voorstellingsvermogen te boven
gaan? Een bizarre en indrukwekkende poging is Zie: liefde van David Grossman. Als veertien jaar na de Tweede
Wereldoorlog de opa van de negenjarige Momik, Ansjel Wassermann, van wie
iedereen dacht dat hij door ‘het nazibeest’ was gedood, ineens bevend en
stamelend voor de deur staat, wil Momik weten wat dit nazibeest is. Hij wil hem
vangen in de kelder en temmen, zodat zijn familie eindelijk ongestoord verder
kan leven, want over wat ‘Daar’ gebeurd is, spreekt niemand, maar ondertussen
hoort hij zijn ouders in hun slaap schreeuwen. Momik kan er alleen maar naar
gissen.
Voor
Momik is opa Ansjel de sleutel naar ‘Daar’. Hij verstaat en begrijpt niet wat
opa allemaal brabbelt, maar hij observeert hem onophoudelijk:
‘Hij had heel sterk het gevoel dat zijn opa
zo meteen helemaal open zou gaan, dat hij over zijn hele lengte precies in
tweeën zou splijten, net als een boontje, en dat er dan een kuiken-opaatje naar
buiten zou springen, een klein, lachend, goedhartig opaatje dat van kinderen
hield. Dat gebeurde niet, maar plotseling voelde Momik zich op een vreemde
manier verdrietig en bedroefd; hij stond op, liep naar zijn opa toe en omhelsde
hem stevig, en hij voelde hoe warm hij was, als een kacheltje gewoon. Toen
hield opa op met in zichzelf praten, een halve minuut lang zweeg hij en waren
zijn handen en zijn gezicht stil. Het leek of hij luisterde naar allerlei
dingen binnen in hem, maar zoals bekend mocht hij niet te veel tijd met zwijgen
verdoen.'
Momik
loopt opa achterna en begint systematisch met ijzeren geduld opa’s gemummel in
Hebreeuwse letters in zijn schrift te noteren. Na een paar dagen valt hem op
dat opa geen onzin kletst, maar echt een verhaal aan het vertellen is. Hij is
er inmiddels ook achter gekomen dat zijn opa vroeger kinderverhalen schreef
over ‘De kinderen van het Hart’. Hoe langer hoe meer hij naar zijn opa kijkt,
die op een oude profeet, Jesaja of Mozes lijkt, hoe zekerder hij is over wat
hij wil worden. Een genie, maar vooral ook een schrijver. Hij hoort hoe zijn
opa tijdens zijn gebrabbel wijst naar ene ‘Herneigel’, alsof die ook
daadwerkelijk in de ruimte bij hen staat. Hoe langer hoe meer ziet Momik hoe
zijn opa in zijn eigen verhaal opgesloten zit.
Ondertussen
heeft hij van Bella, van de kruidenierszaak, gehoord dat het nazibeest uit elk
beest kan voortkomen. Daarom heeft hij in de kelder allemaal dieren verzameld,
zodat hij een nazibeest kan fokken, die hij vervolgens kan africhten, zodat hij
de mensen niet meer langer zal kwellen. Momik is steeds opnieuw als de dood om
de kelder in te gaan, waar de door hem ernstig verwaarloosde dieren hem steeds
angstaanjagender voorkomen. Hij wil zichzelf harden, zodat hij op alles is voorbereid,
want ‘Wie van Daar kwam was onkwetsbaar’.
Het
tweede deel van het boek gaat over ‘Bruno’, de schrijver Bruno Schulz. In het
nawoord vertelt Grossman dat ooit iemand over zijn werk zei dat het
geïnspireerd was door het werk van de schrijver Bruno Schulz, terwijl Grossman
op dat moment nog nooit van die schrijver had gehoord. Hij ging het boek ‘De
kaneelwinkels’ van hem lezen en was er diep van onder de indruk. In Schulz’
werk heeft het verhaal nauwelijks een plot. Personages nemen mythische proporties
aan. Zo verschrompelt een vader plotseling en verandert in een kakkerlak. In de
epiloog las Grossman hoe Schulz aan zijn einde was gekomen. Hij was als jood
een beschermeling van een SS’er. Diezelfde SS’er had een beschermeling van een
andere SS’er doodgeschoten en daarom werd Schulz als wraak ook doodgeschoten.
Door deze bizarre dood wilde Grossman Bruno Schulz in zijn boek opnemen, als
literaire wraak. Na publicatie van ‘Zie: liefde’ werd, tot grote vreugde van
Grossman, ook het werk van Schulz herdrukt. In dit tweede deel verandert Bruno
in een zalm. Grossman legt uit dat hij de levensloop van een zalm symbolisch
vindt voor de jood: de zalm die in een bepaalde beek geboren is, verliest nooit
zijn instinct en zwemt naar zee. Zo zijn ook de joden eeuwig op reis. Die reis,
daar gaat het om. De reis, dat is het leven. Grossman wilde geen boek schrijven
over de Shoah, maar over het leven. Massamoord kan volgens hem alleen
plaatsvinden ‘als het leven gezien wordt
als iets monolitisch, niet als iets unieks, iets individueels.’
In
het derde deel, ‘Wassermann’, krijgt de lezer uiteindelijk het verhaal van opa
Wassermann te horen, vanuit de verbeelding van Momik, het alter ego van David
Grossman. ‘Herneigel’ is in dit deel de SS’er Herr Neigel geworden. Wassermann
is met zijn vrouw en dochtertje in het concentratiekamp beland en Momik kijkt
vanaf de zijlijn toe en wordt ook door zijn opa af en toe aangesproken. Terwijl
zijn vrouw en dochtertje vermoord zijn door Neigel, is hij zelf op
wonderbaarlijke wijze niet dood te krijgen. Hij wordt bij de SS’er gebracht,
die het zelf ook nog even, maar vergeefs, probeert. Neigel komt erachter dat
Wassermann de schrijver is van de verhalen die hij als kind met heel veel
plezier las. Hij sluit daarom een overeenkomst met Wassermann, die zelf niets
liever wil dan sterven: als Wassermann hem elke avond een verhaal vertelt, zal
Neigel hem na elk verhaal opnieuw proberen te doden. Er ontstaat een bizarre
relatie tussen de twee. Het is adembenemend hoe Wassermann Neigel probeert om te
buigen, te laten voelen dat joden geen ‘eenheid’ vormen, maar stuk voor stuk
unieke mensen zijn.
Het
omvangrijke werk sluit af met ‘de complete encyclopedie van het leven van
Kazik’. Het wordt als volgt ingeleid: ‘Op
de volgende bladzijden treft de lezer een poging aan – de eerste in zijn soort
– om een encyclopedie samen te stellen die de voornaamste gebeurtenissen omvat
uit het leven van één mens.’ Via allerlei trefwoorden met omschrijving en
verwijzingen naar andere trefwoorden, tuimelt de lezer uiteindelijk het boek
uit en blijft verbijsterd achter.
Het
grootse van dit werk zit niet alleen in de overtuiging, die tot in de details
voelbaar is, dat elk uniek mensenleven ertoe doet, dat er om één mens te doden,
bloed aan je handen kleeft van een heel mensenleven. Het zit ook in de
overtuiging dat, als het erop aankomt, de mens ieder ander mens in de ogen zou
kunnen kijken, ook als hij ervan overtuigd is dat die ander zijn grootste
vijand is, namelijk degene die zijn dierbaren heeft gedood. In dat grootste
offer, dat eigenlijk niet te bevatten is, misschien zelfs te groot is voor
mensenhanden, in dit offer dat opa Wassermann brengt aan Neigel, wordt de
essentie van een mensenleven voelbaar, tot in de kleinste cellen van je lijf.
Titel:
Zie: liefde
Auteur:
David Grossman
Vertaling:
Hilde Pach
Pagina's:
560
ISBN:
9789059365940
Uitgeverij
Cossee
Verschenen:
januari 2014
