Clarice Lispector – Mijn lievelingen. Brieven 1940-1959

Recensie door Eric Waut
Uitgeverij De Arbeiderspers

Een psychologisch zelfportret van een gevoelige vrouw

“Mocht je mijn handschrift niet kunnen lezen: kalm blijven. Tel tot tien, loop een rondje door de tuin en probeer het in een geest van christelijke offervaardigheid opnieuw.”

Over deze uitgave, – Mijn lievelingen – van brieven die Clarice Lispector stuurde aan haar zussen Tania Kaufmann en Elisa Lispector, had ik hoge verwachtingen. Deze Braziliaanse auteur verbleef gedurende geruime tijd in het buitenland. Zij vergezelde haar echtgenoot, Maury Gurgel Valente, die als diplomaat vanaf 1945 was uitgezonden. De eerste post was Napels, net aan het einde van de Tweede Wereldoorlog. Zo had ik gehoopt mooie beschrijvingen te krijgen van het prachtige Italië, maar dat was dan weer een teleurstelling. Bij een uitstap naar Firenze had ze onder meer volgende bedenking.

“Ik heb het paleis van de Medici gezien, hun vertrekken, duizend-en-een dingen. Het is al met al nogal veel en ik kreeg zelfs een gevoel van opluchting toen ik hoorde dat een bepaalde galerij vanwege de oorlog gesloten was...”

Neen, we maken kennis met een zeer gevoelige vrouw, die net na het verschijnen van haar eerste werk als auteur haar land verlaat. Ze heeft weinig of geen contact met het literaire wereldje. En bovenal, ze mist haar familie enorm. Over datzelfde Firenze had ze de bedenking dat ze dit samen met haar zussen had willen zien. Voortdurend vraagt ze, soms zelfs op het agressieve af, naar brieven en foto’s. Er worden allerlei nieuwtjes aangehaald over gezondheidsproblemen, lichaamsverzorging en een hond die ze toevallig heeft opgevangen. In wat er ondertussen in de wereld aan de gang is lijkt ze amper of geen interesse te hebben.

“En over atoombom gesproken, het einde van de oorlog heeft de Italianen geschokt, niemand heeft er veel aandacht voor, er werd niet gefeest, er was geen blijdschap.”

Vanaf 1946 heeft Maury een andere post en vestigen ze zich in Zwitserland, meer bepaald Bern. De oorlog is afgelopen en het lijkt aanvankelijk dat ze het er meer naar haar zin heeft. Ook hier hoop je dan weer op allerlei beschrijvingen van het land, maar ze benadert het allemaal weer vrij sober.

“Zwitserland is een solide land en als de mensen hier ’s morgens hun ogen opendoen weten ze dat alles nog net zo is als toen ze in slaap vielen.”

Ze heeft prettige vooruitzichten zoals uitstapjes naar Parijs. Op gegeven moment kopen ze zelfs een auto en gaan al eens meer naar de film. Ze blijkt hier meer werk te maken van haar werk als auteur. Af en toe vraagt ze naar recensies over verschenen werk. Duidelijk een auteur die haar publiek mist. Allerlei ergernissen komen aan bod omtrent te verzenden of toegestuurde manuscripten. Via tussenpersonen worden deze dan aangeboden aan uitgevers die dan weer niet of laattijdig reageren. Nu kan je in een mum van tijd teksten naar de andere kant van de wereld sturen. Toen was alles veel moeilijker. Zelfs het versturen van een brief of pakjes geeft aanleiding tot allerlei kopzorgen. Via een occasionele koerier, reguliere of diplomatieke post, regelmatig gaat er wat mis. Defecte typemachines, de aankoop van een radio, platenspeler en later een wagen, lijken de wereldproblemen voor Clarice. Duidelijk een heel ander tijdperk. Dit doet je beseffen wat een luxeleven we nu hebben. Maar de verhalen over allerlei gezondheidsperikelen, over te nemen middeltjes tegen diverse kwaaltjes en geestelijke beslommeringen komen ook ruimschoots aan bod. Het lijkt misschien een beetje saai. Neen, ik vond het bij momenten ontroerend mooi. Zeker als ze het uitvoerig heeft over haar zwangerschap. Nadien komen er de kopzorgen over het vinden van een oppas. Opvallend is dat de toon van haar brieven wat opgewekter lijkt.

Vervolgens reist het gezin door naar Engeland. Er zijn uitstapjes, onder andere naar Londen, waar ze wat vrolijker lijkt. Heeft dit te maken met een terugkeer naar Brazilië die af en toe aan bod komt? Terugkeer die uiteindelijk niet doorgaat, want finaal komen ze terecht in de Verenigde Staten. Ze wordt er voor een tweede keer moeder.

Stilaan wordt het duidelijk dat ze het leven als vrouw van een diplomaat maar niks vindt. Ze ontmoet wel bekende personen, gaat naar recepties en feestjes, doch lijkt alles vrij saai te vinden.

“Het diplomatieke milieu boeit me niet, de gesprekken boeien me niet, de problemen boeien me niet.”

Bijzonder is dat je kan vaststellen, met het nodige geduld, hoe Clarice zich verder ontwikkelt als auteur. Er zijn af en toe publicaties en ze analyseert zichzelf als auteur. Grappig is het als ze zich ergert aan een slechte vertaling van haar werk. Die arme zussen krijgen het allemaal tot in het detail te lezen.

Bij momenten heb je toch de indruk dat ze niet beseft in welke luxe ze kan leven. Ze doet enkele opvallende, ogenschijnlijk overbodige uitgaven. Soms geeft ze zelfs de indruk dat ze uit verveling geld verkwist. Op een gegeven ogenblik besef je dat ze in feite overbodig personeel in dienst houdt. Ongemakkelijk voelt het als ze zeer toevallig in de marge spreekt van kalmeringspillen. We bevinden ons bij het lezen van deze brieven echt op privé-domein. Zoals de vertaler het in zijn nawoord treffend weet te kaderen, door te stellen dat men de brieven moet lezen als een psychologisch zelfportret. Het einde is dan ook niet zo verrassend.

Over de auteur

Clarice Lispector (1920-1977) kwam als jong kind naar Brazilië als dochter van vluchtelingen uit Oekraïne. Dit boek is een opvallende verzameling van brieven en geeft een zeer mooie introductie van een veelzijdig auteur. Het lijkt trouwens alsof men aan een hoog tempo een jarenlange miskenning van het talent van deze Braziliaanse auteur wil goedmaken. Er verschijnen allerlei vertalingen. Eerder verscheen, en dit ook in de reeks privé-domein : De ontdekking van de wereld

Over deze uitgave

Dit is een uitgave die deze reeks, privé-domein, alle eer aandoet. Prachtig gekozen foto voor de cover trouwens. Proficiat aan de uitgeverij. De vertaling en nawoord van Adri Boon zijn zeer degelijk met heel wat aantekeningen. Een aanrader!

Titel: Mijn lievelingen. Brieven 1940-1959 (originele titel : “Minhas Queridas”)

Auteur: Clarice Lispector

Vertaling: Adri Boon

Pagina’s: 346

Uitgeverij De Arbeiderspers (reeks privé-domein)

ISBN: 9789029523653

Verschenen: november 2021

Fernando Pessoa - Boek der eenzaamheid

Recensie door Erik Waut
Uitgeverij de Arbeiderspers – Privé domein

Boek der rusteloosheid

Dit Boek der rusteloosheid (Livro do Dessassosego) is een verzameling en transcriptie van nagelaten geschriften die voor het grootste deel in vijf enveloppen werden aangetroffen in de beroemde ‘arca’. Het betreft de befaamde kist met duizenden papieren die de auteur Fernando Pessoa (1888-1935) had nagelaten en gelukkig niet werden weggesmeten.

Geduldig zijn deze samengesteld, reeds meermaals herzien, en hier in een vertaling van Harrie Lemmens aangeboden. Het is één van de beste boeken in de reeks Privé-domein. Het nawoord van de vertaler is de spreekwoordelijke kers op de taart.

Het is geschreven vanuit het personage van Bernardo Soares, hulpboekhouder te Lissabon. Hij zit voortdurende te denken en ondergaat de sombere gedachten die onbekend zijn voor zijn omgeving. Omgeving is een breed begrip, want meer dan zijn arbeidsomgeving lijkt hij niet te dulden in zijn sombere bestaan.

Voortdurend was ik bij het lezen van dit boek bezig met het optekenen van citaten. Treffende uitspraken die je toch de indruk moeten geven dat er enige samenhang is tussen de verzameling essays en mijmeringen. Nu ik de afgelopen weken bij momenten tot rust kwam, terwijl ik ondergedompeld werd in deze woordenstroom, is er de vraag wat het resultaat is van mijn leesavontuur. Kunnen we niet een reeks begrippen verzamelen? Deze zijn dan het voorwerp van zelfstudie van deze ervaring die bij herlezing van bepaalde fragmenten vermoedelijk nog nieuwe impressies zullen oproepen.

Eenzaamheid

Bij het lezen van Boek der rusteloosheid ontmoet je het verrijkend element om alleen te zijn met je gedachten. “Mijn verbeeldingswereld is voor mij altijd de enige echte wereld geweest.” Pessoa brengt hier een personage aan het woord die voortdurend zijn “instinct van van onbelangrijkheid”, om het met zijn woorden te omschrijven, naar voor schuift.

Iedereen kan af en toe een momentje gebruiken waarbij de eenzaamheid in zijn gepeins overheerst. Dit boek ontmoet je meestal in zo’n moment en bevestigt de keuze voor de eenzaamheid. Om die reden is dit werk ideaal voor de eenzame zielen. Tal van foto’s van Pessoa laten hem zien hoe hij alleen door de stad wandelt of geniet van een drankje in een bar. Hier lijkt hij deze levenswijze te verantwoorden.

“Ik verafschuw nieuw leven en onbekende plaatsen.”

“Ik stoot mij aan het leven en aan anderen.”

Wie schrijft die blijft

De titel van één van de beste boekenprogramma’s dat ooit te zien was op t.v.; van een tijdperk waar de gasten langer aan het woord waren dan de presentatoren.

Pessoa heeft tijdens zijn leven amper iets gepubliceerd. Het Boek der rusteloosheid werd af en toe aangekondigd in brieven en gepubliceerde fragmenten (waaronder het wonderbaarlijke stuk In het woud der vervreemding) doch hij heeft het nooit kunnen afwerken. Er waren zelfs periodes dat hij er niet aan heeft gewerkt. Vraag is trouwens, die vertaler Harrie Lemmens terecht stelt, wat er zou nagelaten zijn. Misschien zou Pessoa enkele waardevolle stukken hebben weggelaten.

Er zijn ook sporen van enig besef dat het nooit tot enige publicatie van een meesterwerk zal komen.

"Wanneer ik denk aan de rijke literaire productie, of ten minste de omvangrijke, afgeronde geschriften van zoveel mensen die ik ken of van wie ik gehoord heb, voel ik een vage afgunst, een minachtende bewondering, een onsamenhangende mengeling van gemengde gevoelens.”

Deze nalatenschap voor de literatuur is dan als het ware ook een oproep om toch maar te blijven proberen. Het neerschrijven helpt trouwens de sombere momenten in het leven verdrijven. “Wie de kunst van het schrijven beheerst, kan zijn dromen helder en duidelijk zien (..)” Gelukkig bleef Pessoa al zijn beschouwingen noteren en heeft hij ze nagelaten. Wie schrijft die blijft.

De stad

De stad is een belangrijke thema in de literatuur. Denk maar aan het Dublin van James Joyce en Londen van Charles Dickens. Boek der rusteloosheid niet hebben gelezen alvorens op reis te gaan naar Lissabon zou een vergissing zijn.

Pessoa verbleef het grootste deel van zijn leven in Lissabon. Er zijn heel wat fragmenten waarbij het personage het drukke leven van de stad beschrijft. Je ontmoet Lissabon in dit werk. Het is echter een ontmoeting vanop een zekere afstand. Pessoa geniet vooral wanneer alles rustig verloopt.
 

“Het ontwaken van een stad, met of zonder mist, ontroert mij altijd meer dan het ochtendgloren op het platteland.”

Liever kijkt hij van ver en komt beschouwend tot rust.

“Boven mij hangen zwarte boomtakken en ik draag de slaap van de hele stad in mijn ontmoedigde hart. Lissabon in het maanlicht en mijn vermoeidheid van morgen!“

Je zou er zo een weekendje door boeken. Toch?

Over de auteur

Fernando Pessoa wordt in 1888 geboren te Lissabon. Zijn vader sterft aan tbc in 1893. Ruim twee jaar later hertrouwt zijn moeder met een militair die aangesteld wordt als consul te Durban, Zuid-Afrika. Fernando loopt er school. Later keert hij terug naar Lissabon. Hogere studies die hij had aangevat heeft hij niet afgerond. Hij kiest uiteindelijk voor een eenvoudige baan als klerk opdat hij zich in zijn vrije tijd volledig kan concentreren op zijn grote project: schrijven. Er is het beeld van Pessoa die mensenschuw zou geweest zijn. Dat is echter niet volledig juist. Hij was gekend in literaire kringen en heeft zelfs enkele pogingen gedaan om als uitgever aan de slag te gaan. Af en toe publiceerde hij wel iets maar het is pas na zijn dood in 1935 (en het aantreffen van de inmiddels beroemde ‘arca’) dat hij uitgroeide tot één van de bekendste schrijvers van de 20^ste eeuw. Hij is vooral gekend, behalve onder zijn eigen naam, onder de naam van een reeks imaginaire schrijvers, heteroniemen.

Over de uitgave

Deze uitstekende uitgave in de reeks Privé-domein (het betreft een herziene versie die eerder in deze reeks verscheen) hoort in feite in iedere boekenkast. Voor het geval het daar al een tijdje ongelezen staat, bij deze een warme oproep om dit eindelijk te lezen.

Alle lof voor de vertaler en bezorger Harrie Lemmens die ons Pessoa laat ervaren. De bijgevoegde vertaling van een selectie brieven zijn zeer verrijkend.

Het is een boek dat ik nog dikwijls ter hand zal nemen in mijn zoektocht naar Pessoa en zijn ode aan de eenzaamheid.

Titel : Boek der rusteloosheid

Auteur: Fernando Pessoa

Vertaling: Harrie Lemmens

Pagina’s : 612

ISBN : 9789029539579/NUR321

Uitgeverij de Arbeiderspers (reeks Privé-domein)

Verschenen : 2005