Bodo Kirchhoff - Wedervaring

Recensie door Philipp van Ekeren
Uitgeverij Lebowski

De ervaring van een spontane autorit

Wedervaring is de onvertaalbare Nederlandse titel van het boek dat in 2016 de Deutscher Buchpreis heeft gewonnen. De vertaling van de originele Duitse titel geeft het woord 'incident'. Maar ook dit geeft geen uitsluitsel over de betekenis. Pas op de website van de uitgeverij vinden we een uitleg: een boek waar het niet zozeer gaat om wat er gebeurt (om het wedervaren, zogezegd), maar om de ervaring.

Al met al is het lezen van dit boek een ervaring op zich omdat de schrijfstijl je dwingt om heel zorgvuldig te lezen. Vanuit de derde persoonsvorm wordt de hoofdpersoon Reither beschreven zonder afstand. Al zijn observaties, gedachten, overpeinzingen en herinneringen komen langs en vermengen zich met de dialogen. Dat is wennen. Maar als de lezer hieraan gewend is resulteert het wel dat de lezer dicht op de huid van Reither komt te zitten. Je voelt de twijfels en je ervaart wat er in hem omgaat. Dat maakt het verhaal sterk.

En het verhaal op zich is ook uniek te noemen. Een spontane road novel van twee Duitse pensionado's zou ik het noemen. Het begint in hun appartementencomplex. De uitgever en vooral corrector Julius Reither ontdekt in de gezamenlijke openhaardkamer een boek zonder titel dat zijn aandacht trekt. Het blijkt te zijn geschreven door Leonie Palm die ook in het complex woont. Maar daar komen we later pas achter. Het zijn twee ouderen die na een werkzaam leven en hun sociale leven zich hebben teruggetrokken uit het leven. Reither heeft in ieder geval zijn leven opgegeven. Alleen wijn en sigaretten zijn nog belangrijk. In het hele verhaal worden de hoofdpersonen aangegeven door hun achternaam. Bij hun ontmoeting wordt Palm in een lange zin minutieus beschreven:

"Want hij keek in het soort gezicht dat de vraag opriep hoe het in de vroegere jaren moest zijn geweest, verbluffend knap, gewoon omdat het nog steeds iets verbluffends had, met ogen van blauwachtig grijs, losjes opgestoken haar in de tint van pistacheschillen, een stevige neus, niettemin met tere vleugels, en bleke, volle lippen, vol doordat ze bleek waren; ze was jonger dan hij, maar niet schrikbarend."

Reither heeft zijn uitgeverij verkocht omdat er bijna geen vraag meer is naar verfijnde literatuur en de dame in kwestie is failliet gegaan met haar hoedenzaak omdat praktisch niemand meer een hoofddeksel draag. Het verhaal begint dat zij voor zijn deur staat met de vraag of hij, als deskundige, lid wil worden van haar leesclub. Vanaf het begin is er een spanning tussen deze twee. Zeker van zijn kant. Hij komt letterlijk en figuurlijk tot leven en is gefascineerd door Palm. Hij heeft moeite om te bekennen dat hij verliefd is geworden. Zelfs vriendschap is een grote stap. Ze besluiten in een opwelling om 's nachts met de auto naar de Achensee te rijden om daar de zonsopgang te aanschouwen. En zo begint deze hedendaagse en bijzondere autoreis. Uiteindelijk rijden ze verder tot aan Sicilië. Spraakzaam zijn ze niet. Toch leren we door kleine flarden van persoonlijke informatie de hoofdpersonen kennen. Het verlies hun zaak, hun wederhelft, hun kind.

"… - wie zijn kind verliest, Leonie, die is door de goden verlaten! Het scheelde maar een haar of hij had ook dat nog tegen haar gezegd, maar in plaats daarvan zei hij iets anders, zachtjes weer en naar haar toegebogen…"

In Sicilië worden ze direct in alle hevigheid geconfronteerd met de Europese migratiecrisis. Vooral Palm neemt het initiatief om hier iets aan te doen. En dat gaat helemaal mis. Door samenloop van omstandigheden beland Reither flink gewond tijdens de terugvaart en verdwijnt Palm uit zicht. Aangekomen op het vaste land wordt hij tot zijn geluk gered door een immigrant. Bij toeval kruizen de wegen van Reither en Palm elkaar. Pas aan het eind van het verhaal komt de lezer erachter waarom Leonie Palm besluit om alleen verder te reizen. Reither keert terug naar huis en neemt de immigrantenfamilie mee naar het beloofde land.

Wat dit verhaal zo leuk maakt, is de beroepsdeformatie van Reither. Zijn hele leven heeft hij manuscripten doorgelezen en, naar eigen inzicht, het verhaal verbeterd, gecorrigeerd of gewoon teksten verwijderd omdat deze niet voldeden aan zijn kwaliteitseisen. Alle gesprekken uit het dagelijks leven weegt hij alsof ze uit een manuscript komen. Zijn rode potlood altijd paraat. Maar steeds meer komt hij erachter dat clichés toch echt van toepassing zijn in het echte leven.

" … alleen was het leven geen nieuwe uitgave van uitgeverij Reither, zeker nu die niet meer bestond."

"Vreemd, dat was een nietszeggend woord waar hij altijd een kringeltje onder had gezet."

"Alleen het gesteun en gekreun bij bedscènes was erger, behalve in je eigen herinnering, daar hoor het ook thuis."

Wedervaring is een opmerkelijk boek. Een boek dat je niet snel zal vergeten. Een bijzonder inkijkje van twee wildvreemden die op de bonnefooi een avontuur aangaan, elkaar aftasten, leren kennen en weer kwijtraken. En dat in een schrijfstijl die, als je er eenmaal als lezer aan gewend bent, de onverwachte opbloei van Reither laat meemaken. Van voorzichtige genegenheid en liefde tot het ontfermen over ontheemden. Mooie en lange zinnen uit een reisverslag tot aan de rand van Europa. Een uithoek waar zich nog steeds een humanitaire ramp afspeelt. Een bijzonder decor van deze terechte prijswinnaar.

Titel: Wedervaring
Auteur: Bodo Kirchhoff
Vertaling: Josephine Rijnaarts
Pagina's: 176
ISBN: 9789048838578
Uitgeverij Lebowsky
Verschenen: oktober 2018

Simone Atangana Bekono - Confrontaties

Recensie door Dietske Geerlings
Uitgeverij Lebowski 

‘Salomé Henriette Constance Atabong. Dat ben ik’

Het debuut van Simone Atangana Bekono, Confrontaties, begint met een confrontatie op het veldje dat de gymzaal van groep zeven of acht scheidt van het asielzoekerscentrum. Een paar jongens gooien muntjes naar een zwarte man achter het hek en roepen ‘Pak dan, pak dan’. Een meisje vraagt waarom ze dat doen. De jongens zeggen lachend dat hij toch geld nodig heeft. De ik-persoon, Salomé Atabong, kijkt toe en hoopt dat de man de muntjes niet opraapt. Terwijl de rest al lachend achter de juf naar school loopt, blijft zij nog even staan en kijkt de man aan. Hij draait zich om en loopt, zonder de muntjes op te rapen, weg. Met deze eerste confrontatie is meteen duidelijk hoe dun de scheiding is tussen racisme, pesten en eventueel goede bedoelingen, maar vooral ook hoe makkelijk mensen zich kunnen verschuilen achter die goede bedoelingen en daarmee vrijuit lijken te gaan, en hoe dit gemak zich al op jonge leeftijd manifesteert. Als je, net als Salomé Atabong, zelf aanhoudend op deze scheidslijn balanceert, omdat je huid donker is en je een afrokapsel hebt, is het leven een keten van confrontaties, die uiteindelijk kunnen leiden tot een explosie. Simone Atangana Bekono laat op een indringende manier zien hoe zich stukje bij beetje een drama voltrekt in het leven van de zestienjarig Salomé.

Salomé zit vast in een jeugddetentiecentrum, omdat ze op een middag twee schoolgenoten ernstig heeft mishandeld. Tot overmaat van ramp herkent ze haar psycholoog, Frits, van een tv-programma waarbij Nederlanders in Afrika proberen te leven als de lokale bevolking, wat erop neerkomt dat ze deze mensen vooral belachelijk aan het maken zijn. Salomé krijgt diverse woedeaanvallen, omdat het voor haar onmogelijk is met deze man haar problemen te bespreken. Dat Frits, met deze televisieachtergrond, psycholoog is in een jeugddetentiecentrum is misschien niet helemaal geloofwaardig, maar als je bedenkt hoeveel kijkers zulke programma’s trekken en hoeveel mensen zonder gewetensnood daarom kunnen lachen, is het wel duidelijk hoe ‘normaal’ dit gedrag in onze samenleving gevonden wordt, net als bij de confrontatie van de schoolklas met de asielzoeker, en hoe onbegrepen een meisje als Salomé zich dan moet voelen bij een witte man van wie het volstrekt onduidelijk is of hij wel betrouwbaar is, terwijl zij zich hier juist veilig zou moeten voelen.

Terwijl de dagen in het centrum voorbijkruipen, probeert Salomé zich in te houden bij de verschillende ruzies tussen de andere jongeren en begeleiders, zodat ze wel vooruitgang boekt en er kans op ‘rehabilitatie’ is. Deze term wordt overigens vlijmscherp bekritiseerd, want letterlijk betekent het dat je weer teruggaat naar waar je vandaan komt, en dat is onmogelijk als je iets vreselijks hebt gedaan, want je kunt dat nooit meer ongedaan maken en je zult dat dus altijd bij je dragen en nooit meer terug kunnen naar de situatie van daarvoor.

Je krijgt ook niet alleen het leven in het centrum mee, maar ook diverse terugblikken naar vroeger, haar gezin met vader, moeder en zus, met wie ze via de telefoon of tijdens bezoekuren nog wel contact heeft, de reis naar Kameroen naar haar tante Céleste en oom Honoré. Salomé blijkt een verlegen en gevoelig meisje dat niet helemaal in de pas lijkt te lopen met de rest. Zij is intelligent, leest heel graag, trekt zich het liefst terug, heeft eczeem en kroeshaar dat alleen maar met behoorlijk geweld en olie in vlechten gekamd kan worden. Wat dat betreft staat het haar bijna symbool voor de situatie waarin het meisje zit. Ze begrijpt niet waarom het haar niet gewoon zo mag zijn zoals het uit zichzelf valt, waarom het gevlochten moet worden. Het haar is ook aanleiding voor anderen om haar ‘aap’ te noemen, maar ook voor een vriendelijke voorbijganger om ‘welkom in Nederland’ tegen haar te zeggen, terwijl zij hier al haar hele leven heeft gewoond. Op het gymnasium is zij een van de weinigen met een andere culturele achtergrond. Je hebt maar twee mensen nodig die er plezier aan beleven om je het leven zuur te maken, zegt ze, en het schoolgaan wordt een ware hel. Twee jongens, Salvatore en Paul, hebben het voortdurend op haar gemunt, en elke dag is ze bang dat zij haar vinden. Haar vader heeft in de schuur een boksbal opgehangen om haar weerbaar te maken en zo ontwikkelt ze een enorme kracht.

Het boek krijgt een beklemmende gelaagdheid door de angst- en koortsdromen die Salomé heeft, waarin een vrouw met bloedende ogen en enorme zwarte vleugels wild krijst als een Furie. Ze doet haar denken aan Medusa. Vanaf het moment dat ze terugkwam van de reis naar Kameroen, had ze ‘het gevoel alsof de raarste beelden aan elkaar verbonden raakten, beelden die niks met elkaar te maken leken te hebben.’ Dit leidt steeds vaker tot een poëtische kluwen van zinnen waarin herinnering, droom en werkelijkheid door elkaar kronkelen: 

‘motherfuckers nee/want ik had het bloed in mijn mond het bloed tussen mijn tanden en toen kreeg ik pas echt met het ijzer en het bloed en de vuisten de smaak de kracht de wind is guur en ik heb een stok in mijn hand zie alles duidelijk de afstanden de kleuren en hoe alles zich tot elkaar verhoudt./Je moet met elke slag een stap naar voren doen, zei papa, alsof je dóór je vijand heen slaat./Het zijn een mond en een vuist en ze zoenen./Het is heerlijk./Ik ben vrolijk en wakker en zie alles. Het is licht en koud en ik ben wakker het gekrijs. Ik sta in de wereld ik ben naakt in de woestijn ik ben gigantisch licht ik ben wakker ik krijs met ellebogen zwemmend in vlees./Ik besluip niemand, maar het gevecht is stil. Er is niets zo stil als drie lichamen die botsen in een weiland aan de rand van de provinciale weg (...)’

Hier zie je ook hoe de taal voor elkaar krijgt dat je de mens gaat zien als een vloeibaar geheel dat kolkend kan overkoken als er allerlei gevaarlijke grondstoffen aan toegevoegd worden.

Simone Atangana Bekono opent de ogen van de lezer voor hoe ingewikkeld het is om volwassen te worden in zo’n ingewikkelde situatie, waarbij je je voortdurend moet afvragen wie je bent, of je wel mag zijn wie je bent, of je je moet aanpassen en hoe je dat dan moet doen, omdat je voortdurend van alle kanten tegenstrijdige signalen krijgt. Het is een boek dat ook heel geschikt is om leerlingen met allerlei verschillende achtergronden te laten lezen en het te bespreken op school. De auteur zet Salomé Atabong zo zuiver neer, met alle woede-uitbarstingen, tegenstrijdige gedachten en af en toe behoorlijk grove taal, dat je haar als lezer wel in je hart moet sluiten.

Titel: Confrontaties
Auteur: Simone Atangana Bekono
Pagina's: 224
ISBN: 9789048842438
Uitgeverij Lebowski Publishers
Verschenen: september 2020

Roxane van Iperen - 't Hooge nest

Recensie door Philipp van Ekeren
Lebowski Publishers

'Mensch, tracht te overleven…'

Moed, opoffering, wanhoop en verbondenheid tijdens de bezetting

In mijn boekenkast liggen stapels ongelezen boeken te wachten. En slinken doen ze al jaren niet meer ondanks mijn leeshonger. Integendeel. Maar aan één titel word ik sinds 2019 steeds herinnerd. Regelmatig wordt er aandacht besteed in de media over dit boek of de schrijfster. Het verhaal heeft klaarblijkelijk heel wat losgemaakt. Centraal in het verhaal staat de onderduik door twee zussen en hun familie in een vrijstaand huis in de bossen van Naarden: ’t Hooge Nest.  

Een half jaar geleden las ik het boek ‘Oorlogszoon’ uit 2018 van Ivo Weyel, die op een indringende wijze de onderduik van zijn ouders en grootouders heeft vastgelegd. Goede literatuur in een periode waar veel burgers in 2020 zich beklagen over het feit dat hun vrijheid wordt afgenomen. Uit nieuwsgierigheid eindelijk ’t Hooge Nest ter hand genomen.

Buiten het verzameld werk van G.L. Durlacher heb ik tijdens het lezen zelden zo’n spanning ervaren als in dit boek. Heftig en af en toe zo hartverscheurend dat ik het even moest wegleggen. Soms vechten tegen de tranen.

Het begint als de schrijfster Roxane van Iperen ’t Hooge Nest betrekt en diverse schuilplaatsen in het pand ontdekt. Dit is de start van een diepgravend onderzoek naar de beladen geschiedenis van de hechte Joodse familie Brilleslijper uit Amsterdam. Het verhaal begint in 1907 met het bekende levenslied 'Mensch, durf te leven' van muzikaal wonderkind Dirk Witte totdat deze inmiddels succesvolle componist de bovengenoemde villa laat bouwen in 1920. Het verhaal wordt aangevuld met de sociale en politieke geschiedenis van Nederland van het begin van de 20^ste eeuw tot de bevrijding. Deze duiding geeft het verhaal extra inzicht. Hoe deze Amsterdammers de neutraliteit van Nederland in de eerste wereldoorlog beleven. De naïviteit en onwetendheid van de joodse Nederlanders in het interbellum onder het adagio 'het zal niet zo vaart lopen' en 'erger kan het niet worden'. De talrijke vluchtelingen uit Duitsland die door de regering als ‘ongewenste elementen’ worden bestempeld.

'De Regeering is van oordeel dat in beginsel ons beperkt territoir voor de eigen bevolking moet blijven gereserveerd,’

Vervolgens de bezetting van Nederland, met de hoogtijdagen van de WA'ers, NSB'ers en SD'ers. De communisten die gelijk worden opgepakt. De Endlösung der Judenfrage wordt ingezet door de razzia's op de joden. De beklemming en radeloosheid in de familie en kennissenkring is voelbaar. Koortsachtig wordt gezocht naar onderduikadressen. De constante angst om ontdekt te worden door verbeten Jodenjagers, of het op de loer liggende verraad. Het verhaal eindigt met de ongelooflijke overlevingsdrang van de hoofdrolspelers onder de meest gruwelijke omstandigheden in concentratiekamp Auschwitz en Bergen-Belsen, de bevrijding en thuiskomst van de enkeling.

Gelaten ziet het volk alles aan. Hartvochtig en afstandelijk wordt de uitsluiting bekeken door de burgerij, de overheid en de daders. De lezer krijgt een goed beeld van de doortastende inzet van de Nederlandse overheid om, in dienst van de Duitse bezettingsmacht, zich te ontdoen van de joodse medeburgers. Van de hoge raad, ambtenarij, de Nederlandse spoorwegen tot politie (daarbij is nog wel op te merken dat zonder een tekende Ariërverklaring iedereen zijn baan verliest). Godzijdank uitzonderingen daargelaten. Zoals solidariteit en hulp uit onverwachte hoek. Stakingen en het ondergronds verzet. Juist door dit familiedrama te beschrijven binnen de geschiedschrijving van de bezetting geeft het boek een extra dimensie. Dat maakt dit boek ijzersterk.

'De aarzeling die de niet-joodse Nederlandse bevolking de eerste twee bezettingsjaren toonde om afstand te nemen van haar joodse medeburgers, is bij de meeste omgeslagen naar acceptatie van hun lot.'

Het is een verslag van moed, opoffering, wanhoop en verbondenheid. Het geraffineerde beleid van de bezetter door de inzet van de Joodse raad en de steeds stringentere beperkingen worden voelbaar in het ‘gewone’ leven van de hoofdrolspelers. Een herkenbare doodgewone Amsterdamse familie met een uitzondering dat zij een ‘J’ in hun identiteitskaart hebben gekregen. Stap voor stap beleven we als lezer hoe het net van de vervolging steeds meer wordt aangetrokken. Elke dag in angst en onzekerheid wat de toekomst zal brengen. De enige kanttekening die ik kan maken zijn de hoeveelheid namen en personen die worden opgevoerd. Die zijn enigszins verwarrend.

Van Iperen heeft een geweldig boek geschreven dat ons een betrouwbaar inzicht geeft in deze inktzwarte periode. Helaas nog actueel gezien de vluchtelingencrisis waar de wereld zich momenteel in bevindt. Verplichte literatuur voor alle leerlingen en studenten. Een aanrader voor iedereen. Lees dit boek! Lees dit boek! Lees dit boek!

Titel: 't Hooge nest

Auteur: Roxane van Iperen

Pagina's: 348

ISBN: 9789048841783

Lebowski Publishers

Verschenen: november 2018