Kay Dick - Zij

Zij zijn een latente bedreiging en bieden een verontrustend toekomstbeeld

Zij is het verhaal van een beangstigende, dystopische wereld; in Engeland, maar in principe doet dit niet ter zake. Kay Dick (Londen, 1915 – 2001) schreef het in 1977. Het won een literaire prijs, waarna het al snel in het vergeethoekje belandde. Bij toeval werd het in 2020 door een literair agent gevonden in een antiquarische boekwinkel van Oxfam in Bath, Somerset. De Paris Review noemde They in 2020 'een verloren gewaand dystopisch meesterwerk'. Lisette Graswinckel vertaalde de herontdekte klassieker en Uitgeverij Orlando heeft deze eerste Nederlandse vertaling onlangs uitgegeven – met een nawoord van Manon Uphoff – in hun steeds groeiende en prachtig vormgegeven klassiekerreeks. De Engelse titel They dekt de lading van de roman echter beter dan het Nederlandse Zij, omdat het hier een meervoudsvorm betreft. Deze titel is opgenomen in de zomeractie 2023 van Schwob.

Marjon Nooij

Kay Dick schreef vijf romans en twee biografiën; onder andere een onderzoek over het leven van Colette. Ook werd er van haar in 1984 een alom geprezen autobiografisch werk uitgebracht, The shelf, waarin ze de lesbische liefde onderzocht.

Zij is een klein chef d'oeuvre dat zijn tijd vooruit was. Het schetst een verontrustende wereld waarin een georganiseerde bende iedereen controleert en de scepter zwaait. Wie er schuilgaan achter ‘zij’ is voor niemand duidelijk, maar hun macht is groot. Het is ook niet duidelijk wat hun beweegredenen zijn. ‘Zij’ opereren veelal in het geniep, laten hun sporen na, maar zijn alleen soms vanuit de verte te zien. De bewoners van het kustplaatsje zijn het overgrote deel van hun autonomie kwijt, hun spullen worden gestolen en velen leven voortdurend in angst voor represailles. ‘Het had geen zin om naar voetstappen te luisteren. Zij droegen geen schoenen.’ Evenmin wordt duidelijk hoe de bewoners weten wat ze wel en niet mogen. Door de straffen die worden uitgedeeld, zullen ze in de gaten krijgen wat mag en wat niet mag. Sommigen vinden bij het ontwaken kruisbeelden van zeewier voor hun deur, wat kan worden opgevat als een serieuze waarschuwing.

Het verhaal doet denken aan de (overigens vreselijke) serie Arcadia die is gemaakt voor de Nederlandse televisie. Totale controle en wie – in de ogen van ‘zij’ – buiten de pot pist wordt genadeloos gestraft en verbannen.

Omdat de dorpelingen zichzelf niet zo belangrijk wanen dachten ze nog dat ze door 'hen' over het hoofd waren gezien, maar het lijkt erop dat iedereen een keer aan de beurt komt. Het onderdrukken van het zelfbeschikkingsrecht heeft als doel om alle creativiteit uit te bannen. Wie schilderijen maakt, loopt de kans blind gemaakt te worden. Wie muziek maakt, eindigt doof en wie schrijft, raakt zijn hand kwijt. Herinneringen worden vernietigd, uitgebannen, uitgevaagd door mensen te dwingen ‘in retraite’ te gaan, met de intentie ze te ‘genezen’. De angst onder de bevolking om ook de pisang te zijn is groot. ‘Zij konden altijd en overal opduiken. Een latente bedreiging waar je niet omheen kon.’ Ook kunst wordt vernietigd; de National Gallery is al leeggehaald. Boeken verdwijnen van de particuliere boekenplanken en schilderijen worden uit huis gehaald. Het heeft geen nut om je huis af te sluiten, ‘zij’ komen hoe dan ook binnen. Er zijn grote verwoestingen in de dorpen en steden. Veel woningen, winkels, het postkantoor zijn al gesloten en er zijn planken voor de ramen getimmerd. ‘Zij’ zijn een bedreiging waar niet aan te ontkomen is. In colonne bewegen ‘zij’ zich voort met ‘complexe bewegingspatronen’, ‘strakke exercitie’ en ‘monsterlijke, accurate precisie’; nietsontziend en niemand ontwijkend.

‘Zij kwamen nooit als je thuis was. Confrontatie was in hun ogen nodeloze verspilling van energie, een luxe die ze niemand gunden. Stille geniepigheid maakt diepere wonden. Het was hun vorm van bestraffing. Zij namen alleen strenge maatregelen als je de geldende normen overschreed.’

Een anonieme ik-figuur vertelt in negen losstaande hoofdstukken over het leven in een overgecontroleerde tijd. Hij of zij – gender wordt in het midden gelaten – woont alleen in een cottage aan de kust en weigert zich te conformeren aan ‘hun’ eisen door te verhuizen naar aangewezen, identieke woningen, maar paranoia dringt zich bij iedereen op. De ik-figuur zegt continu het gevoel te hebben te worden gadegeslagen, maar dat opgeven uit den boze is, omdat je ‘hen’ ermee in de kaart speelt. Daarbij vormen vrijgezellen volgens ‘hen’ een bedreiging, omdat ‘zij’ een solitair leven vrezen. Wie alleen woont, heeft extra te duchten.

Dick heeft haar roman heel compact gehouden. Ze maakt veel gebruik van korte dialogen met korte zinnen. Niet alles wordt uitgesponnen, veel blijft gehuld in mist, waardoor ze de lezer veel ruimte biedt om na te denken.

‘[…] “Ik schrijf weer gedichten.” Haar stem klonk vreugdevol. “Ze is nu briljant met haar linkerhand.”

Toen zij Janes gedichten in het vuur gooiden, was ze instinctief naar voren gesprongen. Ze hadden haar rechterarm acht minuten lang in het vuur gehouden.’

Op de collectieve angst voor dit dreigende totalitaire systeem, volgt het risico om door anderen verraden te worden. De verrader waant zich veilig, omdat communicatie onderling wordt ontmoedigd. Lethargie en berusting liggen gevaarlijk op de loer.

Het is bijzonder dat Dick deze visionaire roman al in 1977 schreef; social media stond in de zeventiger jaren immers nog in zijn beginschoenen en internet was nog niet algemeen gangbaar in de meeste huishoudens. Apps als TickTok – met zijn geraffineerde algoritme, waarvan wordt gezegd dat China die beïnvloeding gebruikt om zo eigen doelen te realiseren, als het veranderen van de wereldorde – kwamen pas in de 21e eeuw. Zover als in de serie Arcadia, waarin de mensen een chip geïmplanteerd kregen, gaat Dick niet, maar we kunnen Zij beschouwen als een fikse waarschuwing voor de voortschrijdende controle waar we heden ten dage mee te maken hebben. Het is in ieder geval een verhaal dat zich niet laat lezen zonder er kippenvel van te krijgen. 

--

Eerder verschenen op Tzum

Titel: Zij
Auteur: Kay Dick
Vertaling: Lisette Graswinckel
Pagina's: 192
ISBN: 9789083255125
Uitgeverij Orlando
Verschenen: december 2022

Rachel Ingalls – Mevrouw Caliban

Een surrealistische parabel

Rachel Ingalls (1940-2019) was een Amerikaans auteur, maar woonde de laatste halve eeuw van haar leven in Londen. Mrs. Caliban, een klassiek monsterverhaal, verscheen in 1982 en vier jaar later werd Ingalls' novelle ineens genoemd als 'een van de twintig grootse Amerikaanse romans' van nog in leven zijnde auteurs na de Tweede Wereldoorlog. Bij Uitgeverij Orlando is het onterecht vergeten werk van de expat-schrijfster onlangs verschenen als Mevrouw Caliban in een Nederlandse vertaling van Lisette Graswinckel en voorzien van een uitgebreid en verhelderend nawoord door Rivka Galchen. Het boek is opgenomen in de Schwob Zomeractie 2022

Marjon Nooij

De eenzame Dorothy kan niet echt bogen op een gelukkige periode in haar leven; haar zoontje is onlangs overleden aan zoiets simpels als een blindedarmoperatie en niet lang daarna heeft ze een miskraam gehad. Deze dubbele misère heeft haar huwelijk met Fred geen goed gedaan, met als gevolg een emotionele verwijdering tussen de twee echtelieden. Als klap op de vuurpijl wordt ook haar hondje dodelijk aangereden. Daarbij heeft ze als taak het geheugen te zijn voor haar man die nogal verstrooid is – hoewel dit meer neigt naar ongeïnteresseerdheid – en heeft ze het onuitgesproken vermoeden dat hij haar bedriegt.

Dorothy zit in een psychisch isolement. Ze trekt zich terug in haar cocon van de door het huwelijk opgelegde 'gevangenschap' en doet haar huishoudelijke taken op de automatische piloot. Een van haar liefhebberijen is luisteren naar de radio. Ze wekt de indruk de greep op de realiteit te verliezen en haar eigen verhalen te bedenken, die ze destilleert uit de berichtgevingen. Het heeft veel weg van auditieve hallucinaties; ze hoort boodschappen die alleen voor haar lijken te zijn bedoeld.

'Goed, nou ja. Het was dan ook een oude radio. Een heel oude radio. Het was ongetwijfeld mogelijk dat de geluidsgolven elkaar in de weg zaten, of iets dergelijks; een soort ruis of interferentie die geen specifiek, storend geluid maakte, alleen inbrak en zich mengde met de algemene toon van het programma waarmee het in botsing kwam.'

Het bericht over een gevaarlijk monster dat ontsnapt zou zijn uit het Instituut voor Oceanografisch Onderzoek neemt ze dan ook niet al te serieus. Maar voor de lezer kan het natuurlijk niet uitblijven; een ‘reusachtig kikkerachtig wezen’ met ‘ondoorgrondelijke ogen’ stapt onverhoeds haar keuken binnen. Het ijs tussen de twee is snel gebroken. Larry – een mix van mens en dier – vertelt haar dat hij wordt gezocht voor de moord op twee laboranten. Hij is gevlucht voor de verkrachtingen en mishandelingen die hij moest ondergaan tijdens zijn gevangenschap; stuk voor stuk aangrijpende ontboezemingen die doen denken aan vivisectie. Ze verbergt hem, geeft hem te eten (bergen avocado’s) en maakt hem wereldwijs. Er ontstaat een tedere affaire. Ze kunnen samen over van alles praten, vinden steun bij elkaar en wanneer het donker is gaan ze er samen op uit.

 

'Ze verliet de weg en reed een zandpad af. Er was verder niemand. Ze sloeg weer af naar een smal, hobbelig weggetje en zette de auto stil. De zee was luid en dichtbij. […] Hij legde een arm om haar heen. Ze liet haar hoofd op zijn schouder rusten. Ze zaten roerloos te luisteren.

Ze dacht: mijn hele tienertijd verlangde ik hier zo vurig naar – in een auto zitten met een jongen op het strand – en het gebeurde nooit. Maar nu is het zover.'

Niet alleen kan Dorothy haar gemankeerde moedergevoelens bij het kinderlijke monster kwijt, het geeft haar een doel om voor te leven. Ook vindt ze bij hem aandacht en adoratie, en heeft ze seks met de onverzadigbare Larry. Dorothy wordt langzamerhand een rebelse dame die steeds meer voor zichzelf gaat kiezen. Haar kindjes en hondje zijn niet de enige doden die er zijn te betreuren, want tegen het einde zijn er een respectabel aantal koppen gerold.

De naam van Mevrouw Caliban zou afgeleid zijn van het personage Caliban in het toneelstuk De storm van Shakespeare, waarin magie als structuurelement wordt gebruikt. Caliban gelooft daarin dat twee dronken matrozen van de maan afkomstig zijn. De naam Dorothy is terug te leiden naar het vrouwelijke personage uit Het land van Oz, waarin deze omringt wordt door dieren met menselijke trekjes. Ingalls maakte dankbaar gebruik van deze gegevens voor haar parabel.

Mevrouw Caliban is een even bevreemdend als ontroerend verhaal; een compacte en luchtige cultroman met een ironisch en surrealistisch tintje over een sprookjesachtige romance en het verlangen naar affectie en tederheid van twee gebroken harten; een typische American Gothic novel. In dit genre is er vaak sprake van half-menselijke wezens die ver van de realiteit afstaan.

De hamvraag is of de magische relatie tussen Dorothy en haar sexy kikkerman een kans van slagen heeft. In heldere bewoordingen zoekt Ingalls de grenzen op tussen realiteit en fantasie van een in verdriet verzande huisvrouw. Ingalls laat in ieder geval open of Dorothy het zich allemaal heeft ingebeeld. Ze geeft het verhaal naar het einde toe een sinistere wending. Bij de gruwelijke apotheose – zoals die vaak voorkomen in Ingalls boeken - rijst meteen de vraag of de wens de vader is van de gedachte.

--

Eerder verschenen op Tzum

Titel: Mevrouw Caliban

Auteur: Rachel Ingalls

Vertaling: Lisette Graswinckel

Pagina's: 160

ISBN: 9789083233840

Uitgeverij Orlando

Verschenen: juli 2022

Anne Weber - Annette, een heldinnenepos

Verzet is een eenmalig besluit

Annette, een heldinnenepos is het imposante verhaal van Annette Beaumanoir (1923-2022), geboren in Bretagne en opgegroeid in een gelukkig en sociaal nest. Op hoogbejaarde leeftijd ontmoet ze auteur Anne Weber aan wie ze haar leven uit de doeken doet. Deze heeft gekozen om het te verpakken in een verhalend prozagedicht, zonder rijm.

Marjon Nooij

Een gevoel van onrechtvaardigheid is Annette met de paplepel ingegoten. Ze '[…] is pacifist tot ze op haar vijftiende liever terrorist wil worden' en kan dan niet bevroeden dat ze er niet ver naast zit.

Wanneer er in 1936 vrouwen uit het Spanje van Franco vluchten, kunnen ze rekenen op hulp van het gezin Beaumanoir.

Al op haar zeventiende, aan het begin van de Tweede Wereldoorlog, sluit ze zich aan bij het verzet en smokkelt ze haar eerste pakje. Ondertussen begint ze een studie medicijnen, 'terwijl ze ganshartig droomt van een lotsbestemming, van offers en heldendaden.' Tegen de regels van haar opdrachtgevers in weet ze toch twee Joodse kinderen te redden van een aangekondigde razzia. Het paradoxale hierbij is dat ze dezelfde dag haar eigen ongeboren kindje in handen geeft van een engeltjesmaakster.

Een ontmoeting met een trotskist voedt haar socialistische hart, wekt haar interesse voor het communisme en ze sluit zich hierbij aan.

'[…] alles staat op zijn kop in haar

nieuwe leven: wat vroeger slecht was – liegen,

spioneren, stelen – is nu goed, simpelweg

zolang het doel goed is waarvoor je het doet.'

Beaumanoir leeft in angst en euforie, met gevaar voor eigen leven streeft ze haar ideologie na en haar levensmissie om degenen die in nood zitten te helpen. Ze is een held – wordt na de oorlog door de Yad Vashem onderscheiden – maar blijft daar zelf vrij nuchter onder.

Tijdens een vakantie in 1954 naar Algerije ziet ze de gevolgen van de Franse overheersing en biedt ze haar hulp aan de onafhankelijkheidsbeweging FLN, door koffers geld te transporteren. Wanneer ze tijdens een van haar missies, verdacht van terrorisme wordt opgepakt en tot tien jaar gevangenisstraf veroordeeld, is ze zwanger. Ze mag haar bevalling thuis afwachten en weet te ontsnappen naar het soevereine buurland Tunesië, waar ze haar werkzaamheden voortzet als arts.

Op virtuoze wijze speelt Weber met de taal, gooit uitdrukkingen door elkaar, lardeert het geheel met citaten van Beaumanoir zelf. Ze is er met deze biografie in geslaagd haar eerbied voor de heldin te tonen, maar het niet onnodig sentimenteel of zwaarmoedig te maken, door met haar eigen emoties op afstand te blijven en onnodige opsmuk achterwege te laten; ondanks de overweldigende en ontroerende levenswandel van Beaumanoir weet ze het luchtig te houden door – wanneer het gepast is – humor te verweven door de tekst en richt ze zich meer dan eens tot de lezer of nuanceert ze wat ze heeft geschreven. Ze heeft weliswaar gekozen voor de vorm van een heroïsch epos, maar heeft zich niet krampachtig gehouden aan een vast ritme en gunde zichzelf voldoende vrijheden om de memoires van de vrijheidsstrijdster te vormen tot een prettig leesbaar 'heldinnendicht'.

Een indrukwekkend mens heeft een erepodium gekregen voor haar strijd tegen onrechtvaardigheid.

Titel: Annette, een heldinnenepos

Auteur: Anne Weber

Vertaling: Anne Folkertsma

Pagina's: 224

ISBN: 9789083146867

Uitgeverij Orlando

Verschenen: januari 2022

Maryse Condé - Tot het water stijgt

Het noodlot dat hem aankleeft

De roman Tot het water stijgt van Maryse Condé (Guadeloupe, 1937) heeft tien jaar op een Nederlandse vertaling liggen wachten. Dit voorjaar verscheen die van de hand van Martine Woudt. Condé, inmiddels 84 jaar oud, debuteerde in 1976 en schrijft hedendaagse verhalen die zich voornamelijk afspelen op de Caraïbische eilanden en in gekoloniseerde landen van Afrika. Ze heeft een behoorlijk oeuvre opgebouwd met Caraïbische literatuur en staat erom bekend, als zwarte auteur met een missie, pleitbezorger te zijn van het filosofische panafrikanisme. In 2018 kreeg ze de alternatieve Nobelprijs voor de Literatuur, toen de originele versie niet werd uitgereikt vanwege de strubbelingen in het Nobelcomité.

Marjon Nooij

In deze roman geeft Condé haar personages een eigen stem, door ze de ruimte te geven om vanuit hun eigen perceptie het verhaal over hun verleden te vertellen. Door dit vertelperspectief maakt ze de lezer deelgenoot van hun achtergrond en de tragedies ze hebben meegemaakt. Hiermee heeft ze een raamvertelling geschreven, in de ruimste zin van het woord. Ook haar eigen stem richt zich meer dan eens tot de lezer, wanneer ze je meeneemt terug in de tijd. Dit maakt het een meerdimensionaal verhaal met verschillende, diepere lagen.

Babakar Traoré – een jonge, alleenstaande arts, geboren uit een Malinese vader en een moeder uit Guadeloupe – wordt door de Haïtiaanse Movar geroepen om te assisteren bij de bevalling van een alleenstaande Haïtiaanse vluchtelinge, die bij de geboorte van haar dochter het leven laat. Eerder heeft de arts zelf zijn vrouw en ongeboren kind bij een ongeluk verloren. Omdat niemand in de mogelijkheid verkeert om voor de pasgeboren Anaïs te zorgen, besluit hij – in de vaste overtuiging dat het lot dit heeft bepaald – haar te adopteren.

'Het is bekend, het leven begint met een bloedbad. Maar dit hier was uitzonderlijk bloederig geweest. Het leek wel alsof de gestorvene had gevochten met een vijand die veel sterker was dan zij.'

In veelvuldig terugkerende nachtmerries wordt hij geplaagd door herinneringen aan zijn jeugd in Mali. Zijn moeder Thecla werd daar niet geaccepteerd door de gemeenschap in de veronderstelling dat ze een heks was; ze werd namelijk geboren met blauwe ogen. Nadat ze jong is gestorven, verschijnt zij regelmatig in zijn dromen om hem van moederlijk advies te voorzien. Dit geeft de roman een metafysische, magische toets. Het postume contact met Thecla geeft hem rust en stelt hem in staat om zijn angst en twijfels, die zijn nachtmerries hem bezorgen, te structureren. Gaandeweg wordt haar stem spottend en neemt ze afscheid van zijn dromen, met de mededeling dat ze een andere manier gevonden heeft om hem bij te staan.

Ook Movar heeft te maken met demonen uit het verleden, waarvoor hij eerder uit Haïti is gevlucht. Hij vertelt Babakar dat de moeder van Anaïs hem op het hart heeft gedrukt om – mocht er iets met haar gebeuren – met haar baby naar Haïti te gaan en haar naar haar familie te brengen. In Haïti wacht de Libanese Fouad – vriend van Movar – hen op. De drie mannen hebben gemeen dat zij ontworteld zijn en er ontstaat een hechte vriendschap die hen via diverse ervaringen zal loodsen naar het doel van de reis.

Onder de indruk van de abominabele levensstandaard in Haïti en besluit Babakar een weeshuis op te richten. Alleen wil het met de vrouwen in zijn leven niet zo vlotten en hij richt al zijn liefde op de baby.

'Babakars verdriet was grenzeloos. Estrella, de vrouw die hij maar één keer had gezien, één enkele keer maar, voegde zich in het pantheon der doden bij alle vrouwen die hij had liefgehad. Welk noodlot kleefde hem aan? Welk virus droeg hij in het geheim bij zich?'

Een groot thema is het klimaat, getuige de veelzeggende titel en de mogelijkheid dat de Caraïben ooit zullen worden verzwolgen door het wassende water. De verwoestende aardbeving en tsunami van 12 januari 2010 hebben een allesbepalende rol in het verhaal gekregen.

Stuk voor stuk zeulen de personages een rugzak vol verdriet en verlies met zich mee, doch verliezen ze nooit de moed om het beste uit het leven te halen. De auteur doet verslag van hun wel en wee, maar laat zich er niet toe verleiden om het sentiment dik aan te zetten; vlecht geestige woordspelingen door haar verhaal en dialogen, wat de toon lichthartig houdt. Het is een meeslepende zoektocht naar identiteit geworden die de gevolgen van ontworteling, armoede, vreemdelingenhaat en corruptie toont.

--

Eerder verschenen op Tzum

Titel: Tot het water stijgt

Auteur: Maryse Condé

Vertaling: Martine Woudt

Pagina's: 364

ISBN: 9789493081901

Uitgeverij Orlando

Verschenen: april 2021 

Ine Boermans - Een opsomming van tekortkomingen

Recensie door Marjon Nooij
Uitgeverij Orlando

Erfenis van een verscheurde jeugd 

Een opsomming van tekortkomingen trapt af met een scène waarin Lot een afspraak heeft bij de psycholoog. Ze heeft last van paniekaanvallen en associeert de basale dingen in haar leven met gruwelijkheden als Duitse concentratiekampen, vastgevroren sledehonden, beren met verbrande voetzolen of varkens die worden doodgeknuppeld.

'Waar zou het volgens jou vandaan kunnen komen?' vraagt hij.
'Ligt het niet altijd aan je jeugd?' antwoord ik.

Regelmatig krijgt Lot beelden op haar netvlies, gruwelijke beelden, waarbij ze in één oogopslag weet wat er speelt. Dit is precies wat Boermans ook met de lezer doet. Zonder iets letterlijk te benoemen, schetst ze de situatie waarin ze verkeert. Haar manier van schrijven zet je er meteen toe aan te visualiseren, ze zet de beelden als het ware rechtstreeks over op het netvlies van de lezer. 

De 'psych' denkt dat ze te empathisch is, 'maar ook weer niet dat je denkt: wow dat is veel'. Een eigenschap die ze overduidelijk niet van haar vader heeft geërfd.

In korte, soms ultra korte fragmenten springt het verhaal heen en weer tussen heden, verleden en de gesprekken bij de psych. Daartussen staan cursiefjes aan haar moeder, waarin Lot aangeeft dat ze haar mist, vertelt over dagelijkse beslommeringen en haar hart lucht over haar vader. Al deze lagen maken het verhaal van Lot steeds completer. Geen idee of de auteur deze naam bewust heeft gekozen, maar het zou zo maar eens als speaking name bedoeld kunnen zijn. Boermans grijpt je met haar lucide schrijfstijl en bondige, scherp geformuleerde zinnen bij je lurven, raakt je in je ziel, maar weet de treurige situaties met luchtigheid en een flinke portie sardonische (galgen-)humor te larderen. Zo grappig, maar tegelijkertijd zo schrijnend dat het haast gênant voelt om te lachen om haar geestige ondertoon. 

Als Lot vier jaar oud is scheiden haar ouders. Met haar moeder trekt ze 'van kutdorp naar kutdorp met een uitstapje naar haar eigen (niet zo erg kut-) dorp en een kleine kutstad', en op de dorpse scholen wordt ze gepest, omdat ze een vreemde eend in de bijt is. Haar overheersende, zelfingenomen vader is continu bezig een wig te drijven tussen haar en haar moeder. Hij prent haar in dat ze bij hem beter af is en dat ze op haar twaalfde voor hem zal kiezen. Alles wat er misgaat, plaatst hij buiten zichzelf, buiten zijn eigen schuld en projecteert het steevast op zijn dochter. Zijn explosieve boosheid en even onvoorspelbare toegeeflijkheid daarna verwarren haar. Zijn houding jegens zijn dochter is er een van aantrekken en afstoten. 

Tegen de tijd dat haar twaalfde verjaardag nadert, plast ze ineens vaak in bed. Moeder maakt zich zorgen, vader kleineert haar. Toch krijgt hij het voor elkaar dat ze bij hem en haar stiefmoeder komt wonen. 

'Bij mijn vader ging het ondertussen niet erg goed. Opvoeden was een stuk minder gemakkelijk dan hij had gedacht. Daarbij viel ik nogal tegen.'

De fouten die haar moeder heeft gemaakt kan Lot haar vergeven - ze spiegelt zich aan haar moeder -, het eisende gedrag van haar vader verwart haar steeds meer. Hij blijft haar tergen tot op het bot en weet haar steeds meer tekortkomingen toe te dichten. Voor Lot is het niet meer te doen om haar huidige leven los te zien van de verscheurde jeugd die niet direct overliep van veel vaderlijke liefde.

''Ik ben toch wel blij dat je toegeeft dat ik gelijk had wat betreft het goed gebruiken van de kaasschaaf', zei mijn vader als ik mocht komen eten. 'Dat je inziet dat je dat altijd fout hebt gedaan en begrijpt waarom ik er zo boos over werd.'

Zelf had ik geen herinnering aan het wel of niet goed gebruiken van de kaasschaaf. Toch knikte ik schuld bewust.' 

Zo blijft het kind, ondanks alles, trouwhartig aan beide ouders. Totdat de laatste druppel de emmer doet overlopen, wanneer ze zelf een gezin heeft.

Rauw, schurend en pijnlijk, vol intens verdrietige humor. Een overtuigende debuutroman.

Eerder verschenen op Tzum

Titel: Een opsomming van tekortkomingen
Auteur: Ine Boermans
Pagina: 176
ISBN: 9789493081864
Uitgeverij Orlando
Verschenen: januari 2021

Simone de Beauvoir - Alle mensen zijn sterfelijk

Recensie door Dietske Geerlings
Uitgeverij Orlando


Het spel met de tijd 

Door een literair spel met de tijd onderzoekt Simone de Beauvoir de sterfelijkheid van de mens. De ambitieuze actrice Régine ontmoet de onsterfelijke Fosca en hoopt door haar relatie met hem ook onsterfelijk te worden. Een groot deel van het boek beslaat het lange leven van Fosca, waarbij de lezer ondertussen ook de geschiedenis van Europa krijgt voorgeschoteld. Juist door dit spel met de tijd is het mogelijk om te laten zien wat de waarde is van de sterfelijkheid van de mens.

De mysterieuze en ook wat eenzame gang door de eeuwen van Fosca doet mij denken aan die van een ander beroemd personage, namelijk Orlando van Virginia Woolf. Het is opmerkelijk dat ook Woolf het spel met de tijd speelt om een belangrijk verschijnsel van het menszijn te doorgronden, namelijk het manvrouwzijn. Een omgekeerd proces lijkt gaande in het omvangrijke werk van Proust, A la recherche du temps perdu. Daar neemt de tijd binnen een mensenleven juist mythische proporties aan door de kracht van de verbeelding. Alle drie de auteurs werpen een bijzonder licht op het menszijn door deze op uitzonderlijke wijze in de tijd te plaatsen. De tijd die ons gegeven is, is kennelijk essentieel voor ons wezen.

Régine heeft een betekenisvolle naam. Haar naam kan verwijzen naar het Latijnse ‘regina’, dat ‘koningin’ betekent, maar ook naar het Germaanse ‘regin’, dat ‘raad’ of ‘raadgever’ betekent. Régine is bijzonder ambitieus, zij wil de beste actrice zijn en wil ook dat iedereen zich haar zal blijven herinneren. Ze is erg jaloers op collega-actrices en duldt eigenlijk geen andere sterren naast zich. Zij wil zogezegd de koningin zijn onder de stervelingen. De Beauvoir houdt ons met dit personage een spiegel voor en daarin geeft Régine de lezer een wijze raad. Door haar worsteling met de sterfelijkheid en haar ontmoeting met de onsterfelijke Fosca zien wij de kracht van ons tijdelijke bestaan. Op metaforisch niveau is zij voor ons dus een wijze raadgever.

Haar uitgangspositie is duidelijk: zij wil als actrice eigenlijk het liefst onsterfelijk zijn en voelt zich aangetrokken tot de mysterieuze man Fosca, die zich van niets en niemand wat lijkt aan te trekken en de hele dag buiten in een stoel ligt. Als blijkt dat hij niet kan sterven, is ze verschrikkelijk jaloers. Ze hoopt dat ze door een relatie met hem voor elkaar kan krijgen dat zij ook een beetje onsterfelijk wordt, omdat hij zich haar zal blijven herinneren. Fosca weerspreekt dat. Hij zal zich haar niet beter herinneren dan anderen, zegt hij. Régine kan dat niet uitstaan, en probeert steeds opnieuw zijn aandacht te trekken en bijzonder voor hem te zijn. Deze wens is voor de lezer begrijpelijk, al verliest ze daarmee ook wat sympathie. Dat zij graag wil dat ze ertoe doet, dat zij belangrijk is, dat zij gezien wordt, is goed voor te stellen, maar zij schiet duidelijk door in dit verlangen. De ander doet er niet meer toe. Zij wil alleen haar eigen roem.

Belangrijk in het boek is de tegenspeler Fosca. Die beweert dat het een vloek is om onsterfelijk te zijn. Régine gelooft dat niet en zegt dat hij er zelf een vloek van maakt. Fosca geeft aan dat zij nooit zal begrijpen hoe hij ertegen gestreden heeft. Régine dringt aan dat hij haar zijn geschiedenis vertelt. Uiteindelijk doet hij dat. Wat dan volgt, is een lange geschiedenis in meerdere delen, af en toe onderbroken door een korte dialoog tussen Régine en Fosca. Het lot van Fosca wordt pas duidelijk door de levens van anderen die hij voorbij ziet trekken. Zijn onsterfelijkheid heeft hem weliswaar mogelijkheden geboden, omdat willekeurig welk gevaar geen vat op hem had (oorlogen, ziektes, ouderdom), maar uiteindelijk is hij gruwelijk eenzaam, omdat hij geen diepe verbondenheid met de sterfelijken om hem heen kan bereiken. Dat lijkt op het eerste gezicht onbegrijpelijk, want waarom zou hij zich niet met anderen kunnen verbinden? In feite is de hele situatie een gedachte-experiment. Stel je voor dat je een relatie hebt met iemand die onsterfelijk is. Jij zou je leven misschien wel willen geven voor hem, maar omgekeerd zal dat nooit kunnen. Wat betekent dat voor de relatie? Er komen diverse vrouwen voor in het leven van Fosca, maar ze vinden het allemaal een onverdraaglijke gedachte dat hij hen weer zal vergeten. Het werpt de vraag op wat erger is: vergeten worden door iemand die eindeloos blijft leven, of vergeten worden omdat iemand sterft? Fosca ziet zijn vrienden strijden voor allerlei idealen en er zelfs hun leven voor geven. Hij zal nooit zijn leven kunnen geven. Welke consequenties heeft dat? Naarmate de geschiedenis vordert, ga je steeds beter begrijpen wat de vloek is waar Fosca op zinspeelt en begin je ook steeds meer de kracht van de sterfelijkheid te voelen.

Elke dag doet ertoe, in tegenstelling tot een leven dat eindeloos duurt. Fosca verlangt er, gek genoeg, naar om te leven. Hij voelt zich dood, wat wezenlijk anders is dan sterfelijk. Hij herinnert zich dat gevoel ook nog van heel lang geleden, toen hij nog niet van het levenselixer had gedronken. De Beauvoir laat de twee – sterfelijkheid en onsterfelijkheid – elkaar steeds opnieuw bijna raken, in soms heel schrijnende en ontroerende situaties. Van beide kanten voel je het verlangen om met de ander verbonden te zijn. Het zet je als lezer aan het denken over het lot van de mens en het leert je de dag te plukken.

Het is niet verwonderlijk dat zowel in het werk van De Beauvoir, als dat van Proust en Woolf, regelmatig een torenklok aan de horizon opdoemt. Bij Proust zijn ze onderdeel van de verbeelding en het verlangen naar vroeger, bij Woolf synchroniseren voor heel even alle stukjes waaruit de mens bestaat op het moment dat de torenklok slaat en bij De Beauvoir laten de klokken de voortschrijdende tijd voelen. Vooral in de slotzin is de klokslag veelzeggend.

Titel: Alle mensen zijn sterfelijk

Auteur: Simone de Beauvoir

Vertaling: Greetje van den Bergh

Pagina's: 352

ISBN: 9789493081772

Uitgeverij Orlando

Verschenen: december 2020

Carmen Laforet - Nada

Recensie door Marjon Nooij

Uitgeverij Orlando 

De leegheid van het 'niets' 

Carmen Laforet (1921-2004) heeft haar jeugd doorgebracht op Las Palmas en kwam in 1939, na de Spaanse burgeroorlog, naar Barcelona om filosofie en rechten te studeren. Ze debuteerde op 23-jarige leeftijd met de semi-autobiografische roman Nada, een klassieker die op de 30ste plaats is opgenomen in de Spaanse literaire canon. Laforet heeft diverse novellen, romans en verhalenbundels op haar naam staan. Het verschijnen in 1944 van het realistische Nada, heeft Laforet te danken aan het winnen van de Nadal-prijs. Nada werd in Spanje gezien als vernieuwende existentiële literatuur. 

Het is begin jaren '40 wanneer de 18-jarige, verweesde Andrea, na een flinke vertraging, om middernacht arriveert in het troosteloze, naoorlogse Barcelona van generalísimo Francisco Franco. Vanwege haar plannen om te gaan studeren, zal ze intrekken bij haar familie aan de Calle de Ariban. Het onthaal door de onbekende familieleden is als een droefgeestig welkomstcomité, zoals van de Adams family avant la lettre: spookachtige vrouwen, haar grofgebekte oom Juan, een dienstbode met een groenachtig gebit en een verwelkte en sukkelende grootmoeder. Het huis is verwaarloosd en ronduit smerig met een verstikkende atmosfeer. Beklemmend, benauwend, onheilspellend. Vanuit het ik-perspectief leidt ze de lezer door een jaar van bevreemding. 

'Vanaf dat moment leek alles me een nachtmerrie. […] Ik weet niet meer hoe ik die nacht in slaap heb kunnen vallen. […] Midden in deze ruimte, als een lijkbaar omringd door rouwende zielen - Die dubbele rij stoelen met uitpuilende zittingen - stond een divanbed met een zwarte deken, waarin ik moest slapen.' 

Haar hartstochtelijk godvrezende, maar hartvochtige en dominante tante Angustias brengt haar op de hoogte van de regels en probeert haar te waarschuwen en beschermen voor de dreigingen in de stad. Haar vriendelijke momenten komen bij Andrea niet geloofwaardig over en wanneer Angustias besluit om het klooster in te gaan, valt er een groot gat in het budget van de andere bewoners. Haar oom Juan is een zwakkeling en onbeduidend schilder. Hij heeft ongetwijfeld zwaar geleden in de oorlog en molesteert zijn liefhebbende vrouw Gloria, die - zonder dat Juan het weet - wat geld voor het gezin en 'het kind' probeert te verdienen met kaartspelen bij haar zuster. Ondertussen ontdekt Andrea dat haar knappe, maar naargeestige oom Román haar weet te verleiden tot contact door zijn viool- en pianospel. De getormenteerde en gemartelde man snuffelt in andermans spullen, maar weet dat vrouwen snel door hem gebiologeerd zijn. Haar oude grootmoeder is emotioneel niet meer zo sterk en laveert om de gemoederen van de andere bewoners.

'Vaak verwonderde ik me erover, te midden van die mensen in de Calle de Aribau, hoe ze van de meest onbeduidende voorvallen een drama wisten te maken, hoewel ze allemaal een last met zich meezeulden, een ware obsessie in hun binnenste, waar ze maar zelden direct op zinspeelden.' 

De aftakeling en onderlinge nijdigheid van de familieleden lijken model te staan voor hoe het Spanje na de oorlog vergaat, tijdens het Franco-regime. Laforet beschrijft dit niet met zoveel woorden, maar weet feilloos de suggestie te wekken. Huiselijk geweld en het seksueel gefrustreerde gedrag zijn schering en inslag in deze roman met duidelijke gothic novel-trekjes. Regelmatig ontvlucht de verantwoordelijke Andrea het huis en sluit vriendschappen in het kunstenaarsmilieu en met haar collegegenootje Ena, die in een gegoed milieu opgroeide, waarbij Andrea warmte en gelijkwaardigheid ervaart.

'Voor de eerste keer voelde ik een werkelijk verlangen naar menselijk gezelschap. Voor de eerste keer voelde ik in de palm van mijn handen het verlangen naar een andere hand die me gerust zou stellen…' 

Laforet's schrijfstijl is helder en ze weet op formidabele manier emoties te vangen, zoals het kille gedrag van Juan, het opportunistische van Román en de weifelende, lieve grootmoeder. De angsten en onzekerheden van de toch zo vastberaden protagonist, die uiteindelijk de vertrouwelinge wordt van enkele andere personages die hun verhaal bij haar uit de doeken doen, zodat de lezer ineens veel informatie krijgt en ook Andrea een aantal zaken een plekje weet te geven.

Ruim 75 jaar na dato leest het bijzonder gelaagde verhaal nog steeds heel fris. De dialogen zijn heel realistisch en ontroeren. De politieke omstandigheden worden niet met name genoemd, maar resoneren heel duidelijk in het verhaal.

In 2021 zal bij Uitgeverij Orlando Laforet's tweede roman La isla y los demonios verschijnen die Laforet zeven jaar later heeft uitgebracht. De reeks klassiekers die Orlando uitgeeft zijn stuk voor stuk oogstrelende hardcovers, met in het geval van Nada de afbeelding van een schilderij van Maurice Fromkes (1872-1931) Spanish Woman with a Green Bead Necklace, uit ca 1930.

Eerder gepubliceerd op Tzum

Titel: Nada

Auteur: Carmen Laforet

Vertaling: Fenny Ebels

Voorwoord: Mario Vargas Llosa

Pagina's: 336

ISBN: 9789493081574

Uitgeverij Orlando

Verschenen: september 2020