Interview – Meta Gemert over haar boek Barbara – Een gezongen leven

 

“Door het onderzoek naar Barbara heb ik mij haar leven eigen gemaakt.”

Over de auteur

Voordat Meta Gemert zelfstandig vertaler (vooral uit het Engels) en uitgever werd, werkte zij voor verschillende bedrijven en organisaties in Londen (Ontario, Canada), Leiden, Groningen, Londen (Engeland), Den Haag en Amsterdam. Zij had de ambitie om al heel vroeg met pensioen te gaan, zo rond haar veertigste, maar telkens kwam er iets tussen, voornamelijk geldgebrek. In 2017 richtte ze uitgeverij Van Maaskant Haun op en toen besefte ze dat ze nog lang niet met pensioen zou gaan, want het uitgeven van mooie boeken is het leukste dat er is.

Over het boek

Op 24 november 2022 is het 25 jaar geleden dat de chansonnière Barbara (1930-1997) – geboren als Monique Andrée Serf – overleed. Er zijn veel artiesten en kunstenaars van wie wordt gezegd dat ze onvergetelijk zijn, maar Barbara was wat dat betreft het summum: in Frankrijk was ze een waar icoon met de status van een rockster. Haar optredens werden gaandeweg steeds meer een spirituele belevenis. De meerderheid van haar toehoorders was relatief jong, tussen de 17 en 35 jaar, en als haar stem het tijdens een concert even liet afweten, zong dat publiek zelf luidkeels de chansons met haar mee. ‘J’aime les journalistes, mais je déteste les questions’ is een geestige maar gemeende uitspraak van haar. Ze had een moeilijke jeugd, waardoor elke vraag die iets diepgravender was een geërgerde reactie opwekte. Zij zóng haar leven (‘Je chante ma vie’) en ze wilde dus het liefst alleen vertellen over haar werk.

In Barbara – een gezongen leven schetst Meta Gemert aan de hand van een aantal chansons, interviews, en verhalen van en over vrienden, minnaars en assistentes, een beeld van deze geweldige, veeleisende, licht ontvlambare en genereuze vrouw.

Interview Meta Gemert

Zandpol, 16 november 2022; we spraken elkaar bij het Letterenfonds, een mooie gelegenheid om het interview te plannen dat al in de pen zat. Het was iets te kort tijd om een live afspraak te maken, dus planden we een videogesprek om te praten over haar boek Barbara – een gezongen leven, waarmee ze een levensschets heeft geschreven over deze veelzijdige chansonnière. Vier maanden onderzoek zijn er aan het schrijven van het boek vooraf gegaan, vier maanden om in het leven van de artieste te duiken. Met nadruk vermeldt Gemert dat het nooit haar bedoeling is geweest om een biografie over haar te schrijven. Aan de hand van haar chansons, interviews en de verhalen van mensen die Barbara (geboren als Monique Andrée Serf, 1930-1997) om zich heen had verzameld, is Gemert in haar leven gedoken en is dit prachtige boek ontstaan.

Marjon Nooij

Meta, het idee om een boek over Barbara te schrijven is ontstaan omdat je het zo jammer vond dat er in de eerste serie van het programma Chansons van Matthijs van Nieuwkerk en Rob Kemps zo weinig aandacht werd geschonken aan de Franse chansonnière Barbara. Je hebt je behoorlijk verdiept in haar leven en dat heel meeslepend beschreven. Voor mij heeft het een herontdekking van de melancholie van haar chansons teweeggebracht. Kun je iets vertellen over de rol die Barbara's muziek voor jou heeft vervuld.

“Ik leerde de muziek van Barbara kennen toen ik in Groningen ging wonen. Ik werd meteen getroffen door de emotie in haar stem. Ik had een maand of drie in Frankrijk gezeten waar ik druiven heb geplukt. Mijn Canadese broer woonde er met zijn gezin en ik bracht er veel tijd door. Ik was op dat moment echt Francofiel dus Barbara viel op rijpe grond. Mijn vriendinnen en ik zwijmelden bij haar. Ik vond haar heel intrigerend en mooi. Zij hoort bij mijn Groningse periode (1976-1985). Door het onderzoek naar Barbara heb ik mij haar leven eigen gemaakt.”

Zijn er voor jou ook verrassingen boven water gekomen? Chansons die je zelf ook niet kende?

“Ik was gestopt met het kopen van nieuwe platen in 1981 na haar album Seule. Toen ik me in haar ging verdiepen bleek dat ze daarna nog het muziekspektakel Lily Passion had gedaan met Gérard Depardieu, en een jaar voor haar dood in 1996, kwam haar allerlaatste plaat Barbara uit. Die muziek is prachtig. Toen ik jong was, vond ik het moeilijk om te horen dat haar stem zo achteruitging (op de laatste LP) en nu vond ik dat alleen maar prachtig, en alles ontroerde me zo dat ik heel vaak in tranen ben geweest. Zeker toen ik me in de teksten ging verdiepen die zo persoonlijk zijn. Ik kende voor die tijd haar chansons, maar van haar leven wist ik niets. Zij raakt me, zoals geen andere artiest me heeft geraakt, maar nu nog tien keer zoveel als toen. Ik werd eigenlijk postuum verliefd op haar.”

Ik heb gezocht naar het muziekspektakel Lily Passion. Zijn daar nog beelden van in omloop?

“Er zijn inderdaad nog videobanden van, maar die zijn nooit uitgegeven. Lily Passion heeft schitterende muziek geschreven, zoals 'Tango Indigo'. Ze maakte soms uitstapjes naar andere muziekvormen, en toen dus de tango, wat heel bijzonder was. Mijn hoop is dat die beelden toch nog een keer worden uitgegeven. Dat zou ik heel erg leuk vinden, want dan zie je haar bewégen. Overal waar Lily in dat stuk optreedt, vermoordt haar tegenspeler Gérard Depardieu mensen. David (Dépardieu) moordt in elke stad waar Lily optreedt. Hij kan het niet helpen, hij krijgt die drang door haar stem. Dat betekent dat zij moet stoppen met zingen voor publiek, maar alleen voor hem zingen mag nog wel. Wat ik minder leuk vind – ik heb wel de geluidsopname – is dat Depardieu in dat stuk af en toe zo vreselijk aan het schreeuwen is.”

Barbara heeft een bewogen leven geleid. Dramatische ervaringen, zoals onder andere incest, zorgden voor verwijdering van haar familie. Ze had een heel aparte attitude, veeleisend, opvliegend, lak aan alles en iedereen en ze werd beschouwd als een mythe. Toch gruwde ze ervan wanneer anderen in haar ogen hoogdravend deden over haar bezigheden.

“Ze had zeker geen lak aan het publiek, echt niet. Ze was moeilijk voor haar musici, maar die respecteerden haar; ze haalde het beste uit hen. Ze was niet alleen heel moeilijk en somber, maar ook heel geestig en had vaak de slappe lach. En ze was een goede vriendin voor anderen.

Omdat ze niets over zichzelf vertelde, hing men allerlei veronderstellingen aan haar op, dat ze intellectueel zou zijn. En dat was ze niet, ze haalde zichzelf juist veel te veel naar beneden. Ze had een minderwaardigheidscomplex doordat haar vader het niet afliet te zeggen dat ze dom was.”

Het levensverhaal van Barbara is heel indringend. Ze is uit een onveilige situatie gevlucht, maar toch heeft ze zichzelf zo knap ontplooid.

“Eigenlijk is ze ontzettend lang tegengewerkt. Niet alleen in het gezin, maar ook gedurende de hele episode dat ze optrad in België. Het duurde ook behoorlijk lang voordat zij erkend werd en het heeft nogal wat voeten in aarde gehad. Ze is al vijfendertig wanneer ze doorbreekt en dat is voor die tijd best oud. Haar incestervaring met haar vader heeft haar relaties met mannen waarschijnlijk ontzettend beïnvloed, want ze versleet de een na de ander, als om die eerste ervaring uit te wissen, maar dit is nooit helemaal gelukt. De mannen die ze om zich heen had waren over het algemeen erg lief voor haar. Zijzelf was op veel vlakken zo gepassioneerd dat het in de relaties vaak knetterde. Daarbij moest ze de passie, de hartstocht, wel vasthouden om te schrijven. Saillant detail is dat het zo slecht met haar ging toen ze net was doorgebroken, en ze al die aandacht toch moeilijk vond, dat ze een psychiater bezocht. Ze verwachtte, zoals wel meer mensen, dat deze ervoor zou zorgen dat ze een heel ander mens zou worden en haar grote angst was dat, als ze 'genezen' zou zijn, ze dan ook haar talent zou kwijtraken. Dus ze hield er na een paar sessies alweer mee op. Eigenlijk moest ze lijden om te zijn wie ze was.”

“Het verhaal over haar incestervaring heeft ze altijd verborgen gehouden. Dit is pas na haar dood naar buiten gekomen. Ze had veel voorgevoelens – ik denk dat ze ook wist dat ze dood zou gaan – en is begonnen haar memoires te schrijven.

In de zestiger jaren heeft Marie Chaix, een van haar assistentes, een boek over haar geschreven, maar Barbara weigerde het te lezen. Ook Jacques Tournier heeft over haar geschreven. Ze vond het verschrikkelijk, wilde niets weten van een biografie en ook geen autobiografie schrijven. Uiteindelijk heeft ze dus toch haar memoires geschreven, die overigens onvoltooid zijn gebleven, misschien om een verklaring te geven voor het feit dat ze zo moeilijk was, waarom ze zo vreselijk tegen de pers deed en tijdens interviews. Over haar verleden wilde ze niet praten. Eigenlijk achteraf ook wel begrijpelijk, want in de biografieën die na haar dood zijn verschenen, wordt er veel gespeculeerd over haar incestverleden en wordt ze in dat hokje geplaatst. Net of dat het enige was wat nog telde. Haar grote angst kan geweest zijn dat dit verhaal haar carrière zou doen ondersneeuwen. En verder was ze natuurlijk bang dat men haar niet zou geloven, zoals die misbruikverhalen van jonge vrouwen vaak nog steeds niet worden geloofd, en we hebben het hier over de jaren vijftig! Het is dus heel begrijpelijk dat ze haar mond hield.”

Barbara was door haar werk altijd onder de mensen, maar vaak ook was heel graag alleen. Toch had ze een groot en warm hart voor mensen die belangrijk voor haar waren en voor diegenen die dat nodig hadden. En ze heeft uiteindelijk toch haar vader nog opgezocht toen deze stierf.

“Vooral in de laatste jaren was ze veel alleen. Dat had ze nodig, want ze gaf alles in die optredens en dan had ze behoefte aan alleen zijn. Ook was het zo dat men vaak inbreuk probeerde te maken op haar privacy. Dan lagen de fans voor de deur bij wijze van spreken. Dat was gekmakend voor haar. Zoals elke artiest dat voelt, zit er iets dubbels aan succes. De overgang van publiek naar privé is een eeuwige strijd. 

Haar vader was trouwens al dood toen ze bij hem aankwam. Ze heeft zich met hem proberen te verzoenen in het liedje ’Nantes’. Ook in dat lied vertelt ze dat het al te laat was toen ze aankwam.”

Je laat de lezer meegenieten van de prachtige liedjes door niet alleen de Franse tekst, maar ook de integrale vertaling van de tekst in het Nederlands te vermelden. Het blijft jammer dat je muziek niet in een fysiek boek kunt stoppen en daarom het je een website opgezet als eerbetoon aan Barbara en als aanvulling op je boek.

“De Nederlandse vertalingen zijn maar snippers, hè. Op de website https://barbarachansons.nl staat alles van Barbara, ook een aantal versies van verschillende nummers. Alle muziek die Barbara ooit heeft gezongen, op studioalbums en tijdens liveconcerten, is hier te beluisteren. Het ligt in de planning dat deze website steeds aangevuld gaat worden. Het is ook nog steeds de bedoeling er beeldmateriaal op te zetten, maar dan moet er een connectie komen met YouTube, want beeldmateriaal is heel zwaar, in termen van bytes. En verder hebben we natuurlijk te maken met de rechten, maar ik heb een overeenkomst met Buma/Stemra gesloten. Voor de 24e november aanstaande, wanneer ze 25 jaar dood is, komt er in elk geval weer een blog. Het betreft een stuk dat na haar overlijden in Vrij Nederland stond, geschreven door Jacques Dohmen, toenmalig redacteur bij Querido en fan van het eerste uur.”

Het is duidelijk dat het werk van Barbara een behoorlijk autobiografisch karakter heeft.

“Eigenlijk was alles wat ze zong autobiografisch.”

Al die ingrijpende jeugdervaringen, zoals het verbannen worden tijdens de oorlog naar andere woonplaatsen, omdat ze in een Joods gezin is geboren, het onbegrip van haar moeder voor haar drang naar het maken van muziek, het overlijden van haar geliefde grootmoeder die haar wél begreep en het misbruik, zijn van grote invloed geweest op haar succes in haar carrière.

“Dat zou inderdaad zo kunnen zijn, maar het bleek al op heel jonge leeftijd dat ze talent had en ze wilde het ook heel graag benutten. Maar het is trouwens apart dat de relatie met haar moeder later verbeterde, ze hield ook onvoorwaardelijk van haar moeder. Ik denk dat wanneer je afgewezen wordt door een ouder, je altijd zult proberen om de ander te bereiken, al is het postuum. Haar moeder veranderde van houding toen haar dochter succes kreeg. De liefde voor haar kind werd pas uitgekristalliseerd, doordat andere mensen Barbara fantastisch vonden. Zij is later zelfs boven haar dochter gaan wonen, in hetzelfde flatgebouw. Barbara heeft heel liefdevolle chansons geschreven, zoals 'Mon enfance' en 'Rémusat'. Dit laatste was een van haar afscheidsliederen voor haar moeder. Haar Granny, geboren in Oekraïne, overleed toen Barbara zestien was. Zij was haar grootste fan, begreep haar en heeft haar altijd gesteund. Het liedje 'Eglantine', dat ze schreef over haar grootmoeder, heeft me heel erg geraakt.”

Wat ik zo frappant vind, is dat sommigen haar zo lelijk vonden. De foto's die in het boek staan laten haar zien in heel verschillende situaties en daarop is ze een heel mooie vrouw met een karaktervol gezicht.

“Dat ben ik met je eens. Ik vind haar ook een prachtige vrouw. Ze was 1,83 m en dat is zeker voor een Française heel groot. Haar goede vriend Jacques Brel zei dat hij haar lelijk vond, maar misschien vond hij dat omdat hij zelf ook niet zo mooi is. Ik kon (Gemert lacht) het toch niet laten om daar iets over te schrijven.

Barbara is op een trieste manier aan haar einde gekomen en na haar dood een mythe geworden.

“In Frankrijk is ze absoluut een mythe, en nu weer met de herdenking van haar overlijden. Ik kan me nog herinneren dat ik op een dinsdag hoorde dat Barbara was overleden, ik had haar een beetje uit het oog verloren, maar dat nieuws was voor mij heel dramatisch. Ze hoorde bij een bepaalde periode in mijn leven. Aan de andere kant was ik ook onder de indruk dat ze toch nog zo oud was geworden. Haar gebruik van slaap- en pepmiddelen, om maar op het toneel te kunnen blijven staan, hadden haar compleet uitgewoond. Uiteindelijk is ze overleden nadat ze iets heeft gegeten wat niet helemaal goed meer was. Haar laatste assistente, Béatrice de Nouaillan, woonde bij haar in huis en ik vermoed dat zij aanwezig was toen Barbara zo ziek werd. Eenmaal in het ziekenhuis is ze snel in coma geraakt en overleden door een toxic shock syndroom. Béatrice heeft het huis geërfd en woont nog steeds in Précy. Ze is de regisseur geworden van Gérard Depardieu, die tot op de dag van vandaag de chansons van Barbara zingt. Het frappante is dat zij, in tegenstelling tot anderen die een graantje van het succes hebben willen meepikken, altijd geweigerd heeft om over Barbara te schrijven.”

Alle boeken die Uitgeverij Van Maaskant Haun uitgeeft, hebben een Joods thema. Ook het gezin waarin Barbara opgroeide was van oorsprong Joods. Wat is jouw fascinatie voor het Jodendom?

“Al sinds ik vrij jong was, heb ik iets met het Joods. Ik kan mijn vinger er niet goed op leggen, maar het was een soort fascinatie. Niet met het geloof an sich, maar de cultuur van eten, gezelligheid, alles wat ermee te maken heeft. Mijn vaders broer was getrouwd met een Joodse vrouw, mijn favoriete tante. Als ik daar vandaan kwam was ik altijd misselijk, omdat ze me vol stopte met heerlijk eten. Als Barbara niet Joods was geweest, had ik dit boek waarschijnlijk ook niet uitgebracht, maar nu past het prima in ons fonds.

--

Eerder verschenen in Bazarow Magazine

Interview – Felicita Vos over haar roman Tussen zwarte vlinders

Arnhem, 1 oktober 2022; 

Drie windhonden staan nieuwsgierig te kijken wanneer ik binnenkom, maar het ijs is snel gebroken en ze laten zich gewillig aaien en toespreken. In haar gezellige woonkamer schenkt Felicita Vos de koffie nog eens bij en met de kat op haar schoot spreken we over haar nieuwste roman Tussen zwarte vlinders.

Marjon Nooij

Interview

In Tussen zwarte vlinders schrijf je over de Romacultuur en -wetten. Volgens de boekbeschrijving ben je de enige Roma-auteur in Nederland. Hoe belangrijk is het voor je om aandacht te besteden aan deze cultuur? Denk je dat het algemeen heersende beeld verschilt met de wereld die jij van dichtbij kent?

'Ik vind het erg belangrijk om in mijn romans aandacht te besteden aan de Romacultuur. Het is een cultuur die zich verdunt en langzaam maar zeker zal verdwijnen. Gebruiken, rituelen en tradities worden door moeders en grootmoeders alleen via de orale verteltraditie overgedragen. Het is ook een manier om gebruiken en tradities te beschermen. De Romacultuur is een gesloten cultuur. Het is een manier geweest om te kunnen overleven. Roma zijn door de eeuwen heen als paria’s vervolgd en uitgesloten. In de Tweede Wereldoorlog werden Roma net als Joden actief vervolgd en naar de vernietigingskampen afgevoerd, waar velen in de gaskamers zijn omgekomen. Ook vandaag de dag nog worden Roma geminacht en verguisd. Dat is voor mij onacceptabel en daarmee wordt een rijke cultuur groot onrecht aangedaan. Juist om dat te kunnen doorbreken, vind ik het belangrijk om de sluier van mystiek, waarmee de Roma cultuur omgeven is, op te lichten. Zonder in een slachtofferrol te willen kruipen, moet ik toch vaststellen dat de denkbeelden heden ten dagen nog steeds bestaan uit extremen. Variërend van de kippendief tot het wulpse meisje dat rond kampvuren danst, of verleidelijk op een boomstronk ligt. Onzin natuurlijk. Ik merk dat er enerzijds angst bestaat voor Roma, waardoor vooroordelen bestaan en mensen vaak niet de moeite nemen om ze te leren kennen. Anderzijds is de cultuur gesloten, omdat de Roma zelf met angst leven; angst voor vervolging en teloorgang van een beschaving die langzamerhand oplost. Met name de ouderen denken dat ze door het stilhouden van de eigen taal en cultuur een grotere kans hebben te overleven. Maar is dat zo? Ik zou graag de stereotype denkbeelden willen doorbreken die vaak gebaseerd zijn op vooroordelen en clichés. Onbekend maakt onbemind en juist door meer openheid te geven, erover te schrijven en mensen daardoor kennis te laten maken met de rijkdom van de Roma cultuur, kun je misschien iets van de vooroordelen wegnemen. Daarnaast geef ik de cultuur door. Deze blijft, doordat er van binnenuit over geschreven wordt, voortbestaan.'

'Je vraagt me ook of het algemene beeld verschilt van de wereld die ik van dichtbij ken. Daarop kan ik volmondig ja zeggen. Maar tegelijkertijd is het belangrijk je te realiseren dat de Roma net als de Nederlander niet over een kam geschoren kan en mag worden. Vanwege de gesloten cultuur, maar ook de angst voor het stigma dat er op de Roma rust, zwijgen veel hoogopgeleide Roma over hun afkomst. Mijn eigen vader peperde ons altijd in dat we nooit over onze afkomst mochten praten. Hij zei letterlijk: ”Als mensen hadden geweten wat mijn afkomst was, had ik het nooit zover in het leven geschopt.” Mijn vader was ingenieur, maar er is mij vaak genoeg gevraagd of hij wel kon lezen en schrijven. Net als de vraag of ik in een woonwagen geboren ben. Nee, ik ben niet in een woonwagen geboren, mijn vader ook niet.'

'Maar goed, voor ik teveel uitweid terug naar je vraag. Ik sluit mijn ogen niet voor de misstanden die er zijn en die voor mij vaak te maken hebben met de sociaal economische situatie waarin mensen zich bevinden. Je ziet dat bij alle bevolkingsgroepen terug en verder is het in mijn ogen belangrijk dat hoogopgeleide Roma hun schaamte laten varen en durven uitkomen voor hun afkomst. Zo kun je de samenleving laten zien dat er genoeg hoogopgeleide Roma zijn die van belang zijn voor onze samenleving; mensen met moed, hoop, daadkracht en talent, mensen die maatschappelijk betrokken zijn en zich onbaatzuchtig voor anderen inzetten.'

Het hoofdpersonage Raven en haar zus Ula zijn onder gecompliceerde omstandigheden opgegroeid. Hun moeder Janis is een Hollandse en haar partner Kolja is geboren en getogen binnen de Romacultuur. , wanneer Janis wil trouwen en Kolja haar zegt: 'Voor de Romawet zijn we al getrouwd. Ik zie geen heil in een door pajo’s gesloten huwelijk. Wat stelt het voor? In mijn wereld betekent het niets.'

Janis kijkt daar heel anders naar: 'Het mag in zijn wereld dan wel niets betekenen, maar in die van mij des te meer.' Dit leidde tot een breuk tussen de twee. Hoe zit het met de opvattingen van de Roma en wat houdt de Romawet in, ten opzichte van het huwelijk?

'Er wordt vaak ten onrechte gedacht dat Roma een losbandig volk is dat het niet zo nauw neemt met zeden en moraal. Niets is minder waar. We worden opgevoed met strenge regels, normen en waarden. Losse zeden worden niet getolereerd. Het is ook niet toegestaan om openlijk verkering te hebben. In vroeger tijden werden huwelijken gearrangeerd. Tegenwoordig worden gelukkig zelf partnerkeuzes gemaakt, maar je kunt niet zomaar een jongen of meisje mee naar huis nemen. Het is ook niet gepast om als ongetrouwde vrouw met een man alleen te zijn. Wanneer een jongen en een meisje samen een nacht van huis wegblijven, zijn ze voor de Romawet getrouwd. Dat huwelijk is voor de Romawetten rechtsgeldig. Nu zul je misschien denken Romawetten? Ja, de Roma hebben eigen wetten en regelgeving en hebben daaraan gekoppeld ook eigen rechtspraak. In mijn roman zie je het schuren van culturen en de pijn die Janis ervaart wanneer ze zich afgewezen voelt. Dat heeft verstrekkende en ook gruwelijke gevolgen zowel voor Kolja, haar kinderen, als voor haarzelf.'

Je boek heeft veel verschillende lagen. In een ervan beschrijf je hoe het er in Spanje aan toegaat met de Galgo; het hondenras dat gebruikt wordt door jagers, de zogenaamde galgueros. Er worden jaarlijks duizenden Galgo’s gefokt voor de jacht en hazenrennen. Je refereert daarbij aan de documentaire Broken spirit - The galgo's last run, waarin hartverscheurende beelden zijn te zien.

Het is duidelijk dat deze misstanden je aan het hart gaan. Kun je daar iets meer over vertellen?

'Het enorme leed dat aan de jacht met Galgo’s en Podenco’s kleeft breekt mijn hart. Deze honden zijn niet beschermd, ze zijn vogelvrij en worden doorgaans, in tegenstelling tot andere honden, onder gruwelijke omstandigheden gehouden.

Galgo’s en ook Podenco’s worden voor de jacht getraind door ze achter een auto mee te trekken. De honden die het niet volhouden sterven en hun lijken worden meegesleept. De honden worden onder onterende omstandigheden in kleine, betonnen hokken gestopt en krijgen maar weinig te eten en te drinken. Sommige honden drinken hun eigen urine, om maar wat vocht binnen te krijgen. Het jachtseizoen loopt van oktober tot februari. Aan het eind van het jachtseizoen worden naar schatting 50.000, maar in werkelijkheid zijn het er veel meer, op gruwelijke wijze gedood. Ze worden in bomen opgehangen, in een kuil gegooid met benzine overgoten en levend verbrand of hun jager brengt ze naar een veld, breekt daar hun poten zodat ze hem niet meer achterna kunnen lopen.'

'Ik leef zelf samen met drie windhonden; mijn Whippet Hazel, Neva, een Galgo/Sloughi mix en Lila, zij is een Galgo. Neva is in een dodingstation geboren en Lila is in een dodingstation gedumpt. Ze zijn beiden vrijgekocht door een Spaanse shelter. Neva hebben we zelf met het vliegtuig opgehaald. Lila is door een Nederlandse stichting opgehaald. Ik stond klaar toen ze met de bus uit Spanje aankwam, een zeer emotioneel moment. Gelukkig zijn er Spaanse shelters die zich inzetten voor het welzijn van Galgo’s en Podenco’s, ze vrijkopen uit shelters of redden uit putten of velden. Ze krijgen naast de benodigde medische zorg ook voor het eerst van hun leven liefde. Ik heb diep respect voor deze mensen. Het zijn ware helden. En gelukkig zijn er ook mensen die deze mooie zielen adopteren en een prachtig leven willen geven. Ik vind het heel bijzonder dat, ondanks de trauma’s die ze met zich meedragen, deze honden zich toch weer durven openstellen voor mensen en zoveel liefde en vertrouwen geven en kunnen ontvangen.'

--

Eerder verschenen in Bazarow Magazine

Interview 'Waar maanlicht vleugels raakt'

Interview door Jan Stoel 

“Wat begint als geschiedenis, eindigt als herinnering en daar tussenin vallen gaten”

Er zijn auteurs die ervoor kiezen om hun werk in eigen beheer uit te geven, het liefst alles in eigen hand houden. Het nadeel is dat een ‘selfpubber’ geen uitgeverij achter de hand heeft voor bijvoorbeeld promotie. Als er een uitgeverij achter staat dan moet het boek wel ‘goed’ zijn is dan vaak de filosofie. Zelf publiceren betekent doorgaans ook dat je alles zelf moet doen. Zelf uitgeven is een enorme uitdaging. De kwaliteit moet immers goed zijn, zowel qua inhoud als qua opmaak.

Ik werd geattendeerd op Dietske Geerlings. Zij heeft met Waar maanlicht vleugels raakt haar vierde (!!) roman uitgegeven. Ik las het boek, werd van mijn stoel geblazen door de rijkheid van taal, de gelaagdheid in het verhaal. Maak kennis met Dietske Geerlings. Het is het allereerste interview met haar.

Over de auteur: Dietske Geerlings (1971) studeerde Nederlandse taal- en letterkunde in Utrecht. Sinds 1996 is zij docent Nederlands in Zutphen. In 2018 debuteerde zij met de dichtbundel 'bRoos'. Kort daarna verschenen nog drie dichtbundels, drie romans en recent een verhalenbundel en een vierde dichtbundel.

Samenvatting: Als Jytte vijf jaar is, verliest ze haar moeder, zangeres bij het Mondscheinensemble, door een vliegtuigongeluk. Ze blijft alleen achter met Aron, die – zelf overmand door verdriet – zich niet goed raad weet met dat van Jytte. Terwijl het leven langzaam voortschrijdt, raken zij steeds verder van elkaar verwijderd. Arons moeder, Naomi, was vijf jaar toen de Engelse stad Coventry, waar zij toen woonde, op 14 november 1940 gebombardeerd werd door de Duitse Heinkels HE 111, onder de geheime codenaam ‘Mondscheinsonate’. Haar moeder kwam daarbij om het leven tijdens het avondgebed in de Sint- Michaelkathedraal, die grotendeels verwoest werd. Met haar zoon Aron sprak ze zelden over het verleden. Als Jytte wat groter is, gaat ze regelmatig op bezoek bij Naomi en maakt herinneringen in haar los. Net als in de Mondscheinsonate van Beethoven raken ze samen in een stroomversnelling.

Pianosonate nr. 14 in c mineur, opus 27, nr. 2 van Ludwig van Beethoven (1770-1827) is vooral bekend onder de naam ‘Mondscheinsonate’. Deze naam is niet door Beethoven gegeven, maar door dichter Ludwig Rellstab in 1832. Toen hij de muziek hoorde herinnerde hij zich een nachtelijke boottocht op het Vierwoudstedenmeer. De vorm van deze sonate is langzaam-snel-sneller. In Beethovens tijd was het gebruikelijk dat een sonate een andere vorm had: snel-langzaam-snel. Beethoven zoekt vernieuwing in de sonatevorm en schrijft er niet voor niets boven “Sonate bijna een fantasie.” Het eerste deel is het bekendst en verwijst wellicht naar een marche funèbre. Beethoven zou de eerste klanken ontleend hebben aan een fragment uit Don Giovanni van Mozart, een componist die hij bewonderde. 

Je geeft al je werk zelf uit. Waarom doe je dat? Is geen enkele uitgeverij in je werk geïnteresseerd? 

 Eerlijk gezegd ben ik niet zo thuis in de uitgeverswereld. Mijn eerste roman heb ik naar een paar grote uitgeverijen gestuurd, die ik kende van de literatuur die ik zelf lees. Bij sommige kreeg ik alleen een standaardmail terug, bij andere werd ik doorverwezen naar sites waar je zelf kunt uitgeven. Met standaardmails kom je niet verder, met zelf uitgeven wel. Er ging een wereld voor mij open. Je hebt alles zelf in de hand, ook de vormgeving. Mijn oudste dochter heeft bijna alle omslagen ontworpen. Zij voelt feilloos aan wat bij mij past en het is fantastisch om samen in zo’n creatief proces te zitten en onafhankelijk te zijn. Het is alleen lastiger om de lezer te bereiken, omdat die doorgaans afgaat op wat de uitgever uitgeeft. Aan de andere kant: als je boek dan toch de lezer bereikt, heb je ook stiekem het gevoel dat het boek het helemaal zelf gedaan heeft.

Je bent docent Nederlands aan het Baudartius College in Zutphen. Weten de leerlingen dat je schrijft? Hebben ze je boeken gelezen? En hoe reageren ze erop?

Mijn schrijven begon met een leerling uit de vierde klas, die mij haar gedichten liet lezen. Zij herinnerde mij aan mijn eigen schooltijd waarin ik gedichten schreef. Die heb ik opgezocht en uiteindelijk gepubliceerd in bRoos. Daarna was het hek van de dam. Ik begon te schrijven en hield niet meer op. Nog steeds heb ik contact met die leerling. Inmiddels heeft ze bijna al mijn werk gelezen.

Mijn eerste drie romans heb ik gratis als e-book op mijn site gezet en vervolgens mijn leerlingen op de hoogte gesteld van mijn publicaties. Inmiddels heb ik een aantal trouwe lezers. Zo is er een leerling, inmiddels niet meer in mijn klas, die mij van elk boek een boekverslag stuurt. Dat is geweldig: een analyse van mijn eigen boek! Bij mijn laatste stuurde hij een mail waarin hij vertelde dat het zo’n indruk op hem had gemaakt, dat hij zelf de Mondscheinsonate was gaan instuderen, samen met zijn moeder. Ik kreeg het geluidsbestand.

In Waar maanlicht vleugels raakt spelen muziek (de Mondscheinsonate van Beethoven bijvoorbeeld) en beeldende kunst (West Screen, glaskunst van John Hutton) een rol. Ook in je andere werk zie ik die verbinding. Bijvoorbeeld in je roman Als het licht mijn raam vindt (wederom glaskunst en schilderkunst) en In het oog een blik van de wolf; een sonate over de liefde (La Follia van Corelli). Die verbindingen tussen kunstdisciplines kunnen geen toeval zijn.

Het zijn passies van mij. Ik kan helemaal in vervoering raken van glas-in-loodramen en oude stenen muren van kloosters en kerken. Als kind moest ik spontaan huilen van sommige klanken en later wilde ik alles wat ik mooi vond zelf ook spelen. Dat heeft ertoe geleid dat ik veel instrumenten heb leren spelen: piano, viool, gitaar, fluit. Muziek instuderen lijkt in zekere zin op schrijven. Het is voortdurend schaven, om zo dicht mogelijk de essentie te benaderen van datgene dat je wilt uitdrukken.

De titel van je roman is wat cryptisch en vraagt om enige uitleg.

Ik nodig de lezer graag uit er zijn eigen gedachten op los te laten. Zelf heb ik het niet zo op vliegtuigen en in mijn roman zijn het inderdaad onheilsbrengers. Toen de volle maan de vleugel van de Heinkel HE 11 raakte boven Coventry, kwam er een bommenregen. Als het Mondschein-ensemble in het vliegtuig stapt, gaat het mis. Aan de andere kant, als het maanlicht op de vleugels van de glazen engelen valt, ontroert het. Er zijn zoveel vleugels die door het maanlicht geraakt kunnen worden. Laat de titel maar vragen oproepen, voor elke lezer een eigen vraag.

Ik kwam een publicatie van jou in Trouw tegen (https://www.trouw.nl/nieuws/wandel-mee-door-grillig-onderwijsland~be963d84/) waarin je je een voorstander noemt van onderwijs waarbij de leerling zelf op zoek gaat naar kennis. Toen ik je boek las dacht ik meteen: deze auteur zet me aan het werk. Ik wilde alles weten over de kathedraal van Coventry, het bombardement op de ‘oude’ kathedraal, de kunst in de kathedraal, had toevallig net de film de Imitation Game (over het kraken van de Enigma-code) gezien, dacht terug aan de tijd dat ik de Mondscheinsonate probeerde te spelen en verdiepte me in de achtergronden. De lezer op zoek, is dat een bijbedoeling van het schrijven van je roman(s)?

Ha, ha. Het is zeker geen bijbedoeling van mij geweest. Misschien ben ik docent in hart en nieren, dat het gewoon in mij zit om die zoektocht op te roepen bij de ander? Dat vind ik wel een groot compliment trouwens, zoals het mij ook ontroert dat er een leerling is die door mijn boek de Mondscheinsonate is gaan spelen, samen met zijn moeder.

De delen van je roman hebben dezelfde omschrijving als de delen van de sonate (Adagio sostenuto – Allegretto – Presto agitato). Je taal volgt het tempo en het ritme van de delen. Ook de gemoedstoestand van de personages in die delen sluit erop aan. Zo begint de roman met de dood van Rachel Mansell tijdens het bombardement op Coventry op 14 november 1940. Gevolgd door het eerste deel waarin het ‘missen van’ een rol speelt, het rouwen. Naarmate je vordert in de roman, de ontwikkeling van de personages en de verhaallijn volgt, ga je ook steeds sneller lezen. Vorm en inhoud worden één. Welk idee zat daarachter?

De oorsprong van deze roman ligt in het gevoel dat je ergens in stapt en gaandeweg in een stroomversnelling komt. Dat wilde ik graag vangen. Al in een vrij vroeg stadium legde ik de link met de Mondscheinsonate. Alleen had ik nog geen verhaal. Ik ben blij te horen dat je die versnelling als lezer nog kunt voelen. Met simpelweg je boek verdelen in drie delen heb je nog geen sonate geschreven. Onbewust hadden de verhaallijnen al een versnelling in zich. Ik heb haar versterkt door in het laatste hoofdstuk de perspectiefwisselingen elkaar in hoog tempo te laten opvolgen, waardoor de lezer in een lastige positie wordt gebracht, vergelijkbaar met de speler van het presto agitato.

Beethoven schreef de sonate toen hij ontdekt had dat hij langzaamaan doof werd. Dat doof worden/zijn en elkaar dus letterlijk en figuurlijk niet verstaan sluimert in de roman.

Beethovens doofheid heb ik er niet bewust in gestopt. Ik vind het wel een mooie lezing, want doofheid is ‘gaten in het geluid’ ervaren. Zeker is er sprake van figuurlijke doofheid: het elkaar niet begrijpen.

Voor mij is de zin “Wat begint als geschiedenis, eindigt als herinnering en daar tussenin vallen gaten” een sleutelzin?

Dat klopt. De feiten laten langzaamaan los, wat overblijft is een gekleurde herinnering. In deze roman vallen dierbare mensen weg, ergens tussen feit en herinnering, een gat dat nooit meer te dichten is.

Hoe ziet je schrijfproces eruit. Je vervlecht geschiedenis (bombardement op Coventry, Enigma-code, Heinkel HE 111-bommenwerpers, Beethoven) met elkaar. Hoe slaag je er in al die verbindingen logisch tot een eenheid te verwerken?

Het ontstaan van het verhaal, los van het ritme, was bijna magisch. Toen ik met mijn examenklas het literatuurtentamen voorbereidde, kwam een collega met het essay Aanvallend spel van Thomas Rosenboom, waarin hij vertelt hoe je een goede roman zou moeten schrijven. Leerlingen konden hiermee onderzoeken in hoeverre Rosenboom zijn eigen regels naleeft en ook hoe andere schrijvers dit doen. Rosenboom benadrukt het belang van een goede documentatie. Schrijf je een boek over een apotheker – hierbij verwijst hij natuurlijk naar Publieke werken – dan moet je je grondig verdiepen in een apotheker. Ik vroeg mij af hoe ik dat zelf deed en dacht ineens weer aan de Mondscheinsonate. Prompt deed ik twee grote ontdekkingen die uiteindelijk ten grondslag liggen aan het verhaal, namelijk: Beethoven heeft zijn sonate nooit zelf de Mondscheinsonate genoemd én er is een geheime operatie Mondscheinsonate geweest, het bombardement op Coventry. Vanuit een soort verwondering en ook wel verontwaardiging heb ik die twee verbonden: hoe is het mogelijk dat door een muziekcriticus deze sonate voor altijd met de maan is verbonden én wie haalt het in zijn hoofd om een geplande bommenregen te noemen naar deze sonate! Achter die misleidende naam wilde ik een verbinding tot stand brengen tussen twee levens waarin een gat geslagen was.

Dat het allemaal samenkomt, is voor mij net als voor de lezer een stukje magie. Wat zit er van jezelf in deze roman?

Personages zijn vaak metaforen van delen van mijzelf. Jytte vertegenwoordigt de grootste angst uit mijn jeugd. Ik houd met hart en ziel van het leven en heb veel te verliezen. Toen ik klein was, was ik doodsbang dat ik mijn moeder zou verliezen, had regelmatig paniekaanvallen en was dwangmatig op momenten dat zij wegging. Pas als ik de achterlichten bij het wegrijden had gezien, was er nog hoop dat ze levend zou terugkomen. In mijn paniekaanvallen viel ik in een zwart gat, waarin zij er niet meer was. Vanuit die beleving heb ik Jyttes verdriet beschreven. En verder: als kind was ik dol op verrassingseitjes, die van mij steeds een andere inhoud kregen, ik schreef als kind geheimtaal, ik bijt nog steeds nagels, en ik leef in muziek.

Boven de piano, die een belangrijke rol in het verhaal speelt, hangt een foto van de ‘West Screen’: “Wat je ziet op een foto hangt niet alleen af van wat de fotograaf heeft gefotografeerd, maar ook van de kijker en zijn geschiedenis.” Is dit niet de grote metafoor van je verhaal? 

Ja, dat denk ik wel. Daarom vind ik de lezer ook zo belangrijk. Alles is een kwestie van perspectief. Net zoals een willekeurige luisteraar de maan zag toen hij naar Beethovens sonate luisterde, zo kan de lezer ook vanuit zijn eigen perspectief het boek betekenis geven. In het boek heeft ook iedereen zijn eigen perspectief. De wereld ligt niet vast.

Het zijn de details die tellen in je boek. Zo speelt het speelt de inhoud van een chocolade verrassingseitje zit dat Jytte krijgt, een belangrijke rol in het verhaal: een vliegtuigje. De afgebeten nagels van Jytte krijgen een heel andere lading als je schrijft over ‘the nails’ (grote spijkers in dit geval) waarvan er drie uit het dak van de kathedraal gebruikt werden om een kruis te maken. Zo’n Cross of Nails is ook vanuit Coventry gestuurd naar de Gedachteniskirche in Berlijn. In de Enigma-code van de Duitsers (waarmee gecodeerde berichten aan de troepen werden doorgegeven) heette de aanval op Coventry ‘Mondscheinsonate.’ Muzieknoten zijn ook een soort code. Bedenk je die details tijdens het schrijven of maak je eerst een schrijfschema en verwerk je dan wat je bedacht hebt. Het klopt allemaal zo mooi.

Dat is een leuke vraag. Dat schrijfschema komt ook in mijn lessen terug. Zelf schrijf ik nooit vanuit een plan. Wel vind ik dat elk detail zinvol moet zijn in het geheel. Als schrijver kan ik voor mijzelf echt elk fragment verantwoorden. Wat betreft die details, als je in het schrijfproces zit, dan zie je gewoon veel meer. Ik kan me het moment nog herinneren dat ik bij mijn onderzoek die ‘Cross of Nails’ tegenkwam en dat ik mijn ogen niet kon geloven: dat die spijkers in het Engels ook nog steeds ‘nagels’ worden genoemd, al kennen wij die term ook nog, zoals in de uitdrukking ‘een nagel aan mijn doodskist’. Ik ervaar die ingevingen zelf ook als cadeautjes en kan er eindeloos plezier aan beleven.

Typografie speelt een rol in je verhaal. Je schrijft als Jytte ervaart dat haar moeder is verongelukt “er wordt van het ene op het andere moment een gat in je leven geslagen.” In de typografie is dat ‘letterlijk’ zichtbaar door een gat in de tekst. Bij kwaadheid wordt het woord ‘schoppen’ in grote vetgedrukte letters afgedrukt. Het zet het gevoel, de emotie kracht bij.

Het schrijfproces is voor mij een afwisseling van intuïtie en verstand. Aan het begin doet mijn verstand een stapje terug. Pas halverwege of aan het einde controleer ik het of ik intuïtief wel de juiste keuzes heb gemaakt. Bij de typografie had ik een wonderlijke ervaring. Vanaf het begin moesten van mij die letters aan de kant, groter en kleiner worden, de vleugels moesten de regelafstand ontwrichten. Pas toen ik mijn manuscript aan twee lezers wilde voorleggen, riep mijn verstand mij ter verantwoording: wat een aanstellerij! Wat droeg dit bij aan het verhaal? De lezers waren echter enthousiast, ook over de lay-out. Hun oordeel bevestigde mijn intuïtie, terwijl ik er met mijn verstand niet bij kon. Pas toen het gedrukt was, begreep ik het. De diepgewortelde angst had ruimte nodig. De angst van een kind kan nog zo ongegrond zijn, hij is allesomvattend en onverbiddelijk. Ik was ontroostbaar als mijn moeder er niet was, haar afwezigheid vrat gaten in mij. Omdat deze roman in essentie draait om dat gevoel, zowel bij Jytte als bij Naomi, heb ik een stukje van die ontwrichting ook in de letters willen laten voelen, het verstand buiten spel gezet.

De piano(muziek) speelt een essentiële rol in je roman. Boven de piano in het huis van Aron en Jytte hangt een foto van de ‘West Screen.’ Dat is een enorme glaswand van 21 x 18 meter in de nieuwe kathedraal van Coventry. De ruïnes van de oude kathedraal heeft men behouden. Glaskunstenaar John Hutton graveerde in ‘West Screen’ engelen die als het ware hun vleugels over de wereld spreiden. Een krachtig beeld, omdat het enerzijds refereert aan Rachel Mansell, de moeder van Naomi, die omkwam bij het bombardement op de kathedraal. Als je vanuit de nieuwbouw door de ‘West Screen’ naar de ruïnes van de oude kathedraal kijkt dan zie je de weerspiegeling en wordt duidelijk dat het nieuwe gebouw niet compleet is zonder het oude. Een prachtige metafoor. De vleugels van de engelen fladderen door je boek en leiden steeds tot reflectie in de kleine poëtische cursiefjes die overal opduiken. Kun je iets vertellen over het ontstaan van dit idee en de toepassing ervan in je verhaal?

Met de ontdekking van het bombardement kreeg ik wonderschone kantelende, broze glazen engelen cadeau met gaten in zich, die precies in mijn verhaal pasten. Omdat de roman de vorm van een sonate heeft, heb ik ook elementen uit de muziek gebruikt, zoals herhaling, o.a. in de vorm van engelen die in steeds andere vorm terugkomen. In de muziek vinden kleine verschuivingen plaats. In een boek kun je die laten zien in kleine variaties. Poëzie is bij uitstek geschikt om diepere lagen in het bewustzijn aan te boren en open plekken (gaten) te creëren, omdat er relatief veel ruimte is voor interpretatie. Dat reflectieve van de bespiegelingen zit heel sterk in mijn persoonlijkheid en ik vond het mooi om dat ook onderdeel van het boek te laten zijn. Bovendien past het bij de kloof tussen feit en herinnering. Een herinnering is een persoonlijke interpretatie van een feit en is veel meer bepalend voor wat achterblijft.

Wat hoop je dat de lezer bijblijft na lezing van je roman? 

Ik vind het mooi als er iets achterblijft bij de lezer, maar of dat nu een regeltje is, een personage, een diepere gedachte, een nageltje of iets anders. Ik zeg dat ook altijd tegen leerlingen: als je iets heel moois bent tegengekomen in een boek, laat het je nooit afpakken, ook niet door de docent die vindt dat je het verkeerd ziet of het niet belangrijk vindt. Boeken lezen is voor mij een vorm van schatten verzamelen. Ik hoop dat mensen ook in mijn boeken schatten zullen vinden, van welke orde van grootte dan ook.

Eerder gepubliceerd op De Leesclub van Alles

Luister hier ook het eerste radio-optreden van 4 november 2020 bij Radio NOOS in ‘Boeken met Michel’ 

Bizar detail: in de nieuwsuitzending vlak voor 'Boeken met Michel' ging het over een neergestort vliegtuig uit de Tweede Wereldoorlog!