Jón Kalman Stefánsson-Het hart van de mens

Recensie door Tea van Lierop

Uitgeverij Ambo|Anthos

Zinderende finale van de trilogie

Einde…. ongelooflijk hoe deze magnifieke trilogie eindigt!

De jongen, Jens en de knecht Hjalti zijn gestrand. Zij waren op weg - door weer en wind - een kist weg te brengen, een doodskist met het lichaam van Asta, een dode Joodse vrouw. Een ongeluk doet hen stranden en de jongen vraagt zich af of hij nog leeft. Dan komt de vrouw met het rode haar en vraagt of de jongen wil leven of sterven en kust hem, een kus waarin het leven zit.

Zo begint deel drie en gelukkig gaat het verhaal nog vele pagina’s door met verhalen over de jongen, de blinde kapitein, Geirthrud, Jens, Gisli en al die anderen die deel uitmaken van de afgelegen dorpsgemeenschap in IJsland. Dit deel zou afzonderlijk gelezen kunnen worden las ik ergens, maar dat is geen aanbeveling, het boek wordt zoveel mooier wanneer de namen al een geschiedenis hebben.

De reizigers worden opgevangen in Vlakbank, vanuit het huis heeft de jongen uitzicht op de witte bergen en de ‘pikzwarte rotsgordels als de deuren van de hel.’ Daar mag hij op krachten komen en horen wat er gebeurd is. Jens heeft bevriezingsverschijnselen en is er minder goed aan toe dan de jongen. De Odyssee van Jens en de jongen duurde zes dagen, een reis vol ontberingen en toen dat afschuwelijke ongeluk. Wat een drama, de dode knecht kan niet gemist worden in het moederloze gezin waarin vader Bjarni nu alleen de zorg heeft over de kinderen en zijn oude moeder. In prachtige bespiegelingen wordt de nieuwe situatie beschreven zoals hij is, met al zijn pijn, verdriet en verlangen. Het is volstrekt onmogelijk weer te geven hoe Stefánsson ons vertelt hoe het is te leven, lief te hebben, te lijden en te sterven. Om dat te kunnen moet je de auteur zelf aan het woord laten. Elke bladzijde is gevuld met woorden die de mooiste en diepste beelden oproepen. Het zal voor iedere lezer anders zijn welke het meeste aanspreken, maar wat te zeggen van deze:

‘Toen stierf Hjalti. De meeuw klaagt weer. Ergens staat geschreven dat degene die van de kou omkomt niet helemaal sterft, maar in een meeuw verandert, een klaagzang in de lucht wordt.’

Dat woorden een belangrijke rol kunnen vervullen is duidelijk, sterker nog, woorden uit het verleden zijn in dit boek een leidmotief. De herinneringen van de doden komen als gedichten en verhalen tot ons.

‘Arbeid adelt. Spreekwoorden en stijlfiguren bewaren in zich de wijsheden van de loop der tijden, het destillaat uit het leven van vele generaties, de bondige boodschap van het verleden naar het heden, in de juiste woorden gekerfd en gepolijst zodat ze niet worden vergeten, niet verloren gaan, door de tijd heen dringen en waar zouden we ook zijn zonder de kennis van het verleden, arbeid adelt, heel juist, maar ook gevaarlijke nonsens.’

In dit deel komt na de lange, koude winter de lente. Maar in deze streken komt de lente laat en is kort van duur. Lente is niet alleen maar groen, licht en lucht gevuld met het vrolijke getjilp van vogeltjes. De lente is ook het jaargetijde waarin de doden begraven worden, waarin alles vochtig wordt door de smeltende sneeuw en waarin wit en zacht grauw en nat wordt. ‘Als sneeuw het verdriet van de engelen is, dan is natte sneeuw het spuug van de duivel, alles wordt nat, zwaarder, de sneeuw een smerige smurrie.’ Lichamen van de doden zullen als voedsel dienen voor de vos en de raaf. Lente betekent voor de jongen ook liefde, de hunkering naar een vrouw is bijna niet te dragen. Waar blijft ze, wanneer zal hij de liefde mogen omarmen? Deze trilogie beslaat vier seizoenen, in dit jaar is behalve de wisseling van de jaargetijden ook de coming-of-age van de jongen te zien. Was hij eerst nog schuchter en onder de indruk van hen die weten en van vrouwen met hun enorme aantrekkingskracht, langzamerhand ontpopt hij zich letterlijk tot een jongeman die zelf weet en durft naar zijn instincten te luisteren. Prachtig hoe hij de vrouw met de rode haren ontmoet:

‘Hij praatte en onderwijl nam hij een beslissing of hij gaf er veeleer aan toe. Een bootje zien te krijgen, noordwaarts naar Vlakbank roeien, roeien in de richting van het rode haar, in de richting van wat hij niet wist wat het was. Het moest gewoon gebeuren. Het hart beval het.’

En dat het hart ’het’ beval, is het bewijs dat ‘het’ de juiste hartkamer gevonden heeft. De kamer van het geluk in plaats van die van de wanhoop. Het staat allemaal in dit boek én in een oud Arabisch handboek, zodat zij die dit boek lezen weten hoe gevoelens werken, waar wij invloed op hebben en waarop niet, hoe krachten gemobiliseerd kunnen worden. Helaas lezen we ook dat de doden betreuren dat alles wat nu gebeurt, elke fout die nu gemaakt wordt, lang geleden ook al gemaakt werd.

Aan iedereen die graag ondergedompeld wordt in een omgeving waaruit niet te ontsnappen valt, metaforen kan waarderen en niet schuwt in zijn eigen ziel te kijken: 'Lees deze geweldige trilogie, ik las hem in hartje winter en vond dat een perfecte timing!'

De auteur

Jón Kalman Stefánsson (1963) werd geboren in Reykjavík. Hij behoort tot de grootste Europese schrijvers van deze tijd.In een poëtische en beeldende stijl schrijft hij over IJsland. Stefánsson werd genomineerd voor de Nordic Council Literature Prize en won de IJslandseliteratuurprijs en de Per Olov Enquistprijs.

Auteur: Jón Kalman Stefánsson

Vertaling: Marcel Otten

Uitgever: Ambo|Anthos

ISBN: 9789041422149

Pag.: 414

Genre: fictie

Verschenen: augustus 2013

Annemiek Recourt - Moralist van de ontrouw, Jan Greshoff (1888-1971)

Recensie door Koen de Jager

Uitgeverij Van Oorschot

Tijdschrift 'De Witte Mier'

Ik zal de naam Jan Greshoff vast in een boek al eens tegen zijn gekomen, maar eerlijk gezegd wist ik niet precies wie de man was. Toen ik de achterkant van dit boek las, wist ik dat 'Moralist van de ontrouw' van Annemiek Recourt onverwijld gelezen diende te worden.

Ik ben geïnteresseerd in geschiedenis én in Nederlandse literatuur en dan kan je niet om Greshoff heen. Hij stond bekend, zeker in het interbellum, als aanjager van menig literaire carrière, én was zelf ook actief als dichter en schrijver. Het verbaasde mij ook dat ik niet meer over hem wist, maar dat is met dit boek aardig goed gekomen.

Greshoff maakte geen opleiding af maar voelde zich dichter. Na school verzamelde hij al snel een ‘culturele’ kring om zich heen en bleef dat gedurende de rest van zijn leven doen. Hij was al jong fan van Albert Verwey en probeerde om zijn gedichten gepubliceerd te krijgen in diens tijdschrift De Beweging. Daar begon zijn tragiek eigenlijk al een beetje. Zijn vrienden Jacques Bloem en Piet van Eyck lukte het wel. Zijn tragiek, maar ook zijn dynamiek. Greshoff blijkt namelijk een onvermoeibaar aanjager van de verspreiding van kennis over literatuur en de literatuur zelf. Zo richt hij met De Zilverdistel de eerste 'private press' op. Ook begint hij zijn eigen tijdschrift, De Witte Mier. Dat blad oogst veel sympathie, behalve bij volksschrijver A.M. de Jong, die hem van kopie-gedrag beticht. Greshoff is niet onder de indruk:

'Ineens is daar uit de dikke duisternissen der onbekendheid een grove figuur op mij toegestoven. Hoewel ik maar een bleek en mager jongentje ben en heelemaal geen held, ben ik van déze literaire struikroover niet geschrokken.'

Jan Hendrik Greshoff (1888-1971)

Greshoff trouwt, reist veel, schrijft kritieken en krijgt gaandeweg een steeds grotere waarde voor de literatuur. Het accent verschuift van zijn eigen werk naar het begeleiden van jong talent. Voor de Tweede Wereldoorlog verhuist hij naar Zuid-Afrika omdat de sfeer in Europa hem benauwt. Toch kan hij ook daar moeilijk aarden. Hij verblijft enige tijd in Nederlands-Indië en werkt in New York, en overal is het patroon gelijk. Hij zoekt culturele kringen en moet zorgen dat hij aan het werk blijft, maar is nergens echt thuis.

Zij vrienden E. du Perron, Hendrik Marsman en Menno ter Braak overlijden kort na elkaar aan het begin van de oorlog. Greshoff heeft het daar moeilijk mee. Uiteindelijk merkt hij dat zijn invloed als literair zwaargewicht in Nederland tanende is. Dat weet hij zelf ook. Hij ziet niets in de nieuwe garde als Hermans, Reve en Lucebert. Zijn afkeuring is voor hen een aanbeveling geworden. Greshoff schrijft hier zelf het ironische maar toch zo serieuze gedicht over;

Tot wat ik nooit heb willen zijn

Ben ik tenslotte toch verworden

Een van die deftige verdorden

Eertijds verfoeid op ’t Velperplein

Ik wenschte mij, ver van de horden,

Een doelloos leven zonder lijn;-

Nu ben ik echter, braaf en klein,

Een moralist met ridderorden.

Soms voel ik nog een sterke drang

Iets geks te doen en los te breken,

Helaas te zelden en nooit lang.

Ik heb de plooien glad gestreken

En met dit zweempje zwanenzang

Is het geheel afdoend bekeken.

Een onvermoeibare aanjager van literair Nederland, schrijver en dichter, maar uiteindelijk vooral herinnerd om dat wat hij naast dat schrijver- en dichterschap deed.

Ik heb het boek, ruim 670 pagina’s, met meer dan gewone belangstelling gelezen. Dat komt door bovengenoemde interesse, maar ook door de hoofdpersoon zelf. Recourt zet hem neer als een mens, soms zelfverzekerd en eigenwijs maar soms ook vol twijfel. Hij onderneemt steeds weer initiatieven om de literatuur op een hoger plan te brengen. Het boeide mij zo dat ik zelfs de eerste twee jaargangen van zijn tijdschrift De Witte Mier aanschafte. Het is geweldig om daar in te grasduinen en de stukken van Jan en zijn vrouw Aty te lezen. Zo neemt Greshoff in nummer 1 van jaargang 1913/1914 afstand van een stuk van één van zijn medewerkers;

'Aan de lezers. De Witte Mier is ontrouw geworden aan een van de principe, welke van af de oprichting van het tijdschrift bij de redactie hebben voorgezeten: in nummer twaalf van den eersten jaargang staat n.l. een kritisch opstel over binnenlandsche literatuur. Nu zou ten slotte deze uitzondering niet zóó belangrijk zijn, dat ik er hier nog eens de aandacht op vestigen moet, indien niet dit artikel een vrij streng, in ieder geval verwèrpend oordeel inhield over een schrijver, die juist mijn gehééle liefde en bewondering heeft. Mijn gewaardeerde medewerker Pauwels natuurlijk alle oordeelsvrijheid gunnende, de eerlijkheid van zijn uiting eerbiedigende, zal hij het mij zeker niet ten kwade duiden als ik hier verklaar dat mijn oordeel over J.J. de Stoppelaars werk zoo gehéél het tegenovergestelde is van het zijne, dat ik het betreuren moet dat dit laatste in mijn tijdschrift is verschenen.'

Tijdschrift 'De Witte Mier'

En zo heb je de literatuurgeschiedenis in huis gehaald en dat is wat mij betreft de verdienste van dit boek.

In deze video vertelt de auteur waarom ze precies over deze man wilde schrijven en wat hem zo bijzonder maakt.


Auteur

Annemiek Recourt (1981) is als cultuurhistoricus verbonden aan de Universiteit van Amsterdam, en werkt daarnaast als freelance redacteur. Zij woont in en werkt vanuit Zuid-Afrika.

Over Greshoff:

‘Een stuk Noord- en Zuid-Nederlandse literatuurgeschiedenis is zonder Greshoff ondenkbaar: hij heeft ze mee helpen maken.’ Kees Fens

‘De man die onze plechtig indommelende literatoren wakker schudde, hen niet alleen hun heiligenkroontje ontnam maar hen ook “letterkundig” onthoofde.’ Louis Paul Boon

Titel: Moralist van de ontrouw

Auteur: Annemiek Recourt

Pagina's: 670

ISBN: 9789028282315

Uitgeverij Van Oorschot

Verschenen: oktober 2018

Jón Kalman Stefánsson-Het verdriet van de engelen (deel 2 van de trilogie)

Recensie door Tea van Lierop

Uitgeverij Ambo|Anthos

‘Nu zou het mooi zijn om te slapen tot de dromen in de hemel veranderen, een stille hemel zonder wind, een paar engelenveren die omlaag dwarrelen, verder niets afgezien van de zaligheid van datgene wat van zichzelf geen weet heeft.’*

'De wrok van de bergen'

Dit tweede deel van de trilogie valt uiteen in twee gedeeltes. Het eerste deel Hemel en hel eindigde met het min of meer stabiele leven van de naamloze jongen. Het verdriet van engelen – wat een schitterende titel! - speelt zich af in de kleine dorpsgemeenschap. We zien Jens, de postbode, terugkeren van zijn loodzware tocht door de sneeuw, hij zit vastgevroren aan zijn paard. We

volgen de jongen tijdens zijn werkzaamheden bij Geirthrud en Helga en we zien hem hunkeren naar vrouwelijk schoon. Ook in dit deel is overdrijving een van de stijlfiguren. Dit maakt de lezer, mij tenminste wel, tijdelijk tot een nietig wezen.

‘Ze waren niet zo lang in het hotel gebleven. De jongen had bijna vierhonderdduizend kilometer afgelegd om een schouder te kussen, een oorlelletje, en werd vervolgens zelf gekust. Toen hij weer bij zinnen was gekomen, zat hij naast Helga aan tafel, die de kaarten neerlegde en zei: 'Zo, zo, nu gaan we.’'. 

Het tweede gedeelte beschrijft de huiveringwekkende tocht van Jens en de jongen. Deze tocht vol hindernissen is werkelijk schitterend beschreven en voert langs de meest afgelegen plekken van het besneeuwde IJsland met alle obstakels die in dat onherbergzaam gebied nu eenmaal voorkomen.

De kracht van deze vertellingen zit in het contrast tussen het rauwe van de omstandigheden en het poëtische en filosofische van de dialogen, ontmoetingen en gedachten van de personages.

In de cursief gedrukte proloog spreken de doden. Zij vertellen hun herinneringen zodat er niets verloren gaat. Mooie gedachte is dat, door gedichten komen die opgeslagen herinneringen tot ons, de levenden. Eigenlijk kijken we naar een wereld van jaren geleden.

Literatuur geeft de jongen, net als in het eerste deel, houvast. Een van zijn taken is het voorlezen aan de oude blinde kapitein. Van hem is de verzameling boeken, een stuk of 400. De jongen leest Othello aanvankelijk zonder bezieling voor, flink oefenen is de boodschap en Engels leren. Dat doet hij, het is een pientere, leergierige jongen en net wanneer hij op het punt staat iets op te steken van de lessen van Gisli, de dronken rector, moet hij op pad met Jens. Naar het einde van de wereld. Omdat Jens watervrees heeft, moet de jongen mee en dan begint de barre tocht. Met proviand en drie posttassen gaan ze op weg. Warm aangekleed ook. 

Desdemona and Othello, by Antonio, Muñoz Degrain (publiek domein)

Dit tweede gedeelte is veel meer dan een reisbeschrijving. Het gaat over vertrouwen, vriendschap, liefde, de dood, de barre elementen en moed of het gebrek daaraan. De jongen – je kunt de hele trilogie zien als zijn coming-of-age – krijgt het zwaar te verduren. De watervrees van Jens blijkt niet overdreven, het wordt in het begin van de tocht direct spannend en vergt het uiterste van de jongen, niet alleen fysiek. Zijn optreden wordt hem in dank afgenomen. Een postbode is een graag geziene gast in een afgelegen gebied, ze zijn van harte welkom geheten bij de schaarse bewoners. Er zijn heel bijzondere ontmoetingen bij, zoals een paar kinderen die dolblij zijn met een vel wit papier dat ze van Jens krijgen om er naar believen op te tekenen. Dit was nog nooit vertoond, voorheen mochten ze alleen hoekjes van een brief gebruiken. De moeder van de kinderen vraagt de jongen of hij de volgende keer een paar boeken voor haar wil meenemen

‘'Ik zag hoe je las', zegt ze alleen maar en ze maakt haar lippen met haar tong vochtig, ze zijn gesprongen alsof de tijd er met grof schuurpapier overheen is gegaan. Ze wendt haar bruine ogen niet af van het gezicht van de jongen. 'Kies die boeken uit,' zegt ze een beetje hees, 'die… anders zijn… waar de woorden niet stom op de bladzijden zitten, maar opzweven en ons vleugels geven, zelfs al is de mensen de lucht niet gegeven om te vliegen.’'

Het woord ‘opzweven’ past zo prachtig bij de titel ‘Het verdriet van de engelen’ en de ‘engelenveren’ van de levenlozen in de proloog. Indianen in Noord-Canada zeggen dat er engelentranen vallen wanneer het sneeuwt.

Het verhaal krijgt een bizarre wending wanneer de postbode gevraagd wordt een bijzondere missie te vervullen. Lees vooral zelf wat er gebeurt en ervaar hoe het is wanneer je denkt dat je niet meer tot de levenden behoort, maar dan tot de ontdekking komt dat het wél zo is. Ook in dit deel wordt veel gesproken van hemel en hel, van de duivel en is bijgeloof heel normaal, net als drankmisbruik. Vrouwen hebben het helemaal niet gemakkelijk met de ruwe zeebonken als enig gezelschap. Gelukkig zijn er ook nog vrouwen met power en mannen met een goede inborst. Uiterst gevoelig is de gedachtestroom van de jongen wanneer hij terugdenkt aan zijn vader, zijn moeder, zijn zusje en broer. Keer op keer komt hij hier op terug en het is heel triest dat deze eenzame jongen in deel 1 zijn beste vriend moest zien sterven door de kou, de vergeten jas en de dichtregels….

Ik heb dit deel met veel genoegen en bewondering gelezen en ga verder met deel drie. 

De auteur

Jón Kalman Stefánsson (1963) werd geboren in Reykjavík. Hij behoort tot de grootste Europese schrijvers van deze tijd.In een poëtische en beeldende stijl schrijft hij over IJsland. Stefánsson werd genomineerd voor de Nordic Council Literature Prize en won de IJslandseliteratuurprijs en de Per Olov Enquistprijs.

Titel: Het verdriet van de engelen

Auteur: Jón Kalman Stefánsson

Vertaling: Marcel Otten

Uitgever: Ambo|Anthos

ISBN: 9789041417923

Pag.: 324

Genre: fictie

Verschenen: september 2012

P.F. Thomese - De weldoener

Recensie door Roosje

Uitgeverij Atlas Contact

Van god los

Spoilers, vermoed ik,

maar het einde verklap ik niet.

‘Een indringer is hij geworden, een onbekende voor wie de rijen zich fluisterend sluiten. Alsof hij al is uitgewist. Na zijn vertrek uit het register geschrapt en bij zijn terugkeer niet meer ingeschreven - een dode is hij wiens geest hier nog rondwaart, samen met god weet hoeveel onzichtbare zielen. Danse macabre op klaarlichte dag.’ [...] Hij zou als een razende gek moeten huishouden in het hart van deze onverdraaglijke tevredenheid: laaiende branden stichten (sic!), bloed in kelen laten gorgelen, de dag der wrake voltrekken. Iets groots en gruwelijks verrichten En niemand zal ontkomen. Allen zullen het weten, want de Waarheid is gekomen. De tweesnijdende vrede van het Bloed. Net als in het Dies Irae van zijn vanwege allerlei gedoe nooit uitgevoerde Herdenkingsmis voor koor en orkest, met die hamerende zestienden die zo omineus tekeergaan.’

 (2010: 11-12)

Zo gaat dit poëtische gemor en gemopper nog bladzijden lang door. In het begin dacht ik nog: Nou nou, kan het niet een beetje minder, tot ik er op een gegeven moment niet alleen aan gewend raakte, maar dit lyrisch-kwade gekwaak zelfs zeer ging waarderen.

Het begin is al lekker somber, de stemming zit er meteen goed in. Componist Sierk Wolffensberger, een chique alias voor zijn werkelijke naam Theo Kiers, is op sterven na dood; in de Lijdensweek. Hij repeteert een zelf geschreven oratorium. Hij zit niet lekker in zijn vel, het wil niet zo lukken; het koor is ‘rubbish’, veel te slecht voor zijn delicate werk . Het is zo leuk om zijn gekanker te lezen op amateurkoren; ik zit zelf in zo’n koor: heel grappig. Hij is jaloers op zijn collega Lou Wehry, die het helemaal gemaakt heeft en hij moet het doen met een eenvoudig dirigentschap van een amateurkoor in de kerk te H: de Sint-Antonius van Padua. Zijn interne monoloog maakt overuren. Dan vindt hij op een avond vlak voor de uitvoering een bewusteloos meisje in een uithoek van de kerk, waar hij toevallig belandt omdat de gebruikelijke deur is gesloten. Dat meisje, Beertje, lijkt zelfmoord te willen plegen.

Als hij Beertje gevonden heeft op de stoffige kerkzolder is het alsof hij zijn jeugd hervindt, alsof hij opgestaan is uit de dood in plaats van haar en in plaats van de Heer. Zijn zelfvertrouwen krijgt een boost als een bombardementsvliegtuig. Als in een Lohengrintische zwanenzang leeft hij op in een te felle bliksem van levenslust en vlammend verlangen:

‘Zijn herinneringen zijn gekleurd door die van Ghislaine (zijn vrouw, rdv) en dan niet zozeer door haar feitelijke herinneringen, maar door zijn eigen fantasieën over haar glorieuze adellijke meisjestijd die hij evengoed bij Proust of Nabokov had kunnen lezen als hij daar op zekere dag de tijd voor genomen had. Een fantasie met om te beginnen net iets te veel witte jurkjes en sokjes en onderbroekjes en overal onwaarachtig groen gras. Die jeugd - het is als twee druppels water de jeugd die hij nooit had - die wil hij terug. En dat vleesgeworden meisjesbeen (van Beertje, rdv) die zijn vingertoppen nu virtueel voor hem uittekenen, is daarvan mogelijk een begin.’ (ib.: 39)

De dirigent redt haar door haar naar de eerste hulp te brengen. Dan slaat de weldoener in hem genadeloos toe en rijdt hij met het meisje van hot naar her maar uiteindelijk naar zijn hut en naar het chalet van zijn schoonzus en zwager in de Zwitserse Alpen.

Het stukje waarin hij Beertje vindt is van een genadeloze schoonheid; dat vindt hij zelf ook en daarvan raakt hij nog meer in de war. Hij laat zijn Luxemburgse Franssprekende vrouw en lapzwans want alleen maar in bed liggende en neukende zoon, in de steek. Hij wordt onwel tijdens de uitvoering van zijn oratorium en weet uiteindelijk te ontsnappen aan ziekenhuis, vrouw en zoon om met Beertje, die eigenlijk steeds onwilliger wordt, te ontsnappen naar Zwitserland.

Het verhaal is het loutere verhaal van een verongelijkte componist met grootheidswaan. Hij is tot op het bot onzeker en voelt zich verguisd. De vondst van het meisje, de dochter van zijn collega en tegenstrever en zijn direct ontspruitende romantische liefde voor dat meisje doen hem helemaal ontsporen. Hij raakt helemaal van het padje. Hoe moet dit aflopen?

In het begin kun je als lezer de hoofdpersoon nog goed volgen in zijn gedachten en in zijn beweegredenen, je merkt dat hij steeds meer ontspoort en dat er geen touw meer aan vast te knopen is aan zijn monologues interieures. Dat kun je ook opmaken aan de reactie van het meisje, dat eerst nog wel wat in hem ziet, ergens, of hij maakt zichzelf dat wijs, maar dat zich gaandeweg meer op zichzelf terugtrekt en hem uiteindelijk laat vallen als een baksteen. Maar er is voor haar waarschijnlijk geen andere mogelijkheid. Zij wil door haar familie niet gevonden worden, maar kan dat natuurlijk niet volhouden.

Sommige stukken zijn mateloos intrigerend en van een bovenwereldlijke schoonheid, maar een krankzinnig wordend mens is op een gegeven moment alleen nog maar een zielige, huilende en zeurende obsessieveling. Zielig, betreurenswaardig maar op geen enkele manier te pruimen. Hetzelfde geldt wellicht voor zijn muziek.

Ten overvloede is gezegd dat in de roman muziekmetaforen en muziekzaken de boventoon voeren.

Het is niet zozeer het spannende verhaal dat deze roman tot een schoonheid verheft, het is vooral de taal van Thomése, die je als lezer betovert en je laat stijgen tot lyrische hoogten. Vandaar de twee ruime citaten hierboven.

Auteur

Pieter Frans Thomése (Doetinchem, 23 januari 1958) is een Nederlands schrijver.

Van 1979 tot 1984 was Thomése redacteur en verslaggever bij het Eindhovens Dagblad. In 1984 pakte hij zijn geschiedenisstudie voor drie jaar weer op, maar voltooide deze niet. Daarna schreef Thomése voor het weekblad De Tijd en leverde hij bijdragen aan NRC Handelsblad, enkele regionale dagbladen en Vrij Nederland. Van januari 1998 tot april 2001 was Thomése redacteur van De Revisor.

Thomése publiceerde zijn eerste literaire verhaal in 1986 in het literair tijdschrift De Revisor. Dit verhaal maakte in 1990 deel uit van zijn debuut in boekvorm, de verhalenbundel Zuidland. In 1991 en 2003 ontving hij literaire prijzen. In september 2007 verscheen zijn roman Vladiwostok! over het politieke bedrijf in Den Haag, de media en andere valkuilen. Vladiwostok! werd genomineerd voor de Gouden Uil 2008. Een jaar later werd de bundel Nergensman. Autobiografieën genomineerd voor de Gouden Uil 2009.

In 2011 werd zijn roman De weldoener genomineerd voor de AKO Literatuurprijs. In het voorjaar van 2012 werd Grillroom Jeruzalem bekroond met de Bob den Uyl-prijs voor het beste reisboek van het jaar.

De roman De onderwaterzwemmer (2015) haalde de shortlist van alle drie de grote publieksprijzen: ECI Literatuurprijs 2015, Libris Literatuurprijs 2016 én Fintro Literatuurprijs 2016, en werd bekroond met de Fintroprijs van de Lezersjury.

(Bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/P.F._Thom%C3%A9se)

Auteur: P.F. Thomése

Titel: De weldoener  

Pagina's: 352

ISBN: 9789025446628

Uitgeverij Atlas Contact

Verschenen: oktober 2015

Jón Kalman Stefánsson - Hemel en hel (deel 1 van de trilogie)

Recensie door Tea van Lierop

Uitgeverij Ambo|Anthos

‘We willen over degenen vertellen die in onze dagen hebben geleefd, meer dan honderd jaar geleden, en die voor jou nauwelijks meer zijn dan namen op scheefstaande kruisen of gebarsten grafstenen.’*

‘April is van alle maanden het hoopvolst’

 

Dit soort ‘duistere’ boeken oefenen een enorme aantrekkingskracht uit. Het zijn verhalen over de eeuwenoude strijd tussen mens en natuur, over menselijke verhoudingen en over de zin van het leven. Deze elementen en de manier waarop het boek geschreven is maken dit boek wat het is: een ode aan de natuur, menselijke relaties en de kunst. Het verhaal laat zich niet zomaar vangen in een paar beschrijvingen, het is meer een aaneenrijging van overdonderende citaten waarin de essentie zich niet zozeer laat samenvatten, het is een gevoel dat je al lezend krijgt. Een gevoel van nietig zijn, een gevoel van eenzaamheid, maar vooral een gevoel van ongelooflijke bewondering voor een auteur die deze stijl een hele roman kan volhouden.

Het verhaal speelt zich af in IJsland. Een kleine dorpsgemeenschap die volledig afhankelijk is van de visvangst en de bevoorrading van andere benodigdheden, probeert zich staande te houden in de voortdurende strijd der elementen. De zee geeft, de zee neemt is ook hier een waarheid als een koe. Je zult maar achterblijven als vrouw met een stel kinderen wanneer je man niet terugkomt van de visvangst. De lange nachten en de kou in de winter worden in april hoopvol vervangen door meer licht…

‘Sommige zijn licht, andere donker, april bijvoorbeeld is een licht woord. De dagen lengen, hun licht gaat door het donker als een zwaard. Op een dag worden we wakker en de plevier is gekomen, de zon staat dichterbij, het gras komt onder de sneeuw vandaan en wordt groen, de boten worden weer te water gelaten na een lange winter op het strand te hebben geslapen en over de zee te hebben gedroomd. Het woord april is samengesteld uit licht, vogelgezang en blijde verwachtingen. April is van alle maanden het hoopvolst.’

Deze tekst doet denken en is ongetwijfeld een verwijzing naar de openingszin van een gedicht van T.S. Eliot ‘The Waste Land’ (1922) ‘April is de wreedste maand.’ Stefánsson lijkt optimistischer dan Eliot, maar dat is slechts schijn. Zonder de toon meteen als melancholiek te bestempelen, is het proza niet lichtvoetig. Het is veelal donker van toon en een opvallend verschijnsel is dat de auteur veel gebruik maakt van overdrijving, uitvergroting. Dat maakt het boek peilloos en soms inktzwart. Het fysiek en psychisch lijden wordt knap beschreven, de mensen wekken geen medelijden op, het is hun lot. Niet dat ze hun lot altijd omarmen, er wordt wel degelijk gestreden, maar het hoort bij hen. Zij die daar altijd gewoond hebben, weten niet beter. Ieder probeert het leven te leiden dat bij hem past. De één vlucht in de drank, de ander doet dat door te lezen. En wat is het dan wrang dat de liefde voor de literatuur aan één van hen het leven moest kosten. 

 

Bardur, die nog even een dichtregel wil nalezen en inprenten, vergeet daardoor zijn jas wanneer hij aan boord gaat van het vissersschip waarop hij werkt. Het is nog nacht en ijskoud, wanneer hij met zijn vissersmaten de diepe visgronden opzoekt om kabeljauw te vangen. De strijd is snel gestreden. Tegen de kou van de IJszee en de storm kan iemand zonder beschermende kleding op.

De dichtregels die Bardur tot zich wilde nemen om ze later aan zijn vriend te citeren zijn:

‘Nu kwam de avond stil eraan en alles

Was door schemer met haar kostuum bedekt.

De stilte was wat restte, want vee en vogel,

De een naar zijn gras, de ander naar ’t nest,

Was aan het zicht onttrokken.’

Citaat uit ‘Het paradijs verloren - John Milton

Titelpagina van Paradise Lost, de eerste editie, uit 1667

De jongen, hij krijgt geen naam, is de vriend van Bardur. Wanneer hij het boek van Milton - Bardur kreeg het van een blind geworden kapitein, Milton was ook blind - terug wil brengen gaat hij letterlijk door een hel. De hellevaart leidt hem uiteindelijk naar een warme plek waar hij zich nuttig kan maken. De dood van Bardur is een kantelpunt in het boek. Gaat het in de eerste episode vooral over het vissersleven en het water, in de tweede episode gaat het over de tocht van de jongen met boek naar het dorp over land, ver weg van de zee. In het ‘landdeel’ worden de dorpsbewoners besproken. Dit is een heel ander verhaal, het vertelt over het reilen en zeilen van de dominee, de kroeg, de neringdoenden en het contrast van zij die bezitten en zij die niet bezitten. Ee volgen mooie, schilderachtige beschrijvingen van de oude wijk waarin de huisjes dicht opeen geplakt staan en de bewoners moeite hebben het hoofd boven water te houden.

De gesprekken van de blinde kapitein Kolbein en de drankzuchtige kapitein Brynjolf zijn prachtig en tekenen een sfeer die typerend is voor het boek, vol symboliek en over hemel en hel.

‘Twee bier en de wereld is niet meer slecht en vol gezever dat een fatsoenlijk mens kan irriteren. Want wij zijn fatsoenlijke mensen, jij en ik, zegt hij tegen Kolbein die met zijn raspende, haast schurende stem zegt dat fatsoen iets voor onnozele engelen is.

Ik snap niet wat je bedoelt, zegt Brynjolf met een diepe stem die de vissen in zee laat trillen als hij op het dek staat en luid bevelen geeft.

Dat had ik ook niet verwacht, raspt Kolbein.

Leg het dan ’ns uit en de duivel mag die bengel halen, volgens mij is dat namelijk zo’n onnozel geval.

Dan is de duivel niet in hem geïnteresseerd, zegt Kolbein, de onnozelen krijgen namelijk engelenvleugels.

Je bent een rare, dreunt de reus, en daarom heb ik je altijd zo goed kunnen lijden.’

Deel één las ik met veel bewondering vanwege de mix van prozaïsche en poëtische stijl, de geweldige karakterbeschrijvingen en de diepte van de beschouwingen, op naar deel twee!

*Citaat uit de proloog

Afbeelding

De auteur

Jón Kalman Stefánsson (1963) werd geboren in Reykjavík. Hij behoort tot de grootste Europese schrijvers van deze tijd.In een poëtische en beeldende stijl schrijft hij over IJsland. Stefánsson werd genomineerd voor de Nordic Council Literature Prize en won de IJslandseliteratuurprijs en de Per Olov Enquistprijs.(bron)

Titel: Hemel en hel

Auteur: Jón Kalman Stefánsson

Vertaling: Marcel Otten

Uitgever: Ambo|Anthos

ISBN: 978 90 263 2888 6

Pag.: 206

Genre: fictie

Verschenen: september 2010

John Williams-Augustus

Recensie door Roosje

Uitgever Lebowski

Ave Caesar, een stukje Romeinse geschiedenis

Het fijne aan de bespreking van een roman met een historisch onderwerp is dat iedereen weet hoe het afloopt en dat spoileren nu gewoon is toegestaan.

Deze bespreking gaat over Octavianus, beter bekend als keizer Augustus, gezien door de ogen van John Williams.

Ik ben zo vrij er Wikipedia even op na te slaan om mijn geheugen op te frissen. Mijn eigen herinneringen, na het lezen van Livius’ Ab urbe condita en Tacitus’ Historiën, liggen in een te grijs verleden. Ik had na het lezen van deze biografische roman grote behoefte aan een historische contekst. Misschien heb ik een beetje overdreven. Voel je vrij gewoon de stukken die je niet interesseren over te slaan.

Augustus, wie was dat ook al weer?

Imperator Caesar Augustus (Rome, 23 september 63 v.Chr. - Nola, 19 augustus 14 n.Chr.) werd geboren als Gaius Octavius (Thurinus); hij werd geadopteerd door zijn oudoom Gaius Iulius Caesar (Julius Caesar), anderen noemde hem meestal Octavianus (voor 27 v.Chr.) of Augustus (na 27 v.Chr.). Hij was de eerste princeps (feitelijk eerste burger, later keizer genoemd) van Rome. Door steeds meer verschillende bevoegdheden van republikeinse magistraten naar zich toe te trekken kreeg hij als alleenheerser de feitelijke macht over Rome in handen.

Deze achterneef en voornaamste erfgenaam van Gaius Iulius Caesar won de machtsstrijd die volgde op de moord op Caesar op 15 maart 44 v.Chr. en was in 31 v.Chr. de enige die levend uit deze strijd kwam. Vanaf 27 v.Chr. zou hij als princeps de teugels van het Imperium Romanum in handen houden. Hij maakte een einde aan een eeuw van burgeroorlogen en stichtte in de daaropvolgende periode de Julisch-Claudische dynastie. Onder het mom van het herstel van de republiek (restitutio rei publicae) voerde hij in werkelijkheid een duurzame omvorming tot monarchie (principaat) door. Ook op sociaal-economisch en ander gebied voerde Augustus tijdens zijn regering hervormingen door. Zijn heerschappij zorgde voor een langdurige tijd van interne vrede, die als Pax Romana (soms ook wel Pax Augusta) werd aangeduid.(tekst loopt door onder de afbeelding)

Julius Caesar

Zijn levensgeschiedenis toont twee ogenschijnlijk volkomen tegenovergestelde persoonlijkheden. Enerzijds was hij de jonge, eerzuchtige, soms wrede politicus, die in de strijd om de hoogste macht zonder scrupules de wet aan zijn laars lapte. Anderzijds was hij de princeps, die - eenmaal in het bezit van de macht - er zeer wijs gebruik van maakte. Met het principaat voerde hij een nieuwe, duurzame staatsinrichting in, ter vervanging van de republiek die in de honderdjarige burgeroorlog geheel verwoest was. Omdat Julius Caesar geen wettige zoon had, nam hij zijn achterneef onder zijn vleugels. Zo werd Gaius Octavius op Caesars voorspraak in 48 v.Chr. in het college van Pontifices opgenomen. In 47 v.Chr. was Octavius praefectus urbi, die de consuls verving die zich tijdens de ludi Latini niet in Rome ophielden. In 46 v.Chr. liet Caesar hem aan zijn triomftocht na zijn zege in de burgeroorlog deelnemen. In het jaar daarop begeleidde de jonge Gaius Octavius zijn oudoom op diens veldtocht tegen de zonen van Pompeius naar Hispania, waar hij op Caesar duidelijk indruk maakte door zijn dapperheid. Hij zou ook als magister equitum (letterlijk ‘leider van de ruiterij’, de rechterhand van een dictator) aan de geplande veldtocht tegen de Parthen hebben deelgenomen. Samen met zijn vrienden Marcus Vipsanius Agrippa en Salvidienus Rufus was hij reeds naar Apollonia in Illyria (het huidige Albanië) vooruitgestuurd. Daar bereikte hem in het voorjaar van 44 v.Chr. het bericht van de moord op Caesar. Tijdens zijn terugreis naar Rome vernam hij dat de dictator hem bij testament had geadopteerd en tot voornaamste erfgenaam van zijn privé-vermogen had aangeduid. (bron)

Enfin, door het slim te spelen, zijn tegenstanders, o.a. de Caesar-moordenaars en Marcus Antonius te manipuleren en zich niet door zijn gevoelens te laten meespelen kreeg Octavianus uiteindelijk zijn erfenis, die hem door Julius Caesar was toebedeeld. Hij werd de eerste Romeinse keizer.

Dat is toch weer een heel verhaal geworden. De situatie in Rome rondom het begin van onze jaartelling is verwarrend. De oude Republiek, die Rome was, was dood, het keizerschap, het goddelijk keizerschap werd de nieuwe staatsvorm, die bovendien een behoorlijk Pax Romana met zich meebracht. Het Romeins Imperium was erg groot en strekte zich tot alle hoeken van Europa uit.

Het is ook deze Augustus, die ook heerste over Palestina tijdens de geboorte en (deels) het leven van Jezus Christus.

De vorm van deze historische roman

Uit het nawoord van John McGahern blijkt dat Williams er geen fiducie in had dat hij een historische roman zou kunnen schrijven zonder dat die historisch klonk; in zijn visie was dat laatste blijkbaar niet nastrevenswaardig. Williams wilde meer directheid maar wist aanvankelijk niet hoe hij dat voor elkaar moest boksen. Hij wist dat Romeinen fantastische briefschrijvers waren; Cicero schreef soms wel twaalf brieven op een dag (hoe kwam hij aan zo veel tijd daarvoor, rdv?), en de Romeinse postbezorging was fenomenaal. Williams wilde dat de personages zichzelf zouden presenteren. Hij wilde proberen de historische tijd van onder Augustus zo ‘contemporain’ mogelijk te laten zijn (contemporain = uit die tijd zelf, eigentijds). Als ik het goed begrijp wilde Williams een echte historische roman schrijven. Uit zijn eigen nawoord lezen we:

‘Ik heb de volgorde van verscheidene gebeurtenissen aangepast; als ergens te weinig over bekend was, of als er onzekerheid over bestond, heb ik zelf iets verzonnen; en ik heb enkele personages die de geschiedenis niet heeft vermeld een identiteit gegeven [...]. Op een paar uitzonderingen na zijn de documenten waaruit deze roman bestaat mijn eigen verzinsel - ik heb meerdere zinnen uit de brieven van Cicero geparafraseerd [...], en ik heb een fragment gehaald uit een verloren gegaan boek van Livius Vanaf de stichting van de stad, (Ab urbe condita*, rdv), overgeleverd via Seneca de Oudere.’ (2014: 429).

Kortom, Williams liegt de waarheid, waarbij ‘waarheid’ de geschiedenis is en het ‘liegen’ is de fictie, de roman. Een prachtige definitie van wat een ‘historische roman’ is - ik denk dat ik dat zelf bedacht heb, maar dat is vast niet zo -.

John Williams schreef een historische roman over de eerste keizer van Rome in een elegante stijl van brieven, brieffragmenten, gedeeltelijk memoires en dagboekaantekeningen. Zijn eigen laatste brieven lijken meer op een autobiografisch verslag en een apologie, een soort afweging van zijn leven.

Het moeilijkste uit zijn leven als keizer was ongetwijfeld de verbanning van zijn dochter Julia, omdat zij de huwelijkswetten overtrad maar Williams verteld ons dat het was omdat zij en haar man een coupe tegen hem aan het beraden waren. Hij geeft zijn dochter het voordeel van de twijfel of hij kan het niet over zijn hart krijgen haar te doden en hij verbant haar naar een afgelegen eilandje. Later mag zij toch weer terugkomen.

Williams epistolaire stijl is opvallend. Hij doet dat werkelijk heel kundig en plezierig. De inhoud van die roerige beginperiode is helemaal niet zo simpel, en je raakt als lezer ook soms de weg wel eventjes kwijt. Onze eigen periode is niet veel anders. Het is immers altijd zo, macht, politiek en economie zijn ingewikkeld, zeker voor de mensen uit de periode zelf.

Er komen ook heel veel verschillende mensen aan het woord: vrienden van Octavianus, zoals Marcus Agrippa ‘Vipsanius’, Gaius Cilnius Maesenas, historieschrijver Titus Livius, (Ab urbe condita) redenaar Cicero, dichter Vergilius (die ook schreef over de stichting van de stad Rome, maar dan in een epische gedicht a la de Odyssee van Homeros: de Aeneis), echtgenotes, zijn dochter, lijfartsen, tegenstanders, etc. Deze grote hoeveelheid mensen die samen het verhaal schrijven maakt het verhaal zeer levendig maar niet makkelijk te doorgronden.

Een focus roman ligt vooral op het begin van Octavianus’ leven, wanneer hij verneemt dat Julius Caesar hem als opvolger ziet. Natuurlijk is de consolidatie van zijn macht ook een belangrijk punt. Die krijgt onder andere vorm in het verraad van Julia. Met een prachtige brief aan zijn voormalige lijfarts en vertrouweling Nicolaus van Damascus sluit Augustus zijn leven af.

John Williams en Marguerite Yourcenar

Deze roman over een Romeinse keizer is weer heel anders dan die van bijvoorbeeld Marguerite Yourcenar over Hadrianus in Hadrianus’ Gedenkschriften. Als ik Williams goed begrijp, was het zijn bedoeling de ‘Romeinsheid’ van Augustus en het begin van het keizerlijk Rome te vatten en inzichtelijk te maken. Dat was niet Yourcenars oogmerk.

Yourcenars thema is de werkelijk onafhankelijke mens. (dat is ook het thema van haar andere historische roman, Het hermetisch zwart, rdv.) Zij beschreef in haar roman ook de het innerlijke conflict in Hadrianus tussen de keizer als hedonist en als stoïcijn. Yourcenars voorkeur voor Hadrianus, geplaatst in de tweede eeuw met een relatieve (gewapende) vrede onder de Pax Romana is verklaarbaar. Het riep bij haar parallellen op met de zich aandienende periode na de Tweede Wereldoorlog met een gecontroleerde stabiliteit, de zogenoemde Pax Europeana, nu gegarandeerd door de rivaliteit en het evenwicht van twee grootmachten.

Overigens kan ik de beide romans van Yourcenar ook van harte aanbevelen, net als Augustus van John Williams.

Ik kan zelf niet zo goed kiezen tussen Augustus en Butcher’s Crossing. Persoonlijk vond ik Stoner wat minder. Die roman vond ik net te veel van het goede.

Marguerite Yourcenar

* Ab urbe condita (ook wel afgekort als AUC) is de titel van het door Titus Livius geschreven monumentale werk over de geschiedenis van het Romeinse Rijk.

Het werk beschrijft in 142 boeken (libri) de geschiedenis vanaf de stichting van de stad (ab urbe condita), gedateerd op 753 v.Chr., tot aan de tijd van Livius zelf (rond het jaar 10). Van de 142 libri zijn alleen de boeken 1-10 en 21-45 bewaard gebleven, evenals enkele fragmenten van andere boeken.

Livius zette zijn geschiedenis op in de vorm van annalen, hiermee trouw blijvend aan de traditionele vorm van geschiedschrijving in het oude Rome, in tegenstelling tot Sallustius die zijn werken (onder andere Bellum Catilinae, Bellum Jugurthinum) in de vorm van een monografie schreef. In de oorspronkelijke opzet omvatte AUC 150 libri, die de periode vanaf de stichting van Rome tot de dood van Augustus in het jaar 14 moesten beschrijven, maar door de dood van Livius in het jaar 17 bleef zijn monumentale werk beperkt tot 142 boeken. De beschrijving van elk jaar begon op de Idus van maart van dat jaar door de consuls voor het jaar te noemen. Dit was volgens sommige wetenschappers ook de manier waarop de Romeinen hun jaren telden (in tegenstelling tot Ab urbe condita).

Hoewel niet alle boeken bewaard zijn gebleven weten we toch wat de boeken beschreven, met dank aan andere klassieke schrijvers die inhoudsopgaven en samenvattingen maakten.

Livius werd steeds uitgebreider in zijn beschrijvingen naarmate hij dichter bij relatief recente geschiedenis van toen kwam, het einde van de Republiek en het begin van het principaat. In zijn voorwoord (Praefatio) geeft hij hier zelf een reden voor:

..et legentium plerisque haud dubito quin primae origines proximaque originibus

minus praebitura voluptatis sint, festinantibus ad haec nova..

..ongetwijfeld zullen de meeste lezers minder genoegen scheppen in de oorsprong

en het eerste begin en zich haasten naar deze moderne tijd.

De verdichting van zijn beschrijvingen had waarschijnlijk ook te maken met het feit dat er veel meer informatie over de recentere tijden beschikbaar was..(bron)

Over de auteur:

John Edward Williams (Clarksville, 29 augustus 1922 - Fayetteville, 3 maart 1994) was een Amerikaans schrijver. Hij werd vooral bekend door zijn romans Stoner en Augustus. Dat laatste boek werd in 1973 bekroond met de National Book Award.

Williams was afkomstig uit een boerenfamilie. Zijn stiefvader was conciërge. Na een weinig succesvolle schoolloopbaan, werkte hij een tijdje als journalist. Tijdens de Tweede Wereldoorlog diende hij bij de luchtmacht, onder andere tweeënhalf jaar in India en Birma. Terug in Amerika ging hij opnieuw studeren en haalde in 1949 een Master of Arts aan de Universiteit van Denver. Vervolgens studeerde hij nog Engelse literatuur aan de University of Missouri. In 1955 werd hij aangesteld als docent aan de Universiteit van Denver, waar hij doceerde in creatief schrijven.

Naast studieboeken en twee gedichtenbundels schreef Williams vier romans. Het bekendst zijn Stoner (1965, een semi-autobiografische roman over een docent aan de Universiteit van Missouri) en Augustus (1972, over de gewelddadige Romeinse keizer, bekroond met de National Book Award). Butcher’s Crossing uit 1960 werd in de 21e eeuw gepubliceerd na Stoner. Het werk van Williams wordt geprezen om zijn zorgvuldige, heldere en indringende schrijfstijl. Rivaliteit, afgunst en ambitie vormen belangrijke thema's in zijn werk, en vooral ook de vraag hoe gevoelige karakters daarmee omgaan. Ook begrip en onbegrip lopen voortdurend door zijn verhaallijn: de individuele mens kan nooit geheel gekend worden door de ander, wordt nooit geheel begrepen, ook niet door degenen uit zijn of haar directe omgeving.

Williams' romans bleven lange tijd onopgemerkt door het grote publiek, maar beleefden na een heruitgave van Stoner in 2006 door de New York Review Books een internationale heropleving. Stoner vertelt het indringende levensverhaal van een doorsnee docent Engels: zijn liefde voor het vak van leraar en voor de literatuur, zijn mislukte huwelijk en een intense relatie met een studente, een ongelukkige dochter die vroeg zwanger raakt, oppervlakkige vriendschappen die slechts diepgang krijgen als iemand overlijdt. Het laatste hoofdstuk, waarin Stoner zelf overlijdt, plaatst zijn leven in perspectief. Er is echter geen moraal, eerder een soort van verzoening met het leven zoals het was. Arnon Grunberg schreef bij het uitkomen van de Nederlandse vertaling van Stoner in 2012: 'Als u een boek wilt lezen dat uw leven zal veranderen, lees dan dit'. Maartje Wortel schreef in het NRC: 'Het allerbeste boek dat in 2012 uitkwam, een meesterwerk dat eindelijk echt eens de titel meesterwerk verdient'.

Williams ging in 1985 met pensioen aan de universiteit en overleed in 1994 aan longproblemen, 71 jaar oud. Een vijfde roman, The Sleep of Reason, bleef onvoltooid. Zijn eerste roman Nothing But the Night uit 1948 vond Williams zelf een mislukking.(bron)

Auteur: John Williams

Titel: Augustus

Uitgever: Lebowski

Verschijningsdatum: augustus 2014

Druk: 1e druk

Aantal pagina's: 432 pagina's

ISBN13: 9789048820603

Vertaald door: Edzard Krol

Categorieën: Literaire romans; Historische romans