Bernard Malamud – De fikser

Bespreking door Roosje

Uitgeverij J.M. Meulenhoff

Het grote joodse lijden

*spoilers*

Er zijn boeken waar ik moeite mee heb; dit is zo’n boek. Niet omdat het moeilijk geschreven is, niet omdat het onderwerp me niet interesseert, niet omdat het langdradig is, niet omdat ik er niets van snap, niet omdat ik me eraan erger. Maar het is vooral omdat het zo’n ongelooflijk zwaar onderwerp is, voor mij persoonlijk komt het aardig in de buurt van Primo Levi’s Is dit een mens? Een zwaar en zeer beklemmend onderwerp: unverfroren en bikkelhard antisemitisme. Als dit boek geen buddyread was - met Tea, en ik geloof zelfs dat dit boek mijn voorstel was - had ik het misschien niet uitgelezen.

Jakow Bok is een rasvoorbeeld van een schlemiel. Hij is al vroeg wees. Zijn vader werd gedood in een straatgevecht toen hij klein was. Zijn vrouw Raisl kan geen kinderen krijgen en loopt bij hem weg; zijn schoonvader zit hem achter de vodden over het geloof. Jakow gelooft niet, hij is atheïst, hij is Spinozist, hij is apolitiek; hij is arm; hij wil de sjtetl uit, hij wil leven in de grote stad, in Kiew (zo spellen de vertalers van het boek de Oekraïense stad, en ook spellen zij ‘Jakow’; ik volg dat) wil hij nu eindelijk eens geld verdienen. Hij is fikser, hij doet klusjes, hij is handig. Klusjesman zouden we misschien nu zeggen; het beroep ‘fikser’ wordt tegenwoordig anders gebruikt: iemand die problemen oplost, desnoods met geweld, vaak in dienst van een minder welwillend bedrijf of persoon.

Zijn aftocht uit de sjtetl is er een van de grootste zieligheid; zijn paard en wagen begeven het al voor hij de stad bereiken kan.

‘De knol stond, vastgebonden aan een paal, in het maanlicht toe te kijken. Hij ziet eruit als een oude jood, dacht de fikser.’ (1986: 27). 

In dit deel van het verhaal had ik meer medelijden met het oude paard dan met Jakow. Een schlemiel, een zeurpiet, een ontevreden sujet, ook al zit hem alles tegen in het leven.

In de stad komt hij terecht bij een antisemitische Rus, een dronkaard, met een manke dochter. Jakow verhult dat hij een jood is, want in dat deel van de stad mag hij zonder papieren niet verkeren. De dochter doet toenaderingspogingen, maar Jakow is op zijn hoede. De Rus stelt hem aan als toezichthouder in zijn steenfabriek.

Dan slaat het noodlot toe. Jakow wordt opgepakt door de politie en de beschuldiging luidt dat hij een rituele moord gepleegd heeft op een gojse jongen, wiens bloed hij gebruikt heeft, zoals joden kennelijk doen, om de paasmatses te bakken.

Het boek gaat over Jakows tijd in de gevangenis en zijn onwil om een moord te bekennen die hij niet gepleegd heeft. Eigenlijk weet iedereen wie de moord gepleegd heeft en dat is niet Jakow. De bewijzen ontbreken feitelijk, getuigenissen worden verzonnen en weer ingetrokken. De procesgang is een zootje.

Heel langzaam wordt het hem duidelijk dat zijn proces een politiek proces is. Hij is in dat proces, dat alsmaar uitgesteld wordt, niet de persoon Jakow Bok, maar hij is de verachtelijke jood. De zondebok die geslachtofferd moet worden. Enerzijds willen de Russen de joden flink een oor aannaaien, hun bloed vergieten, feitelijk een zoveelste pogrom veroorzaken en de boel eens flink opstoken. We schrijven circa 1910; een periode rommelt het al in de Russische politiek; bomaanslagen worden gepleegd, politieke tegenstand neemt toe. Anderzijds zijn er krachten die juist de pogroms tegen willen houden omdat die de Russische samenleving te zeer zullen ontwrichten. De tsaar is van goede wil, in zekere zin, maar een zwakkeling.

Politie en justitie willen het liefst dan Jakow zijn misdaad bekent en dan kan hij een mildere straf krijgen: 20 jaar Siberië of zo. 

 

Alles is erop gericht Jakow te laten bekennen zodat een proces vermeden kan worden. Bewijzen en getuigenverslagen zijn namelijk al te zwak. Alle soorten van martelingen worden hem aangedaan: pogingen tot verraad van medegevangenen, solitaire opsluiting, fysieke visitaties, slecht eten, dag en nacht boeien, vergif, bedreigingen, kou en hitte, slechte verzorging, you name it.

Jakow krijgt toch soms wel de trekken van de lijdende Christus. De Christus die in de woestijn overgeleverd is aan de grillen van de Duivel maar die niet versaagt.

De autoriteiten laten hem ook het Nieuwe Testament lezen, voor joden is dat zoiets als De Duivelsverzen voor orthodoxe moslims.

Maar Jakow geeft niet toe. Zo vasthoudend als hij was in zijn vroegere leven in zijn chagrijn, zo volhardend is hij in de gevangenis in zijn onschuld.

Toch zijn er verschillende mensen op zijn hand, zoals de onderzoeksrechter; een medegevangene; zijn schoonvader, zelfs zijn vrouw, zijn uiteindelijke advocaat en de nachtcipier; met de meesten loopt het niet goed af. Die mensen geven Jakow steeds weer moed. Langzaam weet hij dat hij niet alleen is.

Het boek eindigt ermee dat Jakow na 2,5 jaar voorarrest en 3 jaar nadat hij uit de sjtetl vertrokken is, eindelijk zijn proces krijgt. Hij krijgt het inzicht dat hij geen apolitieke jood is, dat hij moet kiezen. Hij is zich zijn eigen strijdbaarheid ineens verschrikkelijk bewust.

Al lezende dacht ik wel steeds: een dergelijke roman zou je op dit moment niet zo makkelijk meer schrijven. Ons idee van morele moed is enigszins veranderd. Wij benadrukken nu veeleer de dubbele kanten van de medaille. Ons idee van morele helden is veranderd. Wie si er nog een morele held? Oké, Gandhi, vermoed ik, Mandela en wie nog meer? Daar houdt het wel zo’n beetje op.

Dat ongelooflijk harde, niets ontziende antisemitisme, poeh, ja, natuurlijk weet ik dat; natuurlijk ben ik op de hoogte van de historische pogroms in oost-Europa en heb ik erover gelezen, toch valt dit boek in deze tijd, vlak voor 4 mei, me heel erg rauw op mijn dak. Heftig, heftig!

De stijl van Malamud is uiterst leesbaar. De oneliners die Jakow met name in het begin van het boek voortdurend ophoest, zijn heel komisch en ik moest wel steeds grinniken. De joodse humor is hier herkenbaar: een beetje zeuren en het dan toch ook maar weer een beetje nemen zoals het komt, of soms klinkklare onzin.

‘Waar gaat een mens heen als hij nergens is geweest?’ (ibid.: 30)

Jakow piekerde maar ‘met zijn halve wezen - de andere helft piekerde over zijn zorgen.’ (ib.: 30)

‘Een bange wolf moet het bos mijden.’ (ib.: 36)

‘Als er een fout te maken valt, moet ik ‘m altijd maken, dacht hij.’ (ib.: 52)

‘Een penning gespaard is er twee vergaard.’ (ib.: 63)

De fikser is een roman van Bernard Malamud uit 1966. Het boek werd geïnspireerd door het verhaal van Menahem Mendel Beilis, een onterecht gevangen gehouden jood in het tsaristische Rusland. Het proces rond Beilis in 1913 veroorzaakte internationale verontwaardiging. De roman won de Pulitzerprijs in 1967. 

Voor de roman The Fixer ontving Malamud in 1967 zowel de Amerikaanse National Book Award als de Pulitzer-prijs voor fictie. Het werk werd verfilmd in 1968 met in de hoofdrollen onder anderen Dirk Bogarde en Alan Bates (Oscar-nominatie voor beste mannelijke hoofdrol). (Wikip.)

Malamud zelf is geboren in New York, Brooklyn, uit joods-Russische ouders.

https://www.volkskrant.nl/wetenschap/het-joodse-lijden-verhalen-van-bernard-malamud-tonen-groeiend-meesterschap~b6eca5d0/ :

‘In Amerika behoorde Malamud tot de vooraanstaande, joods-Amerikaanse schrijvers, van wie er na de oorlog nogal wat wereldfaam verwierven,zoals J.D. Salinger (1919), Saul Bellow (1915), Norman Mailer (1923) en Philip Roth (1933).

Malamuds naam werd ook wel in verband gebracht met die van Izak Bashevis Singer, de laatste grote vertegenwoordiger van de Jiddische literatuur, maar die vergelijking gaat maar zeer ten dele op. Malamud was te zeer een kind van zijn tijd om zijn werk geheel en al te modelleren naar een vertrouwde traditie. Voor de joodse bevolking van New York was die trouwens minder vanzelfsprekend dan in het oude Oost-Europa, met zijn getto's en armoe.’

‘Toch wekt het werk van Malamud meer de indruk tot de Amerikaanse 'immigranten-literatuur' te behoren dan dat van zijn leeftijdgenoten Salinger en Bellow, en zeker meer dan het werk van een jongere vakgenoot als Philip Roth, de inmiddels ook al bejaarde dwarskont, die de soms wat ouderwetse, maar ook zo aimabele Malamud als iemand uit een andere wereld moet hebben ervaren.’

Ik heb ook wat gelezen in Roths essaybundel Waarom schrijven? uit 2018, met name de stukken die gaan over Bernard Malamud. Het is duidelijk dat Roth de oudere Malamud niet te zeer wil aanvallen maar Roth heeft het niet zo op het het soort slachtofferige jood uit het oude Europa. Je moet hier wel een beetje tussen de regels door lezen. Roth heeft het evenmin op de overassertieve jood, die de menigte wel eens een lesje zal leren en die het aangedane leed uit het verleden te vuur en te zwaard zullen bestrijden.

Philip Roth zit er een beetje tussenin, denk ik. Hij voelt zich voornamelijk een Amerikaanse jood; zijn grootouders kwamen uit Gallicië; dat is nu Polen. Hij onderzoekt wat het is om een Amerikaanse jood te zijn, zo kan ik het het beste formuleren, denk ik.

Natuurlijk ben ik blij dat ik het boek gelezen heb, maar het viel me niet licht. Malamud bevrijdt de jood uit zijn slachtofferrol zou je kunnen zeggen. Jakow Bok ontdekt dat hij een strijdbare jood is. Maar jood is hij. Jakow Bok probeert wel te leven als Rus, dus niet-jood, maar dat lukt hem niet. Ik denk dat Philip Roth dat een beetje te ver vindt gaan. Roth schrijft absoluut over de zwarte kant van het menszijn, maar ‘zijn’ joden zijn meer gewone mensen dan joden. Malamud beschrijft in De fikser juist de jood, die niet anders dan jood kan zijn, al verkent Jakow via Spinoza en het Nieuwe Testament zijn grenzen. Met dit alles zo te schrijven begeef ik me misschien op glad ijs. Sommige kwesties liggen ontzettend gevoelig, maar die kwesties zijn ook voor mij gevoelig.

Dat dit boek mij heel zwaar op de borst ligt, is een persoonlijke kwestie. Niemand zal het een licht boek vinden, maar voor anderen ligt misschien het zwaartepunt meer op het ethisch-morele vlak: de man, de jood, die blijft staan te midden van alle ellende, die zich niet verloochent al kost het hem zijn leven. En niet dat dat zonder slag of stoot gaat, absoluut niet, Jakow gaat regelmatig door de hel en weer terug.

Voor mij weegt het pure haatdragende antisemitisme vooral heel zwaar.

Titel: De fikser

Auteur: Bernard Malamud

ISBN: 9789029091688

Uitgeverij J.M. Meulenhoff

Vertaling: L. Coutinho

Pag.: 360

Genre: fictie

Verschenen: 2016

Victor Hugo - De klokkenluider van de Notre Dame

Recensie door Roosje

Uitgeverij Athenaeum

*spoilers*

Notre-Dame de Paris, een eerbetoon

Dit is alweer zo’n dik boek en ik weet niet hoe te beginnen. Dan maar weer met de eerste zin. De eerste zin is een zowel troefkaart als een zwaktebod, maar wel een klein houvast voor een zo omvangrijk werk als deze romantische roman van Victor Hugo. Ik vermoed dat ik weer via ‘va et vient’ door het verhaal zal galopperen maar misschien valt het ook wel mee. 

On verra...

‘Vandaag is het driehonderdachtenveertig jaar, zes maanden en negentien dagen geleden dat de Parijzenaars wakker werden van het luide gebeier van alle klokken in de drie delen van de stad: het Eiland (de Cité), de Hogeschool (l’Université) en de Stad (la Ville). Niet dat de geschiedenis aan deze 6e januari 1482 een herinnering bewaard heeft. Er was niets ongewoons aan het voorval dat al vroeg in de morgen de klokken en de burgers van Parijs zo in beweging bracht.’ (1996: 21). (De vertaler, Halbo C. Kool, koos ervoor sommige namen te vertalen.)

Wat kun je allemaal opmaken uit zo’n eerste zin? Een alwetende verteller brengt ons van zijn tijd, die bij de eerste uitgave ook ‘onze’ tijd was, bijna 350 jaar terug in de tijd, de late Middeleeuwen/vroege-Renaissance. De plaats is Parijs, en het is duidelijk dat de Lichtstad dan nog maar bestaat uit l’Île de la Cité, l’Université en Ville, slechts een fractie van het Parijs uit de eerste helft van de 19e eeuw, de tijd waarin Victor Hugo deze roman schreef. Ook lezen we dat in Parijs de kathedraal de Notre-Dame de voornaamste plek is. L’Île de la Cité was een van de eerste plekken in het oude Parijs die bewoond waren. En in de Notre-Dame zijn de klokken van het grootste belang, die klokken reguleren het leven van de gewone Parijzenaar. Het was een gewone morgen bovendien, wel de morgen, zo blijkt even later, van het Saturnaliën-feest, een soort van carnaval, maar een morgen voor de gewone man, niet voor de vorst, niet voor de adel, niet voor de hoge geestelijkheid. Dus: late Middeleeuwen / Renaissance, de gewone man en het gewone leven, de Notre-Dame, de klokken.

Wie zijn de belangrijkste personages?

De mooie zigeunerin Esmeralda met haar geitje Djali, met de gouden hoefjes en de gouden hoorntjes.

Quasimodo, de eenogige, dove en gebochelde klokkenluider van de Notre-Dame, aangenomen zoon van:

Claude Frollo, de aartsdiaken van de kathedraal.

Phoebus de Chateaupers, aanvoerders van ‘s konings troepen; losbol, vrouwenversierder en hypocriet.

de kluizenaarster en ex-straatmadelief Paquette.

Pierre Gringoire, een dichter en filosoof, die op die dag een wanhopige poging doet om mensen naar zijn toneelstuk te laten kijken. Maar niemand is geïnteresseerd; hij voelt zich wel een halve Shakespeare (haha) maar kan nog geen vlo begeesteren met zijn hoogdravende gewauwel.

Er komen nog veel meer personages in voor, ook bijvoorbeeld Lodewijk XI, uit het huis Valois; hij is weliswaar veroorzaker van de uiteindelijke dood van Esmeralda maar dankzij zijn nare, hautaine, vooringenomen karakter, - en daardoor icoon van het Frankrijk van voor de Revolutie van 1789 -, maar een imposant literaire rol speelt hij niet.

Veel mensen die de film hebben gezien en vooral de Disneyfilm, vermoed ik, want ik heb die nooit gezien, zullen teleurgesteld zijn als zij het oorspronkelijke verhaal van Hugo gaan lezen. Vele zullen het langdradig vinden en hoogdravend, en dat is toch echt niet het geval. Nee, dat is een onjuiste opmerking van mij. De verwachting waarmee je begint aan een boek is van groot belang. Ik probeer - maar slaag daar veelal niet in - een boek zonder verwachting open te slaan. Mijn verwachting - of vrees is een beter begrip - bij dit boek was dat ik het inderdaad een beetje ouderwets en langdradig zou vinden. Maar vanaf de eerste zin bleek deze roman - mijn eerste van Victor Hugo - één grote literaire belevenis te zijn. Vanaf de eerste zin was ik helemaal om en zat ik ook direct in het verhaal.

Ja, dat verhaal... is dat het verhaal van het naïeve meisje Esmeralda, dat verliefd is op de notoire losbol Phoebus, die wel zijn naam gemeen heeft met de grote Griekse god maar zeker niet zijn goddelijkheid; de opoffering van Quasimodo; en de verzengende hartstocht van Claude Frollo? Ja, een beetje, maar vooral is het het verhaal van de Notre-Dame in het middeleeuwse / vroeg-renaissancistische Parijs. Wat voor de mensen uit 1482 de gewoonste zaak van de wereld is, zo’n architecturaal schitterend gebouw, is dat voor de mensen van drie eeuwen later niet zo:  de verwording van de kathedraal en de stad en de hele beschaving kondigen zich al aan in een nieuwe uitvinding: de boekdrukkunst. Dit is zo komisch: boekhandelaren zouden hun negotie kunnen verliezen: prachtige handschriften worden vervangen door vieze gedrukte boeken; wat een schoffering; de wereld zal vergaan! Little did they know: de wereld zou opengaan voor de boekhandelaar. Hmm, is dat anno 2019 nog zo, met de komst van het e-book?

‘Ongetwijfeld is ook nu de Notre-Dame te Parijs nog een groots en prachtig bouwwerk. Maar hoe mooi het ook in zijn ouderdom is gebleven, toch is het moeilijk niet te zuchten en zich niet te verontwaardigen bij de vernederingen, de verminkingen zonder tal, die èn de tijd èn de mensen het eerbiedwaardige monument hebben aangedaan, zonder respect voor Karel de Grote, die er de eerste en voor Philips II, die er de laatste steen van heeft gelegd. [...] ..een grootse symfonie in steen, [...]; de kolossale arbeid van een man en een volk, te zamen één en veelvormig als de zangen van Homerus en de romanceros, van wie ze de zuster is; wonderlijk resultaat van de samenwerking van alle krachten van een tijdperk waarvan elke steen honderdvoudig de verbeelding van de vakman, beheerst door de gave van de kunstenaar naar voren laat komen; in één woord een soort menselijke schepping, machtig en onuitputtelijk als de goddelijke schepping waaraan ze haar dubbele aard schijnt te hebben ontleend: verscheidenheid, eeuwigheid.’ (ib.: 121-122)

Bladzijden lang duurt de lofzang op de grote kathedraal, die een arme zigeunerin een wijkplaats bood voor haar achtervolgers, en haar klokkenluider die haar - Esmeralda - het leven terugschonk. En eerlijk gezegd vind ik Hugo’s observaties en lofzangen, kritiek op situaties en mensen, zijn ongelooflijk humor, die bijna van elke pagina afspat een stuk interessanter dan het melodrama van Esmeralda, Quasimodo en Frollo. Het melodrama is ook wel weer van dien aard dat je erom kunt glimlachen.

Ik ben er niet helemaal zeker van of Hugo met zijn liefdesdrama een serieuze les te leren geeft, hij het écht heel serieus neemt, of dat hij er eigenlijk ook om moet lachen, misschien een beetje grimlachen. Het is wel zo dat tragische liefdesdrama’s horen bij de literaire romantiek.

Hugo is een Frans romantisch auteur. En voor mij de eerste Franse romanticus die ik lees, afgezien van Alexandre Dumas - ik heb het toch maar eventjes nagezocht. Het grootste romantische kenmerk in deze roman is de vlucht uit het heden naar het verleden; de Middeleeuwen/vroege-Renaissance zijn een geliefde historische periode voor literaire romantici, denk ook aan Walter Scott met Ivanhoe bijvoorbeeld. In het verleden, toen alles mooier, authentieker was, gevoeliger, mysterieuzer, etherischer, vol tovenaars, waarzeggers (hier: de zigeuners bijvoorbeeld en de voorspellingen, handlezerij e.d.). Tussen twee haakjes: Hugo noemt Rembrandt, onze nationale trots, de ‘Shakespeare van de schilderkunst’. Helemaal consequent in zijn Middeleeuwen/vroege-Renaissance-verering, is Hugo niet, want er schittert toch duidelijk lof voor de Franse Revolutie door zijn roman heen.

Politiek en juridisch gezien heeft Hugo het niet zo op middeleeuwse/vroege-Renaissancistische omstandigheden. Uitgebreid gaat hij in, tongue in cheek dan weer loud and clear, op juridische en politieke misstanden en willekeur. Gelukkig brokkelt de stenen galg op la Place de Grève, - het plein was trouwens nog tijdens de Franse Revolutie in gebruik, geen galg maar guillotine -, aan het eind van het boek af; bijna alsof Esmeralda zijn laatste slachtoffer is geweest.

Het exotisme, in de gedaante van de zigeuners, die van buiten Frankrijk kwamen, krijgt zijn opperste vorm in de persoon van Esmeralda, van wie ik meteen al vermoedde dat zij wellicht geen échte ‘Egyptische’ zou zijn. Alle zigeuners zijn boeven en dieven, met hun eigen samenleving and stuff, maar zij is goed en lief en naïef.

Elementen als tragische liefde (Esmeralda, Frollo, Quasimodo, ook van Paquette voor haar dochter), het wees-zijn, de verwarring die ontstaat, opoffering (Quasimodo), ontembare hartstocht (Frollo), dierenliefde wellicht (Djali) kun je ook rekenen tot de literaire romantiek.

De schrijver Pierre Gringoire speelt een ondankbare rol; hij had de chroniqueur kunnen wezen van dit verhaal van de Notre-Dame en Quasimodo en Esmeralda, maar hij houdt vast aan de classicistische, academische stijl. Gringoire is een classicist, een academist, hij zit gewoon fout, de verkeerde literaire stijl hanteert hij; een stijl waartegen Hugo zich in zijn tijd verzette; Gringoire heeft geen toekomst; hij moet weg. Het classicisme is volgens mij toch van een latere periode dan 1482, maar ja, kniesoor die daarop let. Het ging Hugo erom zijn literaire tegenstanders, de academisten, eens flink de oren te wassen; dan kijk je niet op een paar jaar. Lastige term, dat classicisme.

-- Wikipedia zegt o.a.:

'Het classicisme is een beweging, die tussen ca. 1640 en 1720 een terugkeer naar de klassieke Griekse en Romeinse voorbeelden voorstond. De grote meesters van de renaissance dienden ook in hoge mate als voorbeeld voor de classicisten. Het classicisme behoort qua tijd tot de stijlperiode van de barok, hoewel het zich daar in zekere zin tegen afzet.Classicisme is een lastige term die in feite alleen maar duidt op een terugkeer naar de klassieken, maar die in verschillende delen van Europa niet altijd naar dezelfde periode binnen de kunstgeschiedenis verwijst. Zo wordt het palladianisme, dat vooral in Italië en het Verenigd Koninkrijk navolging vond, soms wel en soms niet bij het classicisme gerekend. In Duitstalige landen en in Oost-Europa wordt met Klassizismus de periode van het neoclassicisme (cursief van rdv) bedoeld, dat in feite een nieuwe golf van classicisme is aan het einde van de 18e eeuw. In de meeste andere landen wordt de term classicisme specifiek voor de periode tussen 1640 en 1720 gebruikt. In Duitsland, België, Nederland en Scandinavië is ook de term classicistische barok voor deze periode in zwang. De 17e-eeuwse architectuur van de Noordelijke Nederlanden wordt meestal aangeduid met Hollands classicisme.'

Opvallend is dat geen van de personages werkelijk sympathiek is. Aanvankelijk lijkt het erop dat Esmeralda tot de 'goeden' hoort; haar bedoelingen zijn goed, zij doet niemand kwaad, maar de volharding in haar liefde, - haar zinsbegoocheling is misschien een betere term -, voor het zeer nare karakter Phoebus, bewerkstelligt noodzakelijkerwijs en 'boontje-komt-om-zijn-loontje' haar ondergang.

Quasimodo is een moeilijk te grijpen personage. Hij is lelijk en wordt daarop afgerekend. Mensen lachen hem uit, misbruiken hem, belasteren hem. Zijn enige liefde betreft zijn klokken, die hem doof hebben gemaakt, en Esmeralda. Het is haar ondergang dat zij zo mooi is; iedereen valt voor haar, maar zij valt alleen voor een mooie nitwit en een hypocriete schurk, die haar laat vallen als een baksteen. Tragische liefde is het romantische element bij uitstek. Daarin verschillen Hugo en Goethe (Het lijden van de jonge Werther) niet; de wijze waarop zij dat vorm geven is een verschil van dag en nacht.

Mijn lofzang op dit boek kan niet groot genoeg zijn. Wat een boek! Van het begin tot het eind heeft deze flinke negentiende-eeuwse baksteen me ongelooflijk vermaakt en gesticht; ook heb ik nog het een en ander opgestoken van het middeleeuwse/renaissancistische Parijs.

Hugo zou deze roman geschreven hebben om geld op te halen om de verwaarloosde Notre-Dame te restaureren. Welke Franse auteur schrijft anno 2019 een hedendaagse lofzang op Parijs’ architecturale trots om haar te herbouwen? O, nee, tegenwoordig crowdfunden we via facebook; een stuk minder romantisch :-(

Auteur

Victor Marie Hugo (Besançon, 26 februari 1802 – Parijs, 22 mei 1885) was een Frans schrijver, dichter, essayist en staatsman en wordt beschouwd als een van de belangrijkste en invloedrijkste Franse romantische auteurs van de 19e eeuw. Hij schreef romans, gedichten, toneelstukken, essays en politieke toespraken en liet ook een uitgebreide briefwisseling na.

Victor Hugo werd sterk beïnvloed door François René de Chateaubriand. Hugo publiceerde zijn eerste dichtbundel in 1822. 

(Bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Victor_Hugo)

Titel: De klokkenluider van de Notre-Dame

Auteur: Victor Hugo

Vertaler: Willem Oorthuizen

Pagina's: 529

ISBN: 9789025310998

Uitgeverij Athenaeum

Verschenen: juni 2019

Mijn uitgave: Uitgeverij Contact, 1996 (antiquarisch)

Drago Jančar – Die nacht zag ik haar

Recensie door Tea van Lierop

Uitgeverij Querido

Krachtig verhaal over droom en werkelijkheid

Treffender kan dit verhaal niet beginnen. Het gekozen motto van H.C. Andersen ‘Onze gefantaseerde vertellingen, geschapen uit de werkelijkheid...’ is de gedroomde start van deze roman. Tijdens het lezen komt dit thema, droom en daarbij aansluitend de illusie, als een rode draad terug. Het zorgt voor een meerdimensionaal boek waarbij Stefan (Stevo) het hoofdpersonage, niet alleen zijn eigen verhaal vertelt, maar meteen een zeer interessant politiek tijdsbeeld geeft.

De keuze van de auteur zijn verhaal te laten vertellen vanuit vijf verschillende invalshoeken is erg geslaagd en belicht de personages van diverse kanten.

Er zijn vijf langere hoofdstukken met elk zijn verteller.

Als eerste lezen we Stevo’s verhaal. Hij blikt terug op zijn tijd met Veronika. Aan het einde van dat hoofdstuk komt hij terug op het gedroomde beeld en kennen wij zijn visie op zijn tijd met haar. Hoe Veronika en hij elkaar hebben leren kennen, hoe hun kennismaking uitgroeide tot een liefdesverhouding, welke straf de legerleiding in petto had voor Stevo en Veronika’s reactie hierop.

‘Die nacht zag ik haar, ze stond bijna levensecht voor me. Ze liep in het midden van de barak tussen de stapelbedden door, waar mijn kameraden rustig in hun slaap lagen te ademen. Ze bleef bij mijn bed staan en keek even naar me, als in gedachten verzonken en een beetje afwezig, zoals altijd wanneer ze niet kon slapen en door onze woning in Maribor rondliep, bij het raam bleef staan, op bed ging zitten en dan weer naar het raam liep.’

Het is geen spoiler wanneer ik hier meld dat de verdwijning van Veronika Stevo bezighoudt. Er hangt een waas van geheimzinnigheid rondom de periode waarin Veronika en haar man verdwenen. Er moeten mensen geweest zijn die er meer van weten. Wat is er gebeurd, speelde Veronica's lichtzinnige levenswijze een rol en wat was het ware gezicht van haar echtgenoot?

Welke posities werden er ingenomen tijdens de oorlog? Is er verband tussen de Partizanen en de mensen rondom het echtpaar?

Stevo is cavalerist in Ljubljana en krijgt het verzoek een rijke, verwende jongedame paardrijlessen te geven. Het vervolg zou zich kunnen laten raden, ware het niet dat er factoren zijn die zorgen voor een grillig verloop. Veronika bevindt zich in een totaal ander milieu. De lessen verlopen niet geheel zonder strubbelingen, de jongedame is behalve excentriek ook kritisch tegenover de cavalerie en weigert zich als een rekruut te laten behandelen. De discussies zijn levendige passages vol wetenswaardigheden over het leger en de politiek, met de aantekening dat Veronika geen boodschap heeft aan politiek, ze wil gewoon ‘leven’. Makkelijk om zo’n standpunt in te nemen wanneer je je kunt permitteren apolitiek door het leven te gaan.

 

Haar manier van zorgeloos leven zal niet zonder gevolgen blijven. In tijden van oorlog kan het geen kwaad een beetje voorzichtig te zijn met wie je omgaat en dat is wat Veronika juist niet doet. Verwikkelingen met personeel, omgang met een Duitse arts zullen niet zonder gevolgen blijven. De manier waarop - verteld vanuit meerdere perspectieven - onthult op een bijzondere wijze de waarheid, waarbij interacties tussen de personages en psychologische processen subliem weergegeven worden.

Een bijzonder ontroerende rol is weggelegd voor Veronika’s dementerende moeder. Ook zij wordt slachtoffer, niet in de zin van fysiek verdwijnen, maar ze snapt helemaal niets van al het tumult om haar heen. Weet niet waarom ze moet verhuizen van de prachtige plek waar ze voorheen riant gehuisvest was bij haar dochter en schoonzoon. Wel heeft ze af en toe zeer heldere momenten, vooral wanneer er een gezicht opduikt dat haar in een klap terugbrengt naar een vroeger moment en zorgt voor een memorabele passage in de ontknoping.

‘Ze waren allemaal vrolijk en uitgelaten, en vanuit de ramen en vanaf de balkons werd er naar ze gezwaaid. Ineens zag ik een man die even stil bleef staan en naar boven keek, naar mijn raam en naar mij, leek het. Het was een gedrongen man met brede schouders, hij had donkere wallen onder zijn ogen, zoals je ziet bij mensen die de hele nacht opblijven of slecht kunnen slapen. Zijn gezicht kwam me bekend voor, misschien was hij een van de mensen die bij ons op het landgoed werkten. Ik schrok een beetje van de manier waarop hij keek, ik zag daarin iets bekends, maar ook iets vreemds. Toen draaide hij zich om, liep door en verdween in de menigte.’

Lees dit boek en laat je meevoeren in het gevoelsleven van mensen die leefden in een onrustige tijd en die niet altijd de consequenties konden overzien van hun keuzes. Een universeel gegeven en daarmee herkenbaar. 

 

De auteur

Drago Jančar (Maribor, 13 april 1948) is een van de belangrijkste hedendaagse Sloveense schrijvers. Hij is ook actief als scenarioschrijver, toneelschrijver en essayist. Hij staat in zijn thuisland eveneens bekend om zijn maatschappelijk engagement en zijn kritische houding tegenover de politiek.

Drago Jančar begon als tiener al met schrijven en zijn werken staan onder invloed van het modernisme. Een van zijn centrale thema’s is het conflict tussen het individu en repressieve instellingen zoals gevangenissen, psychiatrische ziekenhuizen, militaire kampen en slavernij (zie Jančars roman De galeislaaf). Jančar staat bekend om zijn laconieke en uiterst ironische stijl, die tot uiting komt in tragikomische wendingen. In veel van zijn romans onderzoekt hij concrete gebeurtenissen en omstandigheden uit de Centraal-Europese geschiedenis, wat voor hem een voorbeeld van de condition humaine is.

Jančar staat niet alleen kritisch tegenover de politieke situatie in zijn eigen land, in zijn essays laat hij zich ook uit over buitenlandse problemen zoals bijvoorbeeld in Kort bericht uit een lang belegerde stad (Kratko poročilo iz dolgo obleganega mesta), waarin hij contempleert over de Oorlogen in Joegoslavië en hij de rol van intellectuelen in etnische, nationale en politieke kwesties problematiseert. Tijdens de jaren 90 voerde hij een polemiek met de Oostenrijkse schrijver Peter Handke over het uiteenvallen van Joegoslavië.

Titel: Die nacht zag ik haar

Auteur: Drago Jančar

Uitgever: Queido

ISBN: 9789021406954

Vertaling: Roel Schuyt

Genre: fictie

Pag.: 224

Verschenen: 2010, deze editie 2018

Kent Haruf – Onze zielen bij nacht

Recensie door Tea van Lierop

Hollands Diep

Weemoedig en universeel menselijk verhaal

Deze roman is het laatste werk van Kent Haruf, hij overleed een dag nadat hij het typoscript had ingeleverd bij zijn uitgever, dit geeft het boek iets extra’s mee. Het thema lijkt hiermee een voorbode van zijn eigen einde.

Een ogenschijnlijk vanzelfsprekend verhaal van twee mensen die door het lot verbonden worden krijgt een bizarre wending. De twee, Addie Moore en Louis Waters kennen elkaar al jaren, het zijn buren. Hun partners leven niet meer en op een dag trekt Addie de stoute schoenen aan en stelt Louis voor de nacht bij haar door te brengen, om te praten. Een opmerkelijk voorstel, maar zoals de auteur de boodschap brengt klinkt het heel natuurlijk, de nacht kan lang en eenzaam zijn wanneer je alleen bent.

[…] ‘Ja. Ik heb een soort voorstel. Oké. Geen aanzoek zei ze. Dat had ik ook niet gedacht. Maar het lijkt er wel op. Ik weet alleen niet of ik het over mijn lippen kan krijgen, ik heb ineens koudwatervrees. Ze lacht een beetje. Dat lijkt ook wel een beetje op getrouwd zijn, hè? ‘[…]

Louis verschijnt op een avond met een logeertasje bij zijn buurvrouw. Het begin is wat ongemakkelijk ondanks de souplesse waarmee Haruf het proces beschrijft, aan de ene kant is er de vanzelfsprekendheid en aan de andere kant de ongewoonheid van de situatie.

Enige discretie is gewenst, want wat zal de buurt ervan denken wanneer Louis ‘s avonds laat op bezoek gaat bij Addie? Geroddeld wordt er toch, oplettende buurtbewoners merken heus wel dat hun buurman erg veel energie heeft wanneer hij de hele nacht niet thuiskomt. Langzamerhand laten ze hun voorzichtigheid varen.

Tijdens hun gesprekken komt hun verleden tot leven. Het decor is Holt, een fictief stadje in Colorado. Beiden durven zich uit te spreken.

‘Wat zou je verder nog willen weten? Waar je vandaan komt. Waar je bent opgegroeid. Hoe je als meisje was. Wat je ouders voor mensen waren. Of je broers en zusters hebt. Hoe je Carl hebt leren kennen. Hoe je relatie met je zoon is. Waarom je in Holt bent komen wonen.’

Ook zaken die gevoelig liggen komen aan de orde, af en toe wordt een vraag ervaren als te dichtbij en veroorzaakt irritatie en onzekerheid. Dit kan echter niet verhinderen dat de logeerpartijen door blijven gaan, hun relatie verdiept zich. Al die gesprekken geven een intieme blik op de levens van de twee geliefden, wat eerst slechts een gerucht was wordt nu een coherent verhaal over echtbreuk, dit betreft een escapade uit Louis’ verleden. Maar zo in het veilige donker kan hij erover vertellen. Genegenheid is er, seks speelt geen enorme rol, het gaat meer om andere intimiteit en verbondenheid.

Hun samenzijn was allang niet meer beperkt tot nachtelijke sessies, er kwamen uitstapjes met Addies kleinzoon en er kwam een hond. Deze gebeurtenissen worden zorgvuldig ingeleid, voorbereid en uitgevoerd en zorgen voor een sterke verbondenheid tussen Louis, Addie en haar kleinzoon. Dat de buurt lucht zou krijgen van hun relatie en hierover schande uitroepen wisten ze, maar dat familie ook problemen zou hebben met de situatie was niet voorzien. Hoe het proces van die afkeuring in zijn werk gaat is uiterst gewiekst en meedogenloos. Eigenlijk is het een universeel gegeven, maak mensen afhankelijk en schuw daarbij geen enkel middel, puur machtsmisbruik. Des te schrijnender is dan ook de brute kracht waarmee de zoon van Addie de zaak op scherp stelt. Hij misbruikt zijn macht als zoon en maakt hiermee de liefde van Louis en Addie onmogelijk.

De twee hebben hierop in eerste instantie geen antwoord. Door omstandigheden moet het tot een breuk komen en aan hun fijne tijd komt een einde.

Dit boek is een echte parel, eentje waarin je je mee laat trekken de diepte in en waarin je volledig kunt meeleven. Alle gevoelens komen aan bod: verbazing, vreugde, liefde, warmte, boosheid en vooral compassie. Het is een staaltje van verbeelding van de auteur en ik ben benieuwd naar zijn andere romans, deze stijl smaakt beslist naar meer Hafur, hij laat de mens laat zien in al zijn kwetsbaarheid en macht. 

De auteur

Kent Haruf is de auteur van vijf eerdere romans. Hij werd onderscheiden met o.a. de Whiting Foundation Writers' Award, de Mountains & Plains Booksellers Award, de Wallace Stegner Award en begiftigd met een eervolle vermelding van de PEN/Hemingway Foundation. Hij stond op de shortlist voor de National Book Award, de Los Angeles Times Book Prize, en de New Yorker Book Award. Hij overleed in november 2014 op 71-jarige leeftijd.(bron)

Titel: Onze zielen bij nacht

Auteur: Kent Haruf

Uitgever: Hollands Diep

Vertaling: Irving Pardoen

ISBN: 9789048841370

Pag.:176

Genre: fictie

Verschenen: 2017

Oek de Jong - Zwarte schuur

Recensie door Roosje

Uitgeverij Atlas Contact

De kraaien, de klei, het lijden en de seks

Maris Coppoolse is een gevierd Nederlands schilder. Hij is met zijn vrouw Fran op weg door een klef en benauwd Amsterdam naar zijn overzichts-tentoonstelling in het Stedelijk Museum in Amsterdam. Veel hoger kun je als beeldend kunstenaar in Nederland niet stijgen.

‘Zwijgend zaten ze in de taxi. Damp steeg op van het drogende asfalt. Door de halfopen ramen, kwam een vochtig-warme lucht naar binnen. Bij een stoplicht staken drie natgeregende meisjes lachend over, hun jurkjes klevend aan hun lichaam. De taxi vorderde langzaam in de namiddagspits van Amsterdam, de chauffeur hing verveeld opzij.’ ( 2019: 9)

Oei, dat wordt geen vrolijke vernissage, denk ik, daar is iets grondigs loos. En dat blijkt ook vrijwel ogenblikkelijk zo. Fran en Maris (ongetwijfeld naar de broers Maris: Matthijs, Willem, Jacob, in willekeurige volgorde, ik moet altijd hard nadenken over hun voornamen; negentiende-eeuwse schilders, Haagse school; dank dat dit niet wordt uitgelegd!), Fran en Maris dus, zijn compleet uit elkaar gegroeid. Ze hebben geen seks meer; ze ergeren zich aan elkaar over alles wat ze doen, denken en ondernemen. Frans dochter en Maris’ oogappel Fran komt over uit Syrië/Irak, waar ze als fotograaf werkt. Pleegzoon Thijs, werkzaam op de buitenlandredactie van een grote krant, is er natuurlijk ook. De directeur, Beatrix Ruf - ze wordt niet met name genoemd, maar ik vul dat toch maar even in -, en 800 gasten wachten hem op.

Maris raakt van streek door een eigen schilderij: een Japanse schelpdierduikster wordt levenloos met een touw rond haar lijf uit het water gehaald. Het is een schilderij naar een foto. Een onheilsgevoel neemt direct de controle over. Dood, touw, vrouw, naakt, vrijwel naakt.

Een groot artikel over hem in een tijdschrift maakt zijn ellende compleet. Het gaat over een noodlot dat geschied is in zijn jeugd op een Zeelands eiland.

Ik zal niet veel prijs geven over de inhoud van deze roman. Door middel van flashbacks -  back and forth, zo noem ik dat altijd maar, dus uit verschillende periodes van het hoofdpersoon en die niet op een chronologische wijze tot ons komen - raken we als lezer op de hoogte van Maris’ moeilijke leven: een existitiële buitenstaander - zoiets als de hoofdpersoon van Doeschka Meijsing, Robinson, maar dan vele malen dramatischer, schilderachtiger en kleurrijker.

Natuurlijk speelt de schilderkunst een grote rol: Picasso, Van Gogh, de middeleeuwse religieuze schilder Grünewald. Als Maris diens triptiek in Colmar gaat zien en daar helemaal ondersteboven van raakt, heeft hij ‘de heilige leeftijd’ van 33 jaar bereikt; zijn leven kan niet ellendiger zijn dan dat van de getormenteerde Christus, die op 33-jarige leeftijd aan het kruis het leven liet, voor ons, arme schapen in grote nood; agnus dei qui tollis peccata mundi.

Al van jongs af aan voelt Maris zich anders, anders dan iedereen om hem heen. Hij is zijn moeders oogappel maar ook is hij haar mislukkeling; zij straft hem hard; hij doet altijd anders dan zij wil; hij stelt haar teleur; juist nog meer stelt hij haar teleur omdat hij haar lieveling is. Als kind al kan hij goed tekenen, maar dat is op een dorp tussen boerderijen en kleiïge akkers een soort van kaïnsteken.

De thema’s uit deze roman spreken me geweldig aan: immens schuldgevoel; het gevoel er niet bij te horen; niet weten wat met het leven aan te vangen; de zwaarte van dat leven; de verlammende werking van seksualiteit die feitelijk beleefd wordt als zondig en die daarom niet genoten kan worden; het moeilijke schildersleven; nadruk op lijden en religieuze vervoering, hoop op verlossing, wanhopen dat de verlossing nooit komt; kortom totaal verloren lopen.

De dubbele gevoelens met betrekking tot seksualiteit en de beleving ervan, het schuldgevoel dat hiermee samenhangt; de hoop of wanhoop op verlossing, al die thema's ‘schopt’ De Jong als het ware en op een geweldige wijze bij ons binnen; hij duwt ons er ruw met onze neus in. Het is dan ook niet de thematiek die mij dwars zit in deze roman. Ik had me enorm verheugd op dit nieuwe boek, want ik ben altijd een liefhebber van Oek de Jongs werk geweest. Maar het valt me tegen, en dat schrijf ik met lood in mijn schoenen en schaamrood op de konen.

Het kan zijn dat mijn smaak veranderd is. Ik heb immens veel gelezen de laatste jaren, laten we zeggen, sinds ik De Jongs Pier en oceaan gelezen heb. Ik zie een duidelijke overeenkomst in beide boeken. Een kind dat het met zijn ouders, of een der ouders maar moeilijk kan vinden. Een kind dat zich letterlijk misplaatst voelt. Deze thematiek is majestueus, een beetje taboe ook. Wie durft er toe te geven dat hij het met zijn moeder slecht kan vinden; wie durft te erkennen dat zij haar kind eigenlijk niet bemint?

Wat mij tegenstaat in deze roman is dat mij, de lezer, te veel wordt uitgelegd. Een gebeurtenis met betrekking tot de dood wordt voorafgegaan door een beleving van Maris in kleuren: zwart, blauw en geel; zwart van de kraaien. De schilder Van Gogh, die ook een niet al te vrolijk leven heeft gehad en een geobsedeerd schilder was, is dan al ter sprake geweest. Dan denk ik bij kraaien, akker, geel en blauw direct aan Van Gogh laatste schilderij. De Jong wil het zekere voor het onzekere nemen en noemt de Franse Brabander toch even bij naam. Voor mij is dat een beetje een zwaktebod. Maar het kan ook aan mijn leeservaring liggen. Onlangs (her)las ik bijvoorbeeld Robinson van Doeschka Meijsing. Een van Meijsings opvallende manieren van schrijven is dat zij intertekstualiteit gebruikt om haar verhaal een enorme diepte te geven. Maar zij legt de lezer niets uit. Ik geef toe dat niet iedere lezer alle verwijzingen zal herkennen. Ik zal zeker ook niet al haar ‘puzzeltjes’ oplossen.

Mijn bezwaar tegen Zwarte schuur is, zoals ik al schreef, dat de auteur mij te veel uitlegt. Dat Maris lijdt aan zijn leven, aan zijn seksualiteit, dat zijn schuld op hem drukt als het zware kruis van Christus, hoeft De Jong niet voortdurend uit te schrijven. Te vaak lees ik zinnen als: Maris dacht aan zijn schuld of woorden van gelijke strekking. Verhaaltechnisch heet dat: te veel ‘tell’ en te weinig ‘show’. Het tonen is er wel degelijk en er zijn wondermooie stukken in deze roman, maar te weinig naar mijn gevoel. En op zich vind ik ‘tell’ ook niet altijd ‘verkeerd’, ‘fout’; het is de manier waarop een auteur dat doet. De Jongs schrijfstijl is niet te moeilijk, bij het karige, het journalistieke af, maar dat bekoort me in deze roman niet.

Psychologisch is het boek heel sterk en ik ben een grote liefhebber van zware thematiek, ook bijvoorbeeld bij Jeroen Brouwers, bij tal van Nederlandse auteurs natuurlijk, het lijkt haast een Nederlands thema, maar de uitwerking ervan en vooral het vele expliciteren - begrijp je wel, lezer, wat ik bedoel? - storen mij.  Ook het religieuze aspect kan mij bekoren.

De herhaling van motieven vind ik in Zwarte schuur ook een beetje aan de opzichtige kant. Ik snap dat niet helemaal van mezelf, want ik ben behoorlijk tuk op motieven en hun herhaling, zoals bij bijvoorbeeld Jeroen Brouwers of Thomas Mann.

Ik sta een beetje alleen in mijn opvatting, in mijn matige waardering van Zwarte schuur, maar dat is dan maar zo.

Ik ga het oudere werk van Oek de Jong herlezen, en hoop op verlossing.

‘Hij hoorde de stem van het bleekblonde meisje: een hese stem. De stem van Matty* was van nature een beetje hees geweest. Hij staarde naar de broodjes in de glazen buffetkast. Het was of Matty hem in een nieuwe gedaante verscheen - in de rij voor het buffet op een veerboot. Zij, het meisje met de hese stem dat jongens uitdaagde en voor ze wegrende. Het meisje dat hij had bewonderd omdat ze zo hard kon lopen en met abrupte wendingen alle jongens van zich afschudde, terwijl ze lachend over haar schouder keek. Het stoere meisje dat zich geen raad wist met de ondoorgrondelijke jongen op wie ze verliefd was geworden.’ (ib.: 489)

*Matty is het meisje om wie alles draait in deze roman; een omgekeerde muze, een zwarte muze.

Auteur

Oebele Klaas Anne (Oek) de Jong (Breda, 4 oktober 1952) is een Nederlandse schrijver en de zoon van voormalig staatssecretaris Klaas de Jong Ozn. en Dies Windig. Zijn jeugd bracht hij door in Dokkum en Goes. Hij studeerde kunstgeschiedenis in Amsterdam.

Hij debuteerde in 1975 met "De onbeweeglijke Tze" in het Hollands Maandblad. In 1977 verscheen De hemelvaart van Massimo, een verzameling korte verhalen waarvoor hij de Reina Prinsen Geerligsprijs kreeg. In 1979 volgde zijn doorbraak met Opwaaiende zomerjurken, een roman die positief ontvangen werd door de pers en door lezers en die met de Ferdinand Bordewijk Prijs beloond werd. Zes jaar later, in 1985, verscheen Cirkel in het Gras. Deze roman was in vergelijking met de bildungsroman Opwaaiende zomerjurken van een heel ander slag, veeleer een ideeënroman. Dit boek werd ook goed ontvangen.

Hierna volgde er een stillere periode rond De Jong. De periode tussen 1985 en 1995 werd door De Jong in interviews een ‘donkere tijd’ genoemd. In deze tijd maakte hij – samen met Chris Rutenfrans, Yoeri Albrecht, René van Hezewijk, Peter Nelissen, Joost Vroege en Jaap Verraes – deel uit van de zgn. "Platoclub", een kring rond de schrijfster Andreas Burnier. Wel gaf hij in deze periode gastcolleges aan de universiteit van onder andere Amsterdam (1986) en Leiden (1993) en later ook nog in Berlijn (2000). Hij gaf les in het prozaschrijven (onder meer aan de nog niet gedebuteerde Joost Zwagerman en Marcel Möring). Daarnaast begon hij aan het schrijven van zijn dagboek en deed vrijwilligerswerk met geestelijk gehandicapten.

In 1993 verscheen een kleine bundel van hem: De inktvis. Door het merendeel van de critici werden deze novellen afgewezen. In een essay met de titel Niet-handelen, niet-weten deed De Jong een poging zijn verhalen te verklaren. Dit essay werd opgenomen in een bundel met essays en reisverhalen die tussen 1995 en 1997 geschreven werd: Een man die in de toekomst springt. In 1998 won dit boek de Busken Huetprijs. De Jong was van 1998 tot 2000 redacteur van De Revisor.

Er verscheen weer een grote roman van De Jong in 2002, namelijk Hokwerda's kind, een boek dat hem weer in de belangstelling bracht. Dit werk is in 2006 op het toneel gebracht in een bewerking van Productiehuis Brabant in een regie van Madeleine Jutten-Matzer met Wendell Jaspers in de hoofdrol.

Hokwerda's kind werd genomineerd voor de Libris Literatuur Prijs en de Gouden Uil.

(Bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Oek_de_Jong)

Titel: Zwarte schuur

Auteur: Oek de Jong

Pagina's: 496

ISBN: 97899025457679

Uitgeverij Atlas Contact

Verschenen: augustus 2019