Ulrich Alexander Boschwitz-De reiziger

Recensie door Tea van Lierop

Uitgeverij Lebowski

Als een dwaallichtje door donker Duitsland

De titel van het boek ‘De reiziger’ doet vermoeden dat het gaat om iemand die vrijwillig op stap is, niets is minder waar. Deze reiziger die luistert naar de naam Otto Silbermann is gedwongen op de vlucht, alleen omdat hij Joods is en daardoor als ongewenst te boek staat. De man op de vlucht heeft behalve wat kleding en andere benodigdheden een flinke som geld mee waarmee hij hoopt het land uit te komen.

Het is de tijd rond de Kristallnacht, de nacht van 9 op 10 november 1938 en Otto wordt gedwongen zijn huis te ontvluchten. Wanneer hij later naar huis gaat ziet hij de chaos in zijn huis:

‘Hij liep haastig naar boven en belde een paar keer aan, en omdat hij niemand hoorde komen deed hij zelf open. Vol ontzetting zag hij de glasscherven op de loper en stelde vast dat de grote gangspiegel kapotgeslagen was.’

Het verhaal wordt helemaal verteld vanuit het perspectief van Otto, de lezer hoort alleen zijn kant van het verhaal en dat heeft zo zijn voordelen. Je wordt volledig meegetrokken in deze tocht en het maakt de identificatie met het hoofdpersonage bijna vanzelfsprekend. Je zit naast hem wanneer hij een gesprek aanknoopt met een medereiziger, schrikt je wezenloos wanneer hij zijn tas met geld heeft laten liggen in de coupé en voelt de angst wanneer er plots geüniformeerde gezagsdragers naderen die hem wellicht op zullen pakken.

De auteur heeft geen autobiografie geschreven, tijdens de Kristallnacht was hij het land al uit, hij schreef het boek in 1939. Het is niet duidelijk op grond waarvan hij het schreef, maar een paar autobiografische elementen heeft hij er wel in verwerkt. De vader van de auteur was net als Otto Silbermann een succesvol Joods zakenman en zowel Ulrich als Otto deden poging illegaal de grens over te steken.

Deze reis door Duitsland begint aanvankelijk optimistisch, Otto heeft het idee dat hij met zijn kapitaal de grens wel over zal komen. Tenslotte zijn er altijd mensen die zich laten omkopen en hij begint vol goede moed. Onderweg komt hij in contact met allerlei mensen. Hij maakt een praatje, of juist niet wanneer hij vermoedt dat betreffende persoon niet te vertrouwen is. Hij eet wat met ze, hij wordt zelfs verliefd. Kris kras reist hij Duitsland door, achterdochtig om zich heen kijkend, want overal loert het gevaar. Omdat hij er niet Joods uitziet loopt hij niet direct gevaar. Zijn vrouw is niet Joods en heeft onderdak gevonden bij haar broer. Wanneer Otto vraagt naar een plekje in het huis van zijn zwager wordt hem dat geweigerd.

De beklemming en het net dat zich steeds meer om hem sluit is pijnlijk voelbaar en de manier waarop de auteur dit weet over te brengen getuigt van een staaltje verbeelding

‘Hamburg – Berlijn

Berlijn – Dortmund

Dortmund – Aken

Aken – Dortmund

En zo gaat het misschien altijd door. Ik ben nu een reiziger, voor altijd een reiziger.

Ik ben eigenlijk al geëmigreerd.

Ik ben naar de spoorwegen geëmigreerd.

Ik ben niet meer in Duitsland.

Ik zit in treinen die door Duitsland rijden. Dat maakt een groot verschil. Hij luisterde weer naar het denderen van de wielen, de muziek van het reizen.

Ik ben veilig, dacht hij, ik ben in beweging.

Ja, en het is bijna gezellig.’

Otto weet dat ook hij niet altijd zuiver op de graat was, hij houdt zichzelf van tijd tot tijd een spiegel voor:

 ‘Ja, als jullie er niet waren, zou ik niet worden vervolgd. Dan kon ik een normale burger blijven. Maar omdat jullie bestaan, word ik ook uitgeroeid. Terwijl we in feite niets met elkaar gemeen hebben! Hij vond het onwaardig om zo te denken, maar toch dacht hij zo. Als veel mensen steeds maar tegen je zeggen: jij bent een prima vent, maar je familie deugt van geen kanten, of: je neven zijn slecht volk, in tegenstelling tot jou, dan kun je door zo’n algemene opvatting makkelijk worden aangestoken.’

Zelden las ik een boek waarin die beklemming zo geleidelijk en natuurlijk verwoord wordt. De hoop die Otto nog lang op de been houdt, maakt je als lezer bijna wanhopig, want je weet al dat dit niet goed kan aflopen. Het is veel meer dan een vluchtende Joodse man. Het gaat over hoe een mens in het leven staat, welke keuzes hij maakt en of die gerechtvaardigd zijn, of je handelt naar eer en geweten. Dit boek houdt ook de lezer een spiegel voor, hoe zou jij reageren en dan vooral beide kanten bekijken dus die van Otto en die van zijn vijanden.

De auteur

Ulrich Alexander Boschwitz (1915-1942) werd geboren in Berlijn. Hij verliet Duitsland in 1935, en kwam in Noorwegen terecht, waar hij onder het pseudoniem John Grane zijn debuutroman Menschen neben dem Leben publiceerde. Na een verblijf in Frankrijk en Luxemburg vestigde hij zich in 1939 in Engeland. Ondanks zijn joodse achtergrond werd hij kort geïnterneerd en per boot naar Australië gedeporteerd, op het roemruchte schip HMT Dunera. In 1942 mocht Boschwitz terugkeren naar Engeland, maar werd het schip M.V. Abosso getorpedeerd en kwam Boschwitz, met 41 anderen, om het leven, op 27-jarige leeftijd.

Titel: De reiziger

Titel oorspronkelijk: Der Reisende

Auteur: Ulrich Alexander Boschwitz

Vertaling: Izaak Hilhorst en Irene Dirkes

ISBN: 9789048846214
Uitgeverij Lebowski

Pag.: 224

Genre: Roman

Verschenen: november 218

Tove Jansson - Fair Play

Recensie door Truusje

Uitgeverij de Geus

Er zijn leemtes die je moet respecteren

Tove Jansson (1914-2001) was een veelzijdige Zweedstalige Finse kunstschilder en illustrator. Ze schreef hoofdzakelijk kinderboeken en stripverhalen. De omvangrijke kinderserie over de immens populaire Moomins, maakte haar bekend en samen met Lennart Hellsing en Astrid Lindgren kon ze zichzelf tot een van de groten rekenen op het gebied van Zweedstalige kinderliteratuur die de fantasie en de belevingswereld van het kind centraal stellen. 

Voor het eerst is het boek 'Fair Play' nu vertaald door Kim Liebrand en opgenomen in de Schwob-herfstactie 2018. De prachtige cover is een portretje van de hand van Jansson. Ali Smith opent het boek met het voorwoord en de woorden labora et amare - werk en liefde -, die Jansson als motto verwerkte in haar ex libris. Zelf zei ze hierover; 'Werk is het belangrijkste voor me. En daarna liefde.'

Hoe Jansson de twee thema's werk en de liefde beleefde, komt heel intiem naar voren in deze roman over Mari en Jonna. In haar bijna bedrieglijk eenvoudige, raadselachtig lucide stijl van schrijven, verwerkte ze ogenschijnlijk ervaringen uit haar relatie met haar partner en grafisch kunstenares Tuulikki Pietilá, met wie ze ruim veertig jaar samen heeft gewerkt en gereisd.

Tove Jansson met haar Moomins (1956)

In zeventien korte verhaaltjes beschrijft Jansson situaties en belevenissen van de twee dames. Zeventien verschillende onderwerpen, maar met een grote onderlinge samenhang van liefde, vriendschap en hun beider werk. In de oorspronkelijke tekst die Jansson schreef op de achterflap van het boek, vertelt ze dat het eigenlijk een vriendschapsroman is.

Mari en Jonna zijn twee liberale, excentrieke vrouwen van net in de zeventig. Mari schrijft, Jonna is kunstenares. Twee vrouwen heel verschillend qua karakter. Mari is de intro-spectieve en meest bescheiden partij. Jonna daarentegen is de meest directe en extraverte. Beiden koesteren ze hun eigen plekje om er in alle rust te kunnen werken, en die vrijheid in tijd en ruimte gunnen ze elkaar, maar tegelijkertijd blijven ze gevoelsmatig veilig in elkaars nabijheid.

'Ze woonden ieder aan een kant van een groot appartementencomplex vlak bij de haven, en tussen hun ateliers in was de zolder, een onpersoonlijk niemandsland met hoge gangen met aan weerszijde gesloten, houten deuren. Mari hield van die wandeling over de zolder, die een denkbeeldige streep van broodnodige neutraliteit tussen hun domeinen vormde. Ze kon onderweg blijven staan om naar de regen op het plaatijzeren dak te luisteren, over de stad uit te kijken waar de lichten aangingen of gewoon voor haar plezier een beetje tijd te rekken.'

Tove Jansson en Tuulikki Pietilä op hun eiland

Als lezer word je, vanuit een stil hoekje, deelgenoot gemaakt van het wel en wee in hun dertigjarige relatie. Zonder toeters en bellen vertellen de verhalen over hun kleine twists, hun onvoorwaardelijke liefde en hun zorgen om elkaar. De avonden brengen ze het liefst samen door om films te kijken. Whisky en sigaretten voor het grijpen.

Regelmatig gaan de vriendinnen samen op reis en in de zomer verblijven ze in een huisje op een eiland aan de zuidelijke kust van Finland. Prachtig is het om te lezen hoe ze elkaar ook tijdens hun reizen aanvullen en elkaar hun interesses gunnen. Mari stimuleert Jonna in het maken van haar films en Jonna zoekt de locatie van de plaatselijke begraafplaats waar Mari zo gefascineerd rond kan lopen. Dit gegeven laat heel mooi zien hoe ze de balans in hun relatie weten te houden.

Wanneer ze tijdens hun vakantie in de VS besluiten om de volgende dag verder te reizen, krijgt Mari het even te kwaad.

'Och, waarom huil je?' zei Jonna

'Ik weet het niet precies. [...]'

Jonna zei: 'We sturen Verity een mooie ansichtkaart vanuit Tucson. En Annie ook.'

'Er zijn geen mooie ansichtkaarten van Tucson! Het is er vreselijk!'

'We zouden nog een tijdje hier kunnen blijven?'

'Nee', zei Mari. 'Je moet dingen nooit herhalen. Dat zou een verkeerd einde zijn.'

'Nou ja zeg, schrijvers ...' zei Jonna en ze verdeelde hun vitamines voor de volgende dag over twee glaasjes.

Wanneer Jonna een uiterst somber ingesteld beschermelingetje heeft en haar schromelijk verwent, brengt dat toch wat jaloezie teweeg bij Mari. Een hint aan het adres van Jonna zorgt ervoor dat de kwestie kort wordt uitgesproken, waarna ze het onderwerp weer laten rusten.

De kracht van dit boek is dat er zoveel meer te lezen is dan alleen woorden. De witregels lijken ook te spreken en juist de verborgen tekst in die witregels is heel veelzeggend. Door middel van strak en helder proza, zonder allerlei onnodige details - less is more -, zegt wat ze heeft geschreven zoveel meer dan wat er daadwerkelijk op papier staat. De verhaaltjes zijn humorvol, contemplatief, getuigen van een bewuste aandacht voor elkaar en bieden een oplossing - met een filosofisch tintje - van hun kleine onenigheden.

Een liefdevol en magnifiek geschreven pareltje waarvan we alleen maar heel erg blij kunnen zijn dat het uiteindelijk toch in een Nederlandse vertaling op onze boekenmarkt is terecht gekomen. 

Auteur

Tove Marika Jansson (spreek uit Toewe Jansson) was een Zweedstalige Finse auteur, kunstschilder en illustrator van onder andere kinderboeken en stripverhalen. Ze is de auteur van de series boeken en stripverhalen over Moem. Een groot deel van haar werken is vanaf de jaren 70 door Cora Polet (pseudoniem van C.W. Appel) in het Nederlands vertaald. In 2007 begon de Belgische uitgeverij Clavis opnieuw met de reeks, in een nieuwe vertaling van Maaike Lahaise.

In 1953 werd haar de Nils Holgersson-plaket uitgereikt en in 1966 de Hans Christian Andersenprijs voor haar hele oeuvre.

(Bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Tove_Jansson)

Titel: Fair Play

Oorspronkelijke titel: Rent Spel (1989)

Auteur: Tove Jansson

Vertaling: Kim Liebrand

Categorie: Literaire roman

Pagina's: 128

ISBN: 9789044540772

Uitgeverij de Geus

Verschenen: september 2018

Simon Vestdijk-De koperen tuin

Recensie door Tea van Lierop

Athenaeum—Polak & Van Gennep

Muzikale lofzang op de liefde

Deze prachtige, zeer bekende roman van Simon Vestdijk, is niet voor niets een veel gelezen boek. Van het begin tot het eind wordt de aandacht van de lezer vastgehouden, wat kan Vestdijk dat goed! Je leeft mee met de jonge Nol, die als kind danst met meisje Trix in een sprookjesachtige tuin vol muziek, groen en lekkers. 

Hier wordt de kiem gelegd voor zijn ontwikkeling die in het teken zal staan van die ene gebeurtenis! De titel verwijst dan ook naar deze dag, de dag waarop zijn moeder hem meeneemt naar de Tuin. Zo mooi hoe het tafereel beschreven wordt door de ogen van een kleine jongen in een matrozenpakje.

'Van de plaats waar ik stond liet zich de muziektent overzien tot in zijn diepste binnenste: de ernstige blazers, de rode nekken waardoor de muziek naar buiten werd geperst, het koper en de Turkse trom, de door beteuterde ventjes bediende fluiten en klarinetten, en dit alles aangevoerd, aangevuurd, tot bezetenheid opgezweept door de energieke gebaren van de man in de geklede jas. Hij stond, wipte en zwenkte op een omgekeerde kist, gedrapeerd met een dofgroen kleed.'

Trix is de dochter van Henri Cuperus, zij zijn pas in W. (de plaatsnaam wordt niet genoemd), komen wonen. Deze Cuperus is een bevlogen dirigent en houdt wel van een glaasje. Die drank gaat hem nog parten spelen, destructie ligt op de loer. Niet alleen hijzelf maar ook zijn directe omgeving raakt uit balans. Dit gegeven – Trix met haar muzikaal begaafde vader en de jeugdherinnering van Nol – vormt met de liefde het centrale thema in het boek. Dat daarbij de muziek onlosmakelijk verbonden is met dit thema maakt het een mooie compositie. Liefde en muziek gaan prima samen.

Dat hierbij en passant flink wat drama toegevoegd wordt maakt deze ontwikkelingsroman levensecht en worden karakters behoorlijk uitgediept. Want behalve muziek en liefde is er nog een belangrijk thema, de klassenverschillen. 

Nol Rieske komt uit een totaal ander milieu dan Trix. Zijn vader is rechter en heeft een bevoorrechte positie. Het gezin Cuperus daarentegen kampt met geldgebrek, een zieke echtgenote en dan dat drankmisbruik natuurlijk. Dit verschil zorgt voor spanningen tussen Trix en Nol, het loopt allemaal niet op rolletjes hoewel er wel aantrekkingskracht is. De situatie doet een beetje denken aan het romanpersonage Ina Damman van dezelfde auteur, waarin Anton ook zo hopeloos verliefd is en de lezer helemaal mee lijdt met het hoofdpersonage. Wat een drama, een jongeman die zich zo verliest in een onbereikbaar meisje, wel heel mooi voor het verhaal en zeker met de muziek erbij. Wat kan er nu beter gebruikt worden ter illustratie van gevoel? 

Poster van de première van Carmen in 1875

Over drama gesproken, een passage waar al het drama bij elkaar komt is de spectaculaire opvoering van de opera Carmen, met Trix als Frasquita. De hectiek en rivaliteit tijdens de voorbereidingen en rolverdeling zorgen op zich al voor theater en tijdens de uitvoering wordt daar nog eens een flinke schep bovenop gedaan.

Het is duidelijk dat Vestdijk zeer beeldend schrijft, let ook op de beschrijvingen van personages, zo mooi, karakteristiek en met humor!

'Uiteraard kon ik mij niet verzetten: dat had zíj moeten doen. Met een schamper glimlachje vatte zij de handen van de gezette zakenman, wiens scherpe, zwaar omwalde oogjes over haar gestalte gleden. Hij was klefbleek; Chris en ik plachten tegen elkaar te zeggen, dat hij nog altijd aan het rijzen was. Alleen zijn platte neus, jongensachtig innemend, wijzigde iets aan het grove en zinnelijke van zijn gezicht. Dank zij een pastoraal gevormd voorhoofd zag hij er zonder pet veel vertrouwenwekkender uit.'

Cuperus komt pianoles geven aan de jonge Nol, maar komt niet alleen voor Nol. Er volgt een schandaal wanneer de dirigent arriveert met een mooie bos bloemen voor de moeder van Nol. Ook hier weer de liefde en de muziek.

Er wordt veel gesproken over muziek in deze roman, over componisten: 

'Zijn (Cuperus, tvl) eigenlijke lieveling, niet als mens, maar als componist, was Wagner. Maar hier kwam hij niet rond voor uit, – in W... gold Wagner nog voor een schetterend nieuwlichter, toen sommige voorlijke geesten de jonge Richard Strauss reeds zeiden te bewonderen, – en het heeft maanden geduurd voor hij zijn ironische glimlach aflegde bij het doorspelen van klavieruittreksels, dat de suggestie moest wekken van orkestmuziek. Hij zong er zelf bij, alle stemmen, vertelde onderwijl over de chromatische liefdesextase van de Tristan, de patricische klankenzee, de contrapuntiek en de none-akkoorden van de Meistersinger, de Leitmotive van de Ring, en nog een en ander over de toneel handeling ook.'

En dan zijn er bijzonder mooie passages waarin Nol probeert Trix voor zich te winnen, de strijd die hij met zichzelf en met haar voert. Beschouwen, reflecteren, strategie bepalen zijn een paar wapens die Nol aanwendt om zichzelf te rechtvaardigen en zijn hart te volgen. Bijzonder pijnlijk zijn de roddels die de ronde doen over Trix. Wanneer die praatjes hem bereiken via zijn moeder, breekt er iets in hem en aan haar sterfbed krijgt hij het er erg moeilijk mee. Hoe ongevoelig kunnen sommige opmerkingen gemaakt worden en daarmee iemand diep kwetsen.

Maar dit schijnt allemaal bij het leven te horen en Vestdijk weet dit prachtig te verwoorden in dit verhaal, het is totaal niet moeilijk je te identificeren met het hoofdpersonage. In een schitterend decor van begin 1900 met een licht gedateerd, maar daardoor uiterst charmant taalgebruik, is dit boek nog lang niet uitgelezen, het kan nog vele jaren mee en mag de titel klassieker met grote trots dragen.

Hulde aan de schrijver!

De auteur

Simon Vestdijk (Harlingen, 17 oktober 1898 – Utrecht, 23 maart 1971) was een Nederlands romanschrijver, dichter, essayist, vertaler, muziekcriticus en arts.

Vestdijk, de zoon en enig kind van Simon Vestdijk en Anne (Anna Margaretha Clazina) Mulder, groeide op in Harlingen, dat in een aantal van zijn boeken terugkomt als Lahringen. De achternaam Vestdijk was in 1830 ontstaan, toen de gelijknamige grootvader van de schrijver te vondeling gelegd werd op de hoek van de Haarlemse Oostvest en Dijkstraat, waaruit de achternaam van de boreling werd samengesteld. Opa Vestdijk leidde later in Haarlem een dansschool.

Simon Vestdijk ging in Harlingen naar de lagere school en de driejarige HBS, waar zijn vader, een strenge man, gymnastiekleraar was. Daarna ging hij naar de Rijks-HBS te Leeuwarden. Vestdijk was een goede leerling, maar vond weinig aansluiting bij leeftijdgenoten. Vanaf zijn zeventiende had hij regelmatig last van depressies. Zijn jeugd te Harlingen en Leeuwarden bepaalde later de thematiek van de Anton Wachter-romancyclus.

Vestdijk was auteur van ongeveer 200 boeken en daarmee één van Nederlands productiefste schrijvers. Zijn werk bestaat uit 24 dichtbundels, 33 essaybundels, 57 novellen en korte verhalen, 52 romans en 2 nagelaten romanfragmenten, gepubliceerde briefwisselingen en vele vertalingen. Bovendien schreef hij honderden artikelen voor dag- en weekbladen. Hij is niet bij één bepaalde stroming in te delen.

Vanwege deze enorme productie noemde de dichter Adriaan Roland Holst hem "de man die sneller schrijft dan God kan lezen". De omschrijving 'Duivelskunstenaar' is afkomstig van Menno ter Braak. Vestdijk werd lange tijd beschouwd als Nederlands voornaamste kanshebber op de Nobelprijs voor de Literatuur. Uit het archief met nominaties voor de Nobelprijs voor de Literatuur bij de Zweedse Academie blijkt dat Vestdijk van 1950 tot en met 1964 negen keer genomineerd is geweest voor de Nobelprijs.

Zijn schrijfstijl kenmerkt zich door 'volle zinnen' met onderbrekingen en correcties. Vestdijk beschouwde zelf De koperen tuin als zijn beste werk. Na zijn dood verschenen onder meer Kind tussen vier vrouwen (1972), Verzamelde gedichten (3 delen, 1971), Verzamelde verhalen (1974), Verzamelde romans (deel 2-52, 1978-1984) en Verzamelde muziekessays (10 delen, 1983-1990).

Bijzondere vermelding verdient een omvangrijk wetenschappelijk werk (687 pagina's), Het wezen van de angst. De als dissertatie bedoelde monografie werd reeds voltooid in 1949 (opgedragen aan H.C. Rümke, de "leermeester"), maar tot een eigenlijke wetenschappelijke promotie kwam het niet. Het werd voor het eerst gepubliceerd in 1968. 

https://nl.wikipedia.org/wiki/Simon_Vestdijk 

Titel: De koperen tuin

Auteur: Simon Vestdijk

Uitgever: Athenaeum—Polak & Van Gennep

ISBN: 978 90 253 6871 5

Pag.: 291

Genre: roman

Verschenen: 1950

Jan de Rooy - Prins Hendrik

Recensie door Truusje

Uitgeverij Aspekt

Een rusteloos leven

Na de goed ontvangen verhalenbundel 'Arme tak' is onlangs deze nieuwe bundel van de hand van Jan de Rooy uitgekomen, met diverse verrassende verhalen.

De titel van het boek is ontleend aan het verhaal met dezelfde naam. De ik-verteller is op de fiets onderweg naar de Slachthuiskade, gelegen in een armoedige buurt, met opengescheurde vuilniszakken op straat, slordig geparkeerde auto's, met onkruid overwoekerde wrakken en huizen met verveloze, scheefgezakte deuren.

De ik-figuur heeft al langere tijd last van aanhoudende hoofdpijn en slapeloze nachten en heeft derhalve een afspraak gemaakt met mevrouw Speksnoer om hem 'in zijn kaarten te laten kijken'. Ze roept de ik-figuur met veel omhaal naar boven. Eenmaal binnen blijkt het er naar kattenpis te stinken. Een papegaai vloekt krijsend en laat zich alleen de snavel snoeren wanneer er een doek over de kooi wordt gegooid. Mevrouw Speksnoer - noem me maar Carla - verstaat de kunst om haar sessies te rekken en voert hem whisky. Ondertussen zit haar broer, Prins Hendrik, op zijn balkon en weet zich van de prins geen kwaad...

'Het medium keek mij doordringend aan.

'We komen op deze manier niet verder,' zei ze, 'laten we ontspannen op de bank gaan zitten.'

Ik wilde in een makkelijke fauteuil plaats nemen, maar dat mocht niet omdat het de plaats van Mimi was, de gemene poes. Ik moest naast Carla op de bank zitten die vol met kleren en kranten lag. We zaten dicht tegen elkaar aan, ik rook haar lichaam en de whisky. Ze legde een hand op mijn knie.

[...] 'Wat wil je?' vroeg ik.

'We moeten even gaan liggen, je bent te gespannen omdat je jezelf niet accepteert. Laten we naar onze slaapkamer gaan.' Ze duwde me in de richting van een deur op de overloop. 'Onze slaapkamer,' herhaalde ze.

Zou ze dat bed, die twijfelaar, delen met haar broer?'

Hoe zouden de hoofdpijn en slapeloosheid uiteindelijk oplossen in het niets?

De verhalen zijn verschillend qua lengte, onderwerp en ook het perspectief wisselt van de eerste persoon naar de derde persoon enkelvoud. Met name de korte verhalen zijn heel kernachtig neergezet en met slechts weinig woorden - soms maar twee bladzijden - weet de auteur een inleiding, plot en verrassend einde te creëren. Hij verstaat de kunst om met die weinige woorden precies datgene te vertellen wat hij voor ogen heeft gehad. De manier van schrijven is filmisch te noemen.

Het zijn afspiegelingen van alle dag met een verrassende twist, die veelal flink wordt uitvergroot. De langere verhalen geven de lezer meer gelegenheid om zich in te leven in de hoofdpersoon, maar dat kan ook een puur persoonlijk gevoel zijn.

In 'Kaviaar, een modern sprookje' ziet de ik-figuur een meisje zwemmen die steeds langer lijkt te worden en zelfs achter haar eigen benen aan zwemt.

'Tussen de vakantiefoto's die ik op het eiland Marmara heb gemaakt zit een kiekje van een zwemmende blondine. Men zou denken dat de benen, die een meter of twee achter haar schouders boven het water uitsteken, een ander toebehoren. Maar het zijn haar eigen benen. Hoewel?'

Een beklemmend verhaal is 'Koop een haan'. De ik-figuur heeft tijdens een zomercursus Italiaans een nogal gereserveerde Deense ontmoet. De opluchting was groot toen ze halverwege de cursus terugvloog naar Denemarken. Uit beleefdheid werden er adressen uitgewisseld en zou het contact wel snel een wisse dood sterven. De Deense Marit echter stuurde hem elke maand steevast een kaartje met de vraag of hij niet naar Kobnhavn - Koop een haan - wilde komen. En zo geschiedde, maar Marit blijkt nogal veel van structuur te houden.

'Onder het eten werd er nauwelijks gesproken. Ik at weinig omdat al mijn handelingen nauwlettend werden gevolgd. Als ik mijn glas wilde neerzetten en de boog van mijn beweging leidde niet doelgericht naar het onderzettertje, dan schoof Marit dat naar de plaats van de verwachte landing. Op het tafelblad neervallende broodkruimels bleven niet langer dan enkele seconden zichtbaar; twee vingers zochten als miereneters naar de microscopische restantjes.'

Het centrale thema in deze bundel is de intermenselijke relatie tot de ander en wat voor gevoel het gedrag, gewoonte en houding van de ander bij je kan bewerkstelligen. De Rooy weet de lezer ook op een heel geraffineerde manier op het verkeerde been te zetten. De spanning die wordt opgebouwd leidt de ene keer naar een onthutsend of ontluisterend einde en laat een andere keer de lezer met een glimlach achter.

De cover ziet eruit als een ouderwets cahier en doet misschien wat saai aan, maar mijn collega-blogger haalde laatst al eens aan; 'Don't judge a book by its cover'. Daar wil ik me volmondig bij aansluiten.

Van een literaire kwaliteit zijn de meeste verhalen absoluut, maar er zit ook een enkel verhaal bij dat ik meerdere malen heb gelezen en het voor mezelf niet helder kreeg wat de onderliggende gedachte is. Maar goed ligt dat aan de boodschapper of aan de ontvanger? Wie zal het zeggen?

Een heel mooie bundel die prachtig onder de kerstboom zal liggen.

Auteur

Jan de Rooy heeft meerdere werken op zijn naam staan;

2017, Arme Tak

2013, Kleine oma

1997, Granaatappels

1994, Leda Styx

1992, Hoed je voor petten

1988, Kus mijn schoenen

1987, Het gelaarsde lijk

1986, Bouillabaisse

1986, Het Spaanse goud

1984, Brandzalf

1983, Nachtvlinders

Titel: Prins Hendrik

Auteur: Jan de Rooy

Categorie: Literatuur, verhalen

Pagina's: 122

ISBN: 9789463385251

Uitgeverij Aspekt

Verschenen: november 2018

AFTh van der Heijden-Mooi doodliggen

Recensie door Roosje

Uitgeverij Querido

Is er leven na de dood?

Er zijn weinig boeken zo dicht op de actualiteit geschreven als de nieuwste roman van Van der Heijden. Het gaat om het neerstorten, het neergeschoten worden van een vliegtuig met vooral Nederlandse burgers aan boord, en om het verhaal van een Russische journalist, die dacht de dood te kunnen ontlopen en de liefde te kunnen behouden. Dit nieuwsfeit is uit de lente en de zomer van 2018 en de journalist is Arkadi Babtsjenko. Volgens de politie in Oekraïne was Babtsjenko bij zijn appartement in Kiev in de rug geschoten en werd hij bloedend aangetroffen door zijn vrouw.

 

En dat alles wordt ons verteld door meesterverteller en taalsmid AFTH van der Heijden. Ik vermoed dat er mensen zijn die niet houden van Van der Heijdens uitvoerige en versierende verteltrant en zijn zijsporige uitweidingen. Ik vermoed dat deze bespreking van mij in alle opzichten tekort zal schieten. Dit is een poging tot een bespreking van een ingewikkeld en duizelingwekkende boek.

De werkelijkheid ligt nauw ten grondslag aan dit boek en misschien gelden hier ook de gevleugelde woorden: de werkelijkheid is altijd nog onwaarschijnlijker dan een romanschrijver kan verzinnen (eerlijk gezegd komen deze ‘gevleugelde woorden’ uit mijn pen, rdv).

Op 28 mei 2018 hoort de Nederlandse journalist Natan Haandrikman - wiens ouders zijn omgekomen bij het ‘ongeluk’ van de MX17 - bij de Verenigde Naties in New York dat zijn Russische vriend en collega Grigori Moerasjko, luis in de pels van president Tsaar, is neergeschoten.

‘Het navolgende verhaal werd mij (Natan Haandrikman, rdv) in manuscript ter hand gesteld door Yulia Isinbajeva, weduwe van mijn vriend en collega Grigori Moerasjko, journalist en schrijver van de ook in het Nederlands (niet door mij) vertaalde oorlogsroman Rondje antivries. Omdat ik, na intensieve lessen van mijn grootvader, het Russisch passief goed beheers, was het Moerasjko’s wens dat ik Mooi doodliggen in het Nederlands zou vertalen.’ (2018: 27).

Op deze boeken is het leven van Grigori Moerasjko gebaseerd. Je ziet al direct allerlei dubbele bodems tevoorschijn poppen. Ik weet nu al dat het me op geen enkele wijze gaat lukken een beschrijving van dit boek te geven. Daarom ga ik er maar een beetje op de bonnefooi doorheen en ik hoop alleen dat de lezers van mijn stukje zich genoodzaakt zullen voelen Mooi doodliggen van AFTh van der Heijden zelf tot zich te nemen.

Een van de grote thema’s van dit boek is de liefde en wel de tragische liefde als die van Romeo en Julia. Niet toevallig heet Grigori’s grote liefde dan ook Yulia. Afrodite heeft het hart van Moerasjko en van Van der Heijden diep geraakt en zij en Yulia zijn de grote vrouwen in dit boek, - en de baboesjka van Grigori, die hem heeft opgevoed.

Liefde is het mooiste in het leven, liefde is het verschrikkelijkste in het leven. De liefde tussen de geliefden, de liefde tussen ouders en kinderen. Soms gaat een geliefde dood, of lijkt die dood - Romeo en Julia -. Soms gaat het kind dood en soms de ouders of een van de ouders.

Romeo and Juliet door Ford Madox Brown

Een ander groot thema is dan ook de onvermijdelijke dood. Grigori speelt met de dood en of wordt gedwongen met de dood te spelen en denkt dat hij hem de baas kan zijn. Wie kan het schaakspel met de dood winnen? Wie kan er uit de onderwereld teruggehaald worden en ongeschonden de wereld der levenden weer betreden? Ik kan niemand anders verzinnen dan Persephone, de vrouw van Hades en de dochter van Ceres, die haar om beurten een half jaar bij zich mogen houden. Persephone is echter geen mensenvrouw.

Moerasjko heeft er dan ook een hele dobber aan. Hij denkt aan de wijze woorden Epicurus: waar ik ben is de dood niet en waar de dood is ben ik niet. Maar andere gedachten spreken dit tegen: de ervaring van het sterven wordt een mens ontzegd, want dat sterven kun je zelf niet meemaken. Het is een ware tantaluskwelling. De ervaring: ‘Het is volbracht’ - Jezus had die ervaring wel, rdv - nu kan ik vrede vinden, wordt een ieder onthouden. Het is maar een kleine troost dat dit iedereen overkomt.

‘April de wreedste maand, jawel, ook dat jaar weer. Hij was nog maar net begonnen of ik (Moerasjko, rdv) kreeg hoog bezoek, hoger dan ik eigenlijk aankon: van de Oekraïense geheime dienst, de SBOe, in de persoon van de hoogste baan, Nazar Portoegaj. Ik had al eens eerder met hem te maken gehad, toen ik hem voor de Gazetta interviewde over een speciaal opgeleide cel van zijn organisatie, actief te Donbas, waar de burgeroorlog in volle gang was. Hij wist op een charmante manier, en heel welbespraakt, gedurende het hele vraaggesprek niets te zeggen. Het duidelijkste statement was dit: ‘Ik reserveer het achterste van mijn tong voor exquise gerechten.’ ‘(ib.: 96)

Iedereen herkent natuurlijk hierboven T.S. Eliots The Waste Land, het begin, hierboven. Het zal niemand verbazen dat een groot deel van de wereldliteratuur even langskomt om ons gedag te zeggen.

‘‘Anderhalve dag in het mortuarium, Moerasjko,’ begon hij zijn tirade, ‘was dat nou te veel gevraagd na ... na alles wat wij van de Dienst voor jou gedaan hebben? Het was ook nog eens voor je eigen bestwil, veel minder voor de onze. Ik wist niet beter dan dat mijn mensen jou vanmiddag bij het lijkenhuis gingen ophalen, om je naar een safehouse te brengen. Daar zouden dan na de crematie Yulia en de kinderen zich bij je voegen ... alles volgens afspraak. De jongens zetten onze marsjroetka voor het lijkenhuis... schuifdeur open ... je hoefde maar in te stappen. Niks, hoor. De vogel bleek gevlogen. Kwam hier even zijn wedergeboorteannonce afleveren.’ ‘(ib.: 217)

Omdat ik deze roman op geen enkele wijze eer kan aandoen, trek ik me terug en zeg slechts nadrukkelijk: LEES DIT BOEK! en verklap dat ik het 5 sterren heb gegeven, hetgeen ik zelden doe.

© Tonio van der Heijden

Over de auteur:

Adrianus Franciscus Theodorus (Adri) van der Heijden (Geldrop, 15 oktober 1951) is een Nederlandse schrijver. Hij begon te publiceren onder de naam Patrizio Canaponi en publiceerde ook onder zijn initialen, als A.F.Th.

Van der Heijden wordt weleens gezien als de vertegenwoordiger van een generatie die na de oorlog opgroeide; dit in tegenstelling tot schrijvers als Harry Mulisch, Willem Frederik Hermans en Jan Wolkers die de Tweede Wereldoorlog tot een belangrijk motief in hun werk maakten.

Kern van het oeuvre van Van der Heijden is de cyclus 'De tandeloze tijd'. Kenmerkend is dat deze oorspronkelijk bedoeld is als trilogie, maar veel omvangrijker werd. (Het loopt vaak anders met de bedoelingen van Van der Heijden. Zo zijn er al jaren vooraankondigingen van nieuwe romans die maar niet verschijnen, of groeien hoofdstukken soms uit tot complete romans.)

Zie voor de rest van de indrukwekkende staat van dienst...

Bibliografie:

Auteur: AFTh van der Heijden

Titel: Mooi doodliggen

Uitgever: Querido

Verschijningsdatum: november 2018

Aantal pagina's: 368 pagina's

ISBN13: 9789021416434

Categorieën: Literaire romans

Michael Kumpfmühller - De heerlijkheid van het leven

Recensie door Marjon Nooij

Uitgeverij Van Gennep

‘Het is heel goed denkbaar dat de heerlijkheid van het leven

in al haar rijkdom rondom iedereen en altijd klaarligt,

maar versluierd, in de diepte, onzichtbaar, heel ver weg.

Maar ze ligt daar, niet vijandig, niet onwillig, niet doof.

Als je haar met de juiste woorden roept, bij de juiste naam, dan komt ze.

Dat is het wezen van de magie, die niet handelt, maar roept.’ 

-Franz Kafka, Tagebücher, 1921

Een jaar van liefde en verlies

Met deze biografische roman heeft Michael Kumpfmühller het laatste jaar beschreven van Franz Kafka. Deze laatste leed aan een destijds niet te genezen vorm van tbc en strottenhoofdkanker. Kumpfmühller is diep de geschiedenis ingedoken om het verhaal te schrijven over de laatste liefde van Kafka. Hij heeft ook het nodige geciteerd uit Kafka's eigen aantekeningen. Het resultaat van deze studie is een mooie roman die het laatste jaar beslaat waarin de relatie tussen de twee geliefden opbloeide. Ook heeft de auteur de plaatsen bezocht die ze hebben aangedaan, zoals de badplaats aan de Oostzee, sanatoria en Berlijn, dat toentertijd de hoofdstad was van de Weimarrepubliek.

Het verhaal is opgebouwd uit drie delen en wisselt steeds van perspectief, afwisselend vanuit het perspectief van Franz Kafka en dan weer Dora Diamant, waardoor het verhaal van twee kanten wordt belicht en je als lezer de kans krijgt in beide hoofden te kruipen.

Kafka werd op 3 juli 1883 geboren in Praag, in een Joods gezin en had een broze gezondheid. Toen hij in 1917 bloed begon op te geven werd er tuberculose gediagnosticeerd. Ook mentaal was hij niet een van de sterkste. Hij leed aan depressies, was in hoge mate hypochondrisch en had last van fobieën. In 1922 kon hij hierdoor op zijn negenendertigste vervroegd met pensioen. Om zijn gezondheid toch te bevorderen, bezocht hij in de zomer van 1923 de kust van de Oostzee, waar hij in Graal-Müritz in contact kwam met de vijfentwintigjarige Joods orthodoxe Poolse Dora Diamant, die haar beklemmende, strenge leven thuis is ontvlucht en als vrijwilliger werkt in een kindervakantiekolonie. In het begin van hun ontmoeting noemde ze hem volhardend; 'de doctor'. De vonk sloeg meteen over en een aantal weken trokken ze met elkaar op. Weken waarin ze plannen begonnen te maken voor een leven samen, om te verhuizen naar Berlijn en later misschien zelfs Palestina.

'Een poosje leven ze als onder een stolp, niet geïnteresseerd in wat daarbuiten gebeurt, de ongelofelijke prijsstijgingen, die hen toch aangaan, de algemene onrust, het geestelijk bankroet. Alleen de verhuurster baart hem zorgen. Toen hij woensdag de sleutel kreeg, heeft hij Dora met geen woord genoemd, en nu zijn de twee elkaar al een paar keer tegengekomen, één keer is het tot een gesprekje gekomen, ze hebben zich vriendelijk aan elkaar voorgesteld, maar hij vermoedt dat dat van de ene op de andere dag kan veranderen.'

Een huwelijksaanzoek kon natuurlijk niet uitblijven, maar de vader van Diamant was niet van plan om zijn dochter weg te geven aan een man die in zijn ogen geen goede Jood was. Van een huwelijk is het uiteindelijk niet gekomen, want ook de progressieve ziekte van Kafka gooide roet in het eten.

Franz Kafka en Dora Diamant

Als ongehuwd stel hebben ze een Berlijn's appartementje bewoond, waar hij steeds zieker werd en afhankelijker van haar goede zorgen. Het was een bitter moeilijke tijd op financieel gebied vanwege de inflatie, maar tevens door het opkomende antisemitisme. De koude winter doet Kafka ook geen goed.

Het derde deel is bijna helemaal geweid aan het ziekbed en sterven van Franz.

'’s Avonds, als ze bij zijn bed iets zit te naaien of zit te kijken hoe hij ligt te slapen, vraagt ze zich af wie hij is. Is hij degene die ze ziet, een koortsige man met wie ze samenwoont, die ze kust, die haar dat grappige verhaal met de aap voorleest en af en toe een brief, als hij aan zijn ouders schrijft en doet alsof er niets aan de hand is. Hij heeft zich naar de muur gedraaid, daarom kan ze zijn gezicht niet zien, maar ze weet dat het sinds kort iets uitstraalt wat ze niet kent, een licht, voor haar gevoel, maar anders dan destijds in die nacht toen hij haar wakker maakte. Dit keer is het de ziekte, gelooft ze.'

Van de hypochondrische Kafka is in het boek niet veel te vinden. Hij ondergaat zijn lot, misschien zelfs wel wat gelaten en loopt over van liefde voor zijn Dora, die ook een transformatie lijkt te hebben ondergaan. Waar ze eerst een opstandige en zelfstandige vlucht uit haar ouderlijk huis ondernam, is ze in het jaar van hun samenzijn een vrouw die zich geheel en al in dienst stelt van haar zieke geliefde. Dat geduld een schone zaak is, heeft ze zich volledig eigen gemaakt. Ze weet dat ze geen toekomst samen hebben en leeft volledig bij de dag.

Het is hierdoor dat het verhaal geen rauwe randjes heeft, heel harmonieus overkomt en misschien zelfs wat zoet zou kunnen lijken. Kumpfmühller schrijft op een pretentieloze, ingetogen manier en het siert hem dat hij zonder enig oordeel door te laten schemeren, dit liefdevolle, verstillende verhaal heeft kunnen maken. Wat zo mooi is, is dat het geen standaard biografie is geworden, maar dat hij ervoor heeft gekozen om het in romanvorm te gieten. Nergens droge opsommingen van feiten en jaartallen, maar een prachtig chronologisch en meeslepend verhaal. Dialogen zijn sterk in de minderheid, maar de beschrijvingen zijn gedetailleerd en laten je niet alleen de tekst, maar ook de beelden zien.

'[...] hij (Kafka m.n.) maakt een tevreden indruk, houdt als hij in slaap valt lang haar hand vast, niet erg stevig, zodat ze soms vergeet dat er iets is, hij weegt bijna niets, alsof hij elk moment kan wegvliegen.'

Uiteindelijk is Kafka op 3 juni 1924 in een kliniek in Kierling gestorven in de armen van zijn geliefde Dora. De tbc was op zijn strottenhoofd overgeslagen en omdat hij niet meer zelf kon eten en slikken werd hij steeds magerder, teerde weg en het is aannemelijk dat hij niet alleen aan zijn ziekte is gestorven, maar ook verhongerd is.

Tegen de wens van haar geliefde in - hij vroeg haar vlak voor zijn dood om ze te verbranden, de rest had hij al aan zijn vriend Max Brod gegeven - heeft Diamant een groot deel van hun briefwisseling en aantekeningen van Kafka in haar bezit gehouden en gekoesterd, totdat de Gestapo ze in 1933 in beslag heeft genomen. Helaas is dit dan ook verloren gegaan. Diamant zelf is aan de klauwen van de nazi's ontsnapt, verhuisde naar Londen, waar ze actrice en communiste werd. Op vierenvijftigjarige leeftijd is ze daar op 15 augustus 1952 overleden.

Auteur

Michael Kumpfmüller (21 juli 1961, München) bracht zijn kindertijd en jeugd door in de gemeenschap Unterschleissheim in het noorden van München. Na zijn afstuderen aan de Werner-Heisenberg-Gymnasium Garching studeerde hij de Duitse literatuur in Tübingen, Wenen en Berlijn en studeerde in 1994 af met een scriptie over de mythe van de Slag om Stalingrad, waarvoor hij de Werner Hahlweg Award 1996 ontvangen heeft.

In de jaren negentig schreef hij rapporten en portretten voor verschillende dag- en weekbladen. Hij werd tweemaal genomineerd voor de Egon Erwin Kisch Prize en ontving in 1997 de Catholic Journalists Prize en het volgende jaar de MPW Journalist Prize; samen met Thomas Hallet werd hij in 2000 geëerd voor een rapport over patiënten in het Hartcentrum van Berlijn met de Film en Televisie Prijs van de Hartmannbund. Sinds 1999 is hij een freelance schrijver.

(Bron: https://de.wikipedia.org/wiki/Michael_Kumpfm%C3%BCller)

Titel: De heerlijkheid van het leven

Auteur: Michael Kumpfmühller

Vertaling: Hans Driessen en Marion Hardoar

Pagina's: 236

ISBN: 9789461642103

Uitgeverij van Gennep

Verschenen: juli 2013