Robert Alexander - De keukenjongen. De laatste, fatale nacht van de Romanovs

Recensie door Truusje

Uitgeverij Rainbow BV

De enige getuige

Zomer 1998, Chicago

Mikhail (Misha) Semyonov, vierennegentig jaar en geboren in Rusland als Leonid (Leonka) Sednyov, Nadat hij in 1918 Rusland is ontvlucht, heeft hij met zijn vrouw in Amerika een zeer vermogend leven geleid.

Een verzoek om excuses voor zijn jarenlange leugens is de aftrap voor het begin van zijn relaas. Hij heeft besloten dat het de hoogste tijd is de waarheid te vertellen en neemt zijn getuigenis op op de bandrecorder.

Zijn vrouw May is twee weken eerder overleden en hij wil zijn verhaal onthullen aan zijn enige erfgenaam, zijn kleindochter Kate, om May zo snel mogelijk te volgen.

'Wat ik wil bekennen is dat ik de keukenjongen was in het Ipatiev-huis waar de tsaar en de tsarina, Nicolaas en Alexandra, gevangenzaten. Dat was in Siberië. En...en de nacht dat ze werden geëxecuteerd werd ik weggestuurd. Ze stuurden me weg maar ik sloop terug en die nacht, die maanloze nacht van 16 op 17 juli 1918, zag ik de tsaar en zijn gezin de drieëntwintig treden van de achtertrap van het Ipatiev-huis afkomen, ik zag ze die kelder ingaan...en ik zag hoe ze werden doodgeschoten. Vertrouw me, geloof me, als ik dit zeg: ik ben de laatste in leven zijnde getuige en ik ben de enige die weet wat er werkelijk is gebeurt tijdens die verschrikkelijke nacht.'

Op chronologische volgorde volgt Misha's verhaal over de laatste weken in Siberië voor de gruwelijke moord op het gezin Romanov. Nicolaas Alexandrovitsj, zijn vrouw Alexandra Fyodorovna en hun vijf kinderen, Olga, Tatjana, Maria, Anastasia en Alexi.

Onder voortdurende bewaking van Commandant Avdejev en zijn kameraden, waren de gedragsregels streng en mochten de ramen niet open tijdens de zeer hete Siberische zomer in 'Het Huis met het Bijzondere Doel', zoals het Ipatiev-huis in Jekaterinenburg werd genoemd door de Bolsjewieken - heel suggestief om het een bijzonder doel te noemen, want we weten allemaal wat een tragedie zich heeft afgespeeld in de gewelven -. De Romanovs verbleven daar onder strikte regels en werden vernederd en geminacht.

In de roerige dagen vol geweld, vertelde Lenin echter    dat de ex-tsaar en zijn gezin in veiligheid waren.

Hemofilie

Zoals al wel voor de meesten bekend is, leed troonopvolger Alexi Nicolajevitsj aan hemofilie, wat een grote zorg met zich meebracht, omdat dit destijds niet te behandelen was. Hij had extra voeding nodig, zoals melk, boter, eieren en brood. Gedurende lange tijd werden de nonnen niet meer toegelaten, maar door omkoping van de bewakers - het vermoeden is door de dochter van de sinistere Rasputin - , mochten Zuster Antonina en novice Marina later toch een paar keer per week voedingsmiddelen en andere benodigdheden, zoals garen brengen. Helaas werd er veel achtergehouden door de wacht.

Leonka laveert overal langs en omheen. Hij sleept dagelijks met vele liters water en is het gezin van dienst door klusjes te doen. Later laat de tsaar hem briefjes smokkelen naar allerlei mensen, waaronder Dr Botkin, de arts.

Waneer hij weer een briefje krijgt van de tsaar dat naar buiten gesmokkeld moest worden, verstopt hij het in zijn ondergoed, maar.......

'Toen ik door de hal liep en boven aan de korte trap kwam, zag ik dat ze (werksters tt) bij de deur werden tegengehouden.

"Er zijn nieuwe regels," legde Joerovski, die hen de doorgang versperde, uit. "Van nu af aan wordt iedereen die het Huis met de bijzondere Doel binnenkomt of verlaat, grondig gefouilleerd." De komendant keek naar mij. "Jij bent zo aan de beurt, jongeman, wanneer ik klaar ben met deze vrouwen."

Ik begon te beven. Dit kon niet waar zijn. Ik stond op het punt gefouilleerd te worden. Paniek sloeg toe. Gospodi, wat als ze het geheime briefje vonden dat ik bij me had?'

Leonka neemt direct een besluit. Een besluit dat hij zijn hele leven niet meer zal vergeten. Een besluit dat hij nu, op zijn vierennegentigste, nog altijd betreurt..........

Zomer 2001, Sint-Petersburg, Rusland

Na het overlijden van haar grootvader reist Kate af naar Sint-Petersburg, alwaar ze een afspraak heeft met de algemeen directeur van de Hermitage.

Ze heeft de geluidsband afgedraaid en het testament is voorgelezen. Nu is het tijd om iets terug te brengen naar Rusland, het land waar het hoort te zijn en bewaard moet worden. Ook heeft ze een adres in haar zak en ze gaat op zoek.

De vrouw die opendoet is in eerste instantie wat terughoudend, maar wanneer ze weet wat Kate's missie is, vertelt Marina haar verhaal.

Conclusie

De auteur heeft de feiten van deze geschiedenis bestudeerd aan de hand van documentatie in Russische archieven en goed in beeld gebracht. Deze feiten heeft hij op een creatieve manier verwerkt met fictie en hierdoor is een smeuïg verhaal ontstaan met een heel eigen en zeer onverwachte twist. Robert Alexander weet de clou te bewaren tot de laatste bladzijden. Het verhaal blijft boeien, door de ontwikkelingen en de sympathieke uitstraling van het gezin van de tsaar en tsarina.

De angst, hopeloosheid, maar ook het volharden in hoop op een goed einde worden met veel gevoel beschreven.

Het massagraf van de tsarenfamilie is in het begin van de jaren '90 gevonden. De lichamen van Alexej en Maria waren niet aanwezig in dit graf. Dit in tegenstelling tot eerdere geruchten dat het om Anastasia zou gaan die niet is gevonden.

Wat mij soms stoorde is de vernederlandsing van de namen, zoals Mar voor Maria, en Nicky of Nico voor Nicolaas. Maar goed, Nicolaas is ook niet de naam die hem bij zijn geboorte is gegeven, omdat zijn Russische naam Nikolaj is, dus ben ik hier de kniesoor.

Tijdens het lezen van dit boek riep het associaties op met 'Het Winterpaleis' van John Boyne. Ook een verhaal over de Romanovs in hun laatste dagen en ook dit boek eindigt zeer verrassend.

Een mooi boek, waarin je, al lezende, ook nog een flink stuk geschiedenis tot je neemt, want de feiten kloppen.

Auteur

Robert Alexander (pseudoniem van R.D. Zimmerman, 1952) is geboren en getogen in Chicago en heeft ook een aantal jaar in Rusland gewoond. In verband met het onderzoek ten behoeve van zijn werk aan deze roman, heeft hij toegang gehad tot Russische archieven en paleizen die voor het grote publiek gesloten zijn.

De keukenjongen. De laatste, fatale nacht van de Romanovs

Auteur: Robert Alexander

Vertaling: Hans Verbeek

Pagina's: 272

ISBN: 9789041712370

Uitgeverij Rainbow BV

Verschenen: maart 2017

Ted van Lieshout-Gebr.

Recensie door Roosje

Uitgever: Gottmer

Brief aan mijn broer

Broertje dood

‘Eindhoven

zondag 4 maart 1973

Middag

Alaaf Maus,

Dit is niet het begin (sic! rdv). Dit is het einde van jouw dagboek. Ik ben naar je kamer geslopen en heb stiekem in de laden van je bureau gezocht tot ik je dagboek vond. Dat heb ik meegesmokkeld, opengeslagen en doorgebladerd tot de eerste lege bladzijde, en toen ben ik gaan schrijven. Nee, ik heb niet gelezen wat jíj geschreven hebt. Echt niet. Eerlijk niet. Volgens mij is er een wet die het verbiedt om zonder toerstemming iemands dagboek te lezen. Misschien is er ook wel een wet die zegt dat je niet in andermans dagboek mag schrijven. Maar ik doe het toch.’ (2016: 7-9)

Zo begint (sic! rdv) het boek van Ted van Lieshout over twee broers, Maus en Luuk. Er is een belangrijk verschil tussen de twee: de een is dood en de ander leeft.

Als je broer dood is ben je dan nog wel een broer? Deze vraag houdt de hoofdpersoon Luuk bezig, wanneer zijn broertje is doodgegaan aan een heel rare en nare ziekte.

Als je vrouw overlijdt, ben je een weduwnaar, als je man dood is ben je een weduwe, mijn moeder is nog steeds een moeder, ook al is Maus dood. Luuks moeder wil daar in het begin helemaal geen antwoord op geven, maar later heeft zij meer ruimte om erover te praten.

Zijn moeder vindt dat haar meer verdriet toekomt, want zij was Maus’ moeder. Maar zegt Luuk op zijn beurt tegen haar, jij hebt nog een kind en ik heb niet nog een broer. Moeder en Luuk lijken met elkaar te wedijveren over wie het meeste leed is aangedaan en wie zich het verdrietigst mag voelen. De moeder zegt: 'ik was langer zijn moeder dan jij zijn broer, want de eerste jaren was jij je niet bewust van zijn bestaan, ook al ben je ouder dan hij.'

Het is carnaval, vader en moeder gaan het vieren; daartoe hebben zij zich verkleed. Het is alsof de dood verkleed, vermomd gaat als potsenmaker en zo de mensen misleidt. Luuk begrijpt niet goed waarom zijn ouders gaan feesten.

Dagboek(en)

Moeder gaat binnenkort al Maus’ spullen verbranden, als een rookoffer, een zoenoffer aan de goden, zo lijkt het. Of als een waanzinnige: als ik mijn kind niet meer mag hebben, dan wil ik ook zijn spullen niet meer, en ook niet de herinneringen aan hem.

Luuk is het daar helemaal niet mee eens; hij begrijpt het verlangen van zijn moeder niet. Zo snel als zij zich van Maus wil ontdoen, zo snel wil Luuk zich zijn broer toeëigenen.

Luuk mag van zijn moeder spullen van Maus uitzoeken en bewaren, maar dan wil zij die helemaal nooit meer zien; hij moet ze maar verstoppen in zijn eigen kamer.

In Maus’ bureau mag hij niet komen, want daar liggen spullen die privé en persoonlijk zijn, ook haar gaan die niet aan.

Luuk gaat op zoek naar het dagboek van zijn broer, dat hij hem gegeven heeft, al was Maus niet zo’n schrijver en kon hij naarmate zijn ziekte vorderde ook niet meer schrijven, daarvoor beefde hij te hard.

In dat dagboek gaat Luuk zelf schrijven; aanvankelijk om zijn moeder te verhinderen dat dagboek te verbranden. Maar dan scheurt ze Luuks bladzijden er toch gewoon uit, zegt ze. Luuk probeert dan dat weer te voorkomen door tussen de regels en de woorden van zijn broer te gaan schrijven. Wat een prachtige symboliek is dat; twee broers worden één! Zo ontkomt Luuk er bovendien niet aan dat hij toch de zinnen van zijn broer leest. En hij leest daar een groot geheim, van zijn broer, en hij leest ook zijn eigen grote geheim, in dat dagboek.

Door tussen de regels van zijn broer te gaan schrijven verbindt Luuk zich op een heel speciale wijze met Maus. Alsof de twee jongens één worden, een tweeling haast, aan wie je niet meer goed kan zien wie wie nu eigenlijk is. Hun levensdraden draaien zich helemaal in elkaar.

Moeder wil haar zoon zo snel mogelijk kwijt in het dodenrijk, om haar verdriet zo weinig mogelijk te voelen. Luuk eet Maus als het ware op, totdat Maus helemaal binnen zichzelf zit. En zelfs lijkt het erop dat Luuk het leven van zijn broer enigszins wil voortzetten. In ieder geval gaat hij op onderzoek naar Maus’ geheimzinnige ziekte en doet wrede ontdekkingen.

Het dodeneiland (1880)-Arnold Böcklin 

Zo gaat het dagboek er dan uitzien, wanneer Luuk tussen de regels van Maus in schrijft - Maus in cursief, Luuk in romein - :

‘[Zondag, 13 FEBRUARI 1972] Vroeger

(Luuk, rdv) Je hebt mijn vijftiende verjaardag overgeslagen, Maus.

(Maus, rdv) wilde ik kapitein worden (of liever nog zeerover - deze carnaval ga ik als zeerover verkleed),

Breek me de bek niet open. Alex was erbij en hij heeft me toen vreselijk beledigd door me weg te sturen. Ik heb Alex eigenlijk nóóit gemogen.

maar ik kan het wel vergeten om zelfs maar kapitein op een roeiboot te worden. Ik heb nou al dat ik zeeziek word van dat wiebelen van mij.’

(ibid.: 67)

Geheimen

Die twee geheimen, die van Maus en die van Luuk zelf, moeten voor zijn ouders verborgen blijven. Om verschillende redenen wil Luuk niet dat zijn ouders het te weten komen.

Uiteindelijk vertelt Luuk zijn geheim wel aan zijn moeder, maar eigenlijk omdat er inmiddels een nog groter geheim is. Dat grootste geheim kan hij niet prijs geven, daarom moeten mindere geheimen wel verklapt worden aan zijn ouders.

‘Maus, ik heb de borden afgewassen, de asresten opgeruimd en de stoelen terug naar de keuken gebracht. Ik heb de dozen opgevouwen en in de papierbak gelegd. Ik heb de tuin gemaaid en de aarde geschoffeld. En nu houd ik op met schrijven. Ik moet gaan. Het is hoog tijd. Ik zal het zilver nog poetsen en daarna wil ik de stad in om te zien of iemand in het carnavalsgeweld mij herkent als ik verkleed ga in mijn eigen kleren. En dan gaat het gewone leven weer door. Straks begint school weer. Dus ik zeg gedag, Maus. Dag, dag. Zul je goed zorgen voor de broertjes die we waren? Dan zorg ik voor de broertjes die we zijn.

Alaaf,

Luuk’ (ibid.: 157-158)

Had ik al gezegd dat het verhaal zich afspeelt tijdens de carnaval, de periode waarin de wereld op zijn kop staat, de zotten het voor het zeggen hebben en iedereen zich eventjes verliest in het feestgedruis. Daarna breekt de periode aan waarin alles weer normaal is en iedereen weer doorgaat met het gewone leven.

Young Adult-roman

Dit mooie, filosofische en fijnzinnige YA-boek is een verademing in dit genre. Normaal lees ik geen Young Adult-boeken; het is gewoon niet mijn liefhebberij, maar dit is heel aangrijpend, net als trouwens Perenbomen bloeien wit van Gerbrand Bakker, dat ik hierna toevalligerwijze ook las; eveneens een YA-roman. Het loont altijd je veroordelen opzij te zetten. Ik moet toegeven dat ik het van te voren niet wist, dat het YA-romans zijn. Zou ik ze anders niet gelezen hebben? Ik denk dat mijn animo niet zo groot zou zijn.

Van Ted van Lieshout weet ik dat hij - vooral - jeugdboeken schrijft, van Gerbrand Bakker wist ik dat niet.

Auteur

Theodorus Adrianus (Ted) van Lieshout (Eindhoven, 21 december 1955) is een Nederlandse schrijver, dichter, scenarist en beeldend kunstenaar.

Ted van Lieshout werd geboren op 21 december 1955 in Eindhoven in een gezin van twaalf kinderen. Hij was het tiende kind van zijn vader en het tweede van zijn moeder: zijn vader was weduwnaar met acht kinderen toen hij hertrouwde en nog eens vier kinderen kreeg. Ted van Lieshout verloor zijn vader een maand voor zijn achtste verjaardag. Hij schreef 'Begin een torentje van niks' over het opgroeien zonder vader. Voor deze bundel kreeg hij de Gouden Griffel in 1995. Enkele jaren later kreeg hij een relatie met een volwassen man. Hierover schreef hij het boek 'Zeer kleine liefde' (1999), dat werd bekroond met de Nienke van Hichtumprijs, en de roman 'Mijn meneer'. Over de totstandkoming van deze roman uit 2012 werd een documentaire gemaakt: 'Ik zal uw naam niet noemen', uitgezonden op 7 (herhaling op 12) februari 2012 in de documentairereeks 'Het uur van de wolf' bij de NTR.

In 2004 en 2005 was Ted van Lieshout de vijfde Leonardohoogleraar aan de Universiteit van Tilburg. Deze leerstoel, voor dubbeltalenten, werd eerder bekleed door Hugo Brandt Corstius, Rutger Kopland, Jan Terlouw en Leo Vroman.

In 2009 werd de driejaarlijkse Theo Thijssenprijs (60.000 euro) aan hem toegekend voor zijn hele oeuvre.

In 2012 kreeg hij een Zilveren Griffel en de Woutertje Pieterseprijs voor zijn innoverende dichtbundel "Driedelig paard".

In 2014 en 2016 behoorde Ted van Lieshout tot de eindgenomineerden voor de "kleine Nobelprijs", de Hans Christian Andersen Award, een internationale prijs voor kinder- en jeugdliteratuur. (Wikipedia)

Auteur:Ted van Lieshout

Titel: Gebr.

Uitgever: Gottmer

1e druk: 1996

Verschijningsdatum: april 2016

Druk: 8

ISBN 9789025766139
158 pp.

Geschikt voor

15 - 18 jaar

Categorieën: Young Adult; Literatuur & Romans Literaire romans

Jesse Loncraine - In het veld

Recensie door Truusje

Karakter Uitgevers BV

'Deze doden zijn totaal niet geïnteresseerd in de levenden; in hen die

hun leven hebben genomen; in getuigen - en in ons. Waarom zouden

ze ons willen aankijken? Wat zouden ze tegen ons moeten zeggen?'

Susan Sontag

Ze zorgen ervoor dat hij iedereen vergeet, ook zijn naam 

Ergens - in een niet nader aangeduide plaats of land - in Oost-Afrika loopt de aan drugs verslaafde journalist Orin Perth, op zoek naar een verhaal, door geblakerde resten van een dorpje. Na enig aandringen vertelt Christine Lokeka hem wat er die vroege ochtend heeft plaats gevonden. Hij schrijft een intriest verslag over de gebeurtenissen voor de redactie van de krant.

'Het begon net licht te worden. Ik was aan het werk in mijn moestuin. Mijn man en zoon sliepen nog. Mijn man is dood. Ze hebben mijn zoon meegenomen. Hij is twaalf. Laat me nu alsjeblieft met rust.'

Midden tussen de puinhopen ligt een vrouw met barensweeën en een arts besluit om adhoc een keizersnede te maken, waarbij Orin's hulp wordt ingeroepen bij het in bedwang houden van het lichaam van de jonge vrouw. In een onbewaakt ogenblik weet hij een buisje morfine in zijn zak te laten glijden. Christine's oplettende oog heeft het echter geregistreerd.

De jonge moeder overleeft de primitieve bevalling niet, maar het kindje blijft leven. De vader, Jero, legt het kindje voor de deur bij Christine, nadat ze eerst heeft geweigerd om de zorg over te nemen uit angst om nóg eens een kind te verliezen. Ze besluit tot een drastische daad om van het kind af te komen.

Aan de andere kant van de wereldbol ligt Elizabeth in het ziekenhuis na een dubbele borstamputatie. Haar telefoon gaat over en ze ziet het nummer van haar zoon, Orin. De verbinding wordt echter verbroken en ze kan met geen mogelijkheid meer met hem in contact komen. Ondanks dat ze nog maar net is geopereerd - dit is helaas wat ongeloofwaardig - reist ze af naar Oost-Afrika om op zoek te gaan naar haar enige zoon. Ze worstelt met haar gevoelens, omdat ze haar werk ogenschijnlijk belangrijker heeft gevonden dan haar zoon, toen hij nog klein was.

Ook haar ex-man, Tom, gaat op zoek naar zijn stiefzoon. Hij vindt hem, zo stoned als een garnaal, maar ziet hem ook weer vertrekken, om op zoek te gaan naar Paul, het ontvoerde zoontje van Christine.

Haar bittere woorden blijven spoken in Orin's hoofd;

'Ik ben niet langer zijn moeder. Ze zullen hem veranderen. Ze zullen hem drug en leugens voeren totdat hij me is vergeten. Ze zorgen ervoor dat hij zijn vader vergeet, en waar hij vandaan komt. Zelfs zijn naam. Zijn hele verleden wordt uitgewist, en dan veranderen ze hem van een jongen in een moordenaar. Als ik hem ooit nog terugzie, herkennen we elkaar niet. Mijn zoon is dood. Hij loopt ergens rond, maar hij is dood.'

Paul is ontvoerd door handlangers van de generaal, een zogenaamde warlord die hem wil 'trainen' om hem te laten opereren als kindsoldaat. Hij begaat brute wreedheden en zet intimidatie, misbruik, vernedering en hersenspoeling in om de jongens te drillen en in zijn macht te krijgen.

"De generaal drukte een knopje in, en het knipperende groene lampje werd rood en bleef branden.

'Ik heet Kikker', begon hij. 'Ik heb geen moeder. Ik heb geen vader. Ik heb alleen broers.' [...] 'We zijn soldaten. De Heer is onze bevelhebber. Samen marcheren we door de velden en de bossen, over de bergen. We maaien alles wat op ons pad komt neer."

De generaal, die nog altijd hoopt op erkenning van zijn talent, maakt mooie, realistische  houtskooltekeningen van de jongens, slapend of (half-)naakt, waarna hij de jongens het laat ondertekenen met een bebloede vingerafdruk. Vervolgens laat hij de tekeningen achter in de dorpen waar plundert, rooft en jongens ontvoert. Hij maakt echter een zeer onoplettende fout, waardoor Orin op het juiste spoor wordt gezet en op zoek gaat.

Naast Christine woont een oude, bedlegerige dame met haar zoon Daniel. Een boom van een kerel, vriendelijk en zachtaardig, maar zegt geen woord. Elke morgen gaat hij naar de rivier om, met de hand, vissen te vangen en ziet daar Christine in haar wanhoop handelen. Hij confronteert haar met wat hij zag gebeuren, maar vergezelt haar toch tijdens de zoektocht naar haar zoon. Ook zijn moeder heeft hem zijn hulp gevraagd. Een bijzonder moeilijk dilemma voor Daniel. Heeft hij de moed om te doen wat hem wordt opgedragen?

Terwijl er door Liz en Christine naar Orin en Paul gezocht wordt, vindt Orin de verblijfplaats van Paul, maar ook hij wordt daarbij overmeesterd door de militie. Het is Paul die uiteindelijk weet te handelen..............

Structuur

Het boek is opgebouwd uit vijf delen, waarvan de titels symbool staan voor de fase waar Orin zich in bevindt.

Het perspectief wisselt continu en verklapt niet meteen vanuit welk personage er is geschreven. Het komt voor dat het ene deel teruggrijpt naar een gebeurtenis uit het vorige deel en zodoende een stukje terug gaat in de tijd. Hierdoor zou het misschien soms lijken of een verhaallijn ineens wordt afgebroken, dat er stukjes missen of niet chronologische zijn neergezet, maar de duidelijkheid is echter snel weer terug. Het geeft juist weer dat de auteur weet waar hij mee bezig is.

Alle verhaallijnen lopen vakkundig door elkaar en dat geeft niet het gevoel dat je hier met een debuutroman te maken hebt.

Conclusie

Wat een indringend en onthutsend verhaal!!!

We weten uit de media wat de praktijken van dergelijke warlords zijn, maar het lezen van dit boek is confronterend en grijpt je bij de lurven. Toch weet de auteur de sentimentaliteit in te perken en de beschrijvingen van de gruwelen goed te doseren, zodat emotie niet de boventoon voert en het basisverhaal mooi rechtop blijft staan, door heel subtiel gebruik te maken van show, don't tell.

De schrijfstijl is prettig leesbaar, met mooi gecomponeerde, samengestelde zinnen waar de sfeer van het verhaal dat toelaat.

De personages zijn psychologisch duidelijk neergezet, ook hun rauwe kanten, waardoor het een verhaal en de dialogen zeer geloofwaardig en realistisch blijven. Heel mooi om te ervaren hoe de personages zich ontwikkelen in de omstandigheden waar ze zich in bevinden.

De jonge Paul transformeert, naarmate het verhaal en de ontwikkelingen vorderen, door alle verschrikkingen. Het kan niet anders dan dat zo'n kind blijvende schade oploopt.

Christine lijkt een kille vrouw, zoals ze zich over haar zoon uitlaat na de plundering, ze neemt hierdoor echter zichzelf in bescherming om nóg meer verdriet gedaan te worden. Een getraumatiseerde vrouw.

Het verhaal beschrijft allerlei emoties, zoals angst, boosheid, doodsangst, onderwerping, onderdrukking.

Er is hier duidelijk sprake van een roman, met af en toe een passage die de adrenalineaanmaak stimuleert. Degene die dit boek als een thriller wil lezen, kan misschien van een koude kermis thuiskomen.

Sprake van een tranentrekkend en overdreven emotioneel einde is er evenmin. De kracht van het verhaal zijn de emoties die het oproept bij de passages van het ontvoeren, intimideren, mishandelen en vernederen van de kinderen die tot kindsoldaat gemaakt worden en het gewetenloze handelen van dergelijke warlords.

De apotheose is al ruim voor het einde, wat het laatste gedeelte misschien wat teleurstellend kan maken voor de lezer die het liever wat duidelijker ingekaderd zou willen zien. Het verhaal wordt heel rustig afgerond, met toch wat losse eindjes, maar geeft veel stof om tot nadenken,.

Het is desalniettemin een aangrijpend verhaal dat beklijft en zeer de moeite van het lezen waard.

Auteur

Jesse Loncraine (1985) studeerde Engels en heeft als journalist gewerkt in Londen en Kenia, waarna hij verhuisde naar New York en houdt zich daar bezig met het maken van documentaires over genociden en oorlogsmisdaden.

In het veld

Auteur: Jesse Loncraine

Vertaling: Ineke van Bronswijk

Pagina's: 256

ISBN: 9789045213859

Karakter Uitgevers BV

Verschenen: oktober 2017

Max Frisch-Stiller

Recensie door Tea van Lierop
Uitgeverij Van Gennep

                                                                                                                                        'Ik ben Stiller niet!'

                                                                                                                                                  (openingszin)

Op de vlucht voor je eigen identiteit

Inleiding                                                                  

Het boek begint met de zin "Ik ben Stiller niet!", deze bewering houdt de lezer het hele boek bezig. Wanneer James Larkin White uit New Mexico herkend wordt als de verdwenen beeldhouwer Anatol Ludwig Stiller, wordt hij in Zürich opgepakt. Hij is op doorreis in Zwitserland en de beeldhouwer wordt verdacht van spionage voor de Russen. Hij houdt vol niet de beeldhouwer Stiller te zijn, maar wordt gevangengenomen. Aldaar mag hij zijn levensverhaal opschrijven, men hoopt bewijs te verkrijgen dat hij wel Anatol Stiller is.

In zeven schriften van White/Stiller en een nawoord van de officier van justitie ontrafelt zich het ongelooflijke verhaal van een man die zichzelf niet wilde zijn. De roman is spannend, confronterend, en verwarrend. Uit het brein van de gevangene ontspruiten fantasieën die als uitleg gezien kunnen worden van de discrepantie tussen zijn gedroomde identiteit en zijn werkelijke leven.

'Je kunt alles vertellen, behalve je werkelijke leven; - die onmogelijkheid is wat ons veroordeelt te blijven zoals onze metgezellen ons zien en weerspiegelen, zij die beweren dat ze mij kennen, zij die zich mijn vrienden noemen en nooit toestaan dat ik verander en die elk wonder (wat ik niet kan vertellen, dat onuitspreekbare, wat ik niet kan bewijzen) stukmaken- alleen om te kunnen zeggen: 'Ik ken je''

Julika

Een van de thema's in het verhaal is beeldvorming. Het hoofdpersonage ziet zichzelf als een loser.

In de Spaanse burgeroorlog voelde hij zich geen held toen hij drie fascisten moest doden, op het laatste moment zag hij ervan af, omdat hij besefte dat het mensen waren.

Zijn huwelijk met Julika-Stiller-Tschudy was niet echt succesvol. Het beeld van de balletdanseres dat hij gecreëerd had, blijkt in de praktijk helemaal niet te kloppen. Ze is narcistisch, heeft genoeg aan haar passie, leeft voor het dansen en heeft weinig behoefte aan intimiteit met haar man, wel houdt ze van hem. Hij op zijn beurt is haar helemaal niet zo toegenegen, wanneer ze ziek wordt en opgenomen is in het sanatorium, bezoekt hij haar slechts twee maal. Er kan hem verweten worden dat hij egocentrisch is.

Na zijn arrestatie bekijkt Stiller zijn vrouw, vreemd genoeg, met heel andere ogen, terwijl Julika zich vast blijft klampen aan het destructieve beeld dat zij van hem heeft.

Sanatorium

Tijdens de opname in het sanatorium maakt Julika kennis met een jezuïet, hij heeft een smal gezicht en wat doodskopachtige oogholtes, de passage verwijst naar een personage uit De Toverberg van Thomas Mann.

Deze jongeman brengt haar kennis bij over het communisme, christendom, heiliging van het vrouwelijke en moderne fysica.

Ook laat hij haar nadenken over wat het betekent een kant-en-klaar beeld te vormen van iemand en dat daarmee gezegd wordt dat je zo bent. Julika bedenkt dat Stiller dat gedaan heeft, een beeld gevormd van haar.

Thematiek

Het centrale thema ligt besloten in de openingszin 'Ik ben Stiller niet'. Hierin zit spanning tussen identiteit en herinnering. De twee begrippen komen niet overeen, hoe meer White bestrijdt Stiller te zijn, hoe dichter hij bij de ontmaskering komt. Voor de lezer is het spannend, hij wordt betrokken bij het verhaal en probeert mee te denken en detective te spelen.

De herinneringen nemen soms bizarre vormen aan en laten een grenzeloze fantasie zien van de in hechtenis genomen White/Stiller

'Het allergrootste deel van ons persoonlijk wereldbeeld hebben we nooit met eigen ogen gezien, beter gezegd: wel met eigen ogen, maar niet ter plaatse, we kunnen zien, horen en weten wat er ver van ons gebeurt en is gebeurd. Je hoeft dit stadje nooit verlaten te hebben om Hitlers stem nu nog te horen, om de sjah van Perzië op drie meter afstand te kunnen herkennen en te weten hoe de moesson over de Himalaya huilt of hoe het er duizend meter onder de zeespiegel uitziet.'

Vluchten is een prachtig uitwerkt thema, niet alleen White/Stiller, ook de andere hoofdpersonages vluchten uit hun benarde posities, dit levert schitterende passages op die zich afspelen in Amerika en in Italië.

Eén van die fantastische vertellingen gaat over een avontuur dat White/Stiller beleefde met zijn vriend in een grot. Het is een onderhoudend verhaal, heel spectaculair en berustend op waarheid, behalve de namen. Cipier Knobel slikt al deze verhalen voor zoete koek, hij geniet er zelfs van.

De herinneringen in de schriften worden gelezen en gecontroleerd. Sommige zaken zijn vrij eenvoudig te checken en dat gebeurt ook, verdediger Bohnenblust heeft die taak op zich genomen. Regelmatig moet hij constateren dat verhalen zoals verteld niet kunnen kloppen. Zo wordt een net gespannen rondom de vermeende Stiller.

Kritiek

Niet te missen is de kritiek op het Zwitserse bestuur. Zijn kleurrijke verslag over zijn aanhouding aan de Zwitserse grens spreekt van praktijken die vele malen erger zijn dan die van de beroemde mensenoffers van de Azteken in Mexico, daar snijden ze het hart uit de levenden om te offeren aan de goden.

Het begrip vrijheid bestaat volgens White/Stiller niet in Zwitserland, hij voelt zich verstikt door het Zwitserse kapitalisme.

Nawoord Rolf

In dit deel is Rolf, officier van justitie aan het woord. Hij vertelt over het leven van Stiller na diens vrijlating uit de gevangenis. Dit deel is aanzienlijk korter dan het dagboekdeel van de veroordeelde zelf. Rolf en Stiller hebben meer banden met elkaar dan officier van justitie en aangeklaagde.

Sybille, echtgenote van Rolf, en Stiller waren geliefden en tussen de officier en Stiller ontstaat een hechte vriendschap.

[…] Niets is moeilijker dan jezelf te aanvaarden! Eigenlijk slagen alleen naïeve mensen daarin, maar ik heb in mijn wereld nog maar weinig mensen ontmoet die in deze goede zin van het woord als naïef te bestempelen zijn.[…]

(Officier van justitie)

Herhaling

Voor de liefhebber van filosofie valt het één en ander uit te zoeken over tijd (verleden, heden en toekomst) herhaling/herinnering* . In het kort komt het erop neer dat de mens pas iets kan doen met zijn vrijheid wanneer hij zijn 'facticiteit' ** aanvaardt. In de roman kunnen we die ontwikkeling bij White-Stiller zien.

'Herhaling! Terwijl ik weet dat alles ervan afhangt of je erin slaagt niet te verwachten dat je leven zich buiten de herhaling afspeelt, maar de herhaling, de herhaling zonder uitweg, uit vrije wil (ondanks dwang) tot jouw leven maken door te erkennen: Dat ben ik!...Maar steeds weer (ook daarin de herhaling) is een woord, een gezicht dat mij aan het schrikken maakt, een landschap dat mij bekend voorkomt, voldoende en alles in mij vlucht, vlucht zonder de hoop dat ik ergens terechtkom, enkel uit angst voor herhaling-'

Conclusie

Deze roman geeft zich niet eenvoudig prijs. Hij is erg complex en zit vol verwijzingen naar de mythologie, de bijbel, sprookjes en de filosofie. 
Al met al heb ik dit boek met veel bewondering en plezier gelezen. Bij het herlezen van bepaalde passages valt op dat blijkbaar niet alles is blijven hangen bij de eerste lezing, dit maakt het boek alleen maar interessanter. Meer ontdekken bij een vervolglezing betekent dat de auteur erin geslaagd is een complexe roman te verpakken in leesbaar proza.

Søren Kierkegaard

Filosoof

*Zonder een eigenlijk verleden — dat wil zeggen: een in vrijheid zelfverkozen verleden —, is een eigenlijke en dus vrije en open toekomst niet mogelijk. Maar hetzelfde geldt ook andersom: pas door mijn toekomstigheid — dat is de mogelijkheid van mijn vrijheid — ben ik überhaupt in staat mijn geërfd verleden telkens weer op me te nemen.

Heidegger noemt het eigenlijke verleden die Wiederholung. De herhaling. Voor Kierkegaard echter is de herhaling een categorie van het heden en als zodanig de titel van een boek dat ie geschreven heeft onder het pseudoniem Constantin Constantius. 

Constantius is gepreoccupeerd met de vraag of de herhaling überhaupt mogelijk is voor de mens. Is niet elke poging om de beweging van de herhaling te kunnen maken uiteindelijk toch gedoemd te mislukken? Als dat zo was, dan zou blijken dat ik me mijn verleden slechts kan herinneren en dat ik het dus nimmer kan herhalen. Constantius doet iets dat Heidegger niet heeft gedaan: als het gaat om het verleden, dan speelt ook de herinnering een rol en staat zij in samenhang met de herhaling. Hij zegt daarover:

‘Herhaling en herinnering zijn dezelfde beweging, alleen in tegengestelde richting; want wat herinnerd wordt, is geweest, wordt achterwaarts herhaald; terwijl daarentegen de eigenlijke herhaling voorwaarts wordt herinnerd.’

Het probleem van de herhaling is dat zij nooit een repetitie kan zij van iets dat al gebeurd is. Ik kan mijn verleden immers niet naar het heden halen met als doel helemaal van voren af aan te beginnen — en dan deze keer anders. Evenmin kan ik terug in de tijd om een reeds gedane daad of keuze ongedaan te maken, of — en daar gaat het uiteindelijk om — mijn erfenis te veranderen.

En toch is het wezenlijke van de herhaling dat zij een wending brengt. Een vernieuwing ter plaatse van het verleden. Dit is dan ook de reden waarom de herhaling een categorie van het heden is, want de herhaling maakt wat is geweest — en óndanks dat het is geweest — tot iets nieuws. Tot een mogelijkheid waardoor hetgeen ooit is geweest nu voor het eerst is. (https://www.dorudi.nl/de-herinnering-en-de-herhaling/)

** Facticiteit, dat is ons lichaam, onze leeftijd, ons verleden en het geheel aan ervaringen dat we hebben meegemaakt. Sartre noemt het ook wel het ‘zijn-in-zichzelf’. Hij beschouwt het als een ding, met alle negatieve betekenissen die aan dingen kleven. (dbnl.org/tekst)

De auteur

Max Frisch (1911-1991) was een Zwitserse architect, toneelschrijver en romancier. Hij ontving in 1958 de Georg Büchnerpreis. Ook voor Stiller ontving hij diverse literaire prijzen.

Titel: Stiller

Auteur: Max Frisch

Vertaler: Margot Klaarhamer

Uitgever: Van Gennep

ISBN: 9789461641663

Genre: Literaire fictie

Oorspronkelijk verschenen: 1954

Deze vertaling: 2012

William Shakespeare - Alle Vertellingen

Recensie door Truusje
Uitgeverij Holland

Prachtig geïllustreerd en zeer compleet

"Kind friend, for Ieusus sake forbear,

To dig the dust enclosed here.

Blest be he that keeps these stones,

But cursed be he that moves my bones."

"Goede vriend, ik vraag met klem in dit gedicht

Niet wroeten in het stof dat hier begraven ligt

Gezegend zij de man die deze stenen spaart,

Vervloekt degeen die mijn botten ontwaart."

 Grafschrift William Shakespeare

Korte biografie

William Shakespeare (1564 - 1616) was een Engelse dichter, acteur en wordt heden ten dage gezien als de beste (toneel-)schrijver allertijden. De kwaliteit van zijn werk was bijzonder hoog, de invloed die hij daarmee op de Engelse taal had was van grote invloed. Nu nog worden er veel citaten, woorden en uitdrukkingen gebezigd die regelrecht aan hem zijn toe te schrijven. Ook tijdens zijn leven werd hij al geprezen om zijn veelomvattende werk.

Overal ter wereld is zijn naam bekend en worden er nog steeds toneelstukken, films en opera's van zijn hand opgevoerd.

Zijn jeugd bracht hij door in Stratford-upon-Avon en al heel jong kwam hij op school in aanraking met het beroemde Metamorphosen van Ovidius en de blijspelen van Plautus.

Op zijn achttiende trad hij met de acht jaar oudere Anne Hathaway in het huwelijk, met wie hij drie kinderen kreeg. Susanna was de eerstgeborene, waarna een tweeling werd geboren, Judith en Hamnet. Wat Shakespeare daarna heeft gedaan is onbekend tot aan 1592 en dit worden ook wel 'de verloren jaren' genoemd. Er zijn vele theorieën, maar die lopen behoorlijk uiteen. Het is wel bekend dat hij toen al wat toneelstukken en koningsdrama's had geschreven. Helaas brak er een pestepidemie uit in Londen en alle theaters werden ruim een jaar lang gesloten uit angst voor besmetting.

Vanwege een nijpend tekort aan inkomsten uit zijn toneelstukken, legde hij zich toe op het schrijven van gedichten en waarschijnlijk in dezelfde periode, ook zijn cyclus van 154 sonnetten. Deze cyclus werd echter pas in 1609 gepubliceerd.

Toen de theaters weer werden opengesteld, richtte hij samen met anderen de Lord Chamberlain's Men op. Dit was het toneelgezelschap waar hij de rest van zijn leven voor zou blijven schrijven. Het volk liet zich vermaken met de uitvoeringen met als ingrediënten; intriges, de liefde en strijd.

De succesvolle jaren legden hem geen windeieren en hij werd een vermogend man.

Waardering van het boek 

Deze grote en prachtig verzorgde hardcover-uitgave bevat alle vertellingen van de grote schrijver, allemaal tot mooie en zeer leesbare verhalen hertaald. Onder andere de bekende toneelstukken als 'Romeo en Julia', 'Hamlet', 'De storm', 'Een midzomernachtsdroom', 'Othello' en 'De getemde feeks', maar ook minder bekende werken als 'Triolus en Cressida', 'Cymbeline' en de koningsdrama's zijn in deze uitgave te vinden.

De vertellingen zijn zeer leesbaar en fantastisch om met de werken van de grote meester kennis te maken, of als naslagwerk te gebruiken, wanneer je de originele stukken wilt gaan lezen. Zijn verhalen en toneelstukken worden nog altijd veel aangehaald in de literatuur en dan is dit unieke boek een must-have om er even bij te pakken, vooral omdat deze verzameling zo compleet is. Ondanks dat de toneelstukken zijn bewerkt tot deze vlotte vertellingen, is de gedragenheid van de stijl van Shakespeare er nog heel duidelijk in terug te vinden.

De talrijke, prachtige illustraties, die de vertellingen vergezellen, zijn kleurrijk en zeer beeldend.

Een super mooi boek om regelmatig een vertelling te lezen. Ook voor de jeugd kan het een aantrekkelijke en drempelverlagende manier zijn om kennis te maken met de oud-Engelse schrijfkunsten van de grote Engelse meester.

Titel: Alle vertellingen

Auteur: William Shakespeare

Oorspronkelijke tekst: Charles en Mary Lamb en Vladimir Hulpach

Illustraties: Karel Toman

Uitvoering: Hardcover

Pagina's: 407

ISBN: 9789025111564

Uitgeverij Holland

Verschenen: september 2011

René van Rooij - Het korte leven van Heleen

Recensie door Truusje

Uitgeverij Aspekt

Heelt de tijd alle wonden?

'Ik wil gaan spreken van gedaanten

die in nieuwe werden veranderd'

Ovidius, Metamorphosen

Eindhoven 1997

Over een aantal dagen zal de verhuiswagen voorrijden. Diederik en Ireen Coppello hebben besloten het huis waar ze vijftig jaar hebben gewoond, te verruilen voor een appartement. Al die jaren is er weinig weggegooid en spullen die overbodig waren geworden, verhuisden steevast naar de zolder, maar nu ze kleiner gaan wonen is de tijd gekomen om drastisch op te ruimen.

Tussen alle spullen staat ook de doos, vol met spulletjes van Heleen. De inhoud gaat stuk voor stuk door haar handen en ze begint te lezen in het schrift dat haar dochter heeft volgeschreven.

Dit brengt haar tweeëndertig jaar terugin de tijd - naar begin maart 1965 - en ze belandt midden in de gedachtewereld van een zeventienjarige. En......er is sprake van herkenning.

'Die verdomde doos. Mijn hart bonkt. Brok in mijn keel. Steken in mijn buik. Ik moet de tranen wegdrukken. Mijn ogen gloeien van het lezen van al die krabbels. Na decennia doodse stilte klinkt in mijn hoofd een heldere meisjesstem. Ik huiver als ik het lees, in dikke vette rode letters. Ze had me nodig, maar ik kon geen troost bieden. [...] Konden we maar weer praten.'

Eindhoven 1965

Het eindexamen van het gymnasium is al over een maand of twee en Heleen, die haar schoolwerk heel serieus neemt, heeft een aantal vakken waar ze nog de nodige aandacht aan wil besteden. Er is ook nog een schoolreis naar Parijs in het vooruitzicht, waar ze niet direct op zit te wachten.

Dit maakt haar wat minder vrolijk, maar gelukkig is daar Rob, haar hoop in bange dagen, twintig jaar, een paar keer gedoubleerd en zodoende haar klasgenoot. Met haar vriendin Margriet kan ze heerlijk kletsen, maar ze weet ook dat het een kwebbelkous is die lastig iets voor zich kan houden.

Rob kan het niet verkroppen dat Heleen tijdens een avondje uit ten dans wordt gevraagd door de docent Nederlands, die toevallig ook in 'De Poort' is en broedt een nogal onhandig plannetje uit om Heleen voor zich te winnen. Een plannetje waartegen ze zich probeert te wapenen en wat hun vriendschap verre van goed doet.

'Jezus, het was hem menens. Ik zweeg, mijn mond viel open, ik werd draaierig in mijn buik, mijn pols klopte razendsnel. Keelpijn. Pure angst. Hij ging gewoon door, zijn blauwe ogen de onschuld zelf:

[...] "Rot op Rob, doe me een lol. Je raaskalt. Ik wil met niemand naar bed. Ik wil niks met jou. Ik wil mijn eindexamen halen. Punt. Uit. Flikker op man."

Toch heeft haar knappe voorkomen ook aantrekkingskracht op andere mannen. Meer dan ze kan bevroeden.

Het zijn eenzame tijden voor Heleen. Haar vader is regelmatig op zakenreis, haar moeder heeft het druk met haar bridgeclubje en eigenlijk is er van een warme band met haar broertje ook geen sprake. In het gezin ervaart ze weinig belangstelling over en weer, en de gezinsleden leiden hun eigen leventje. Steeds vaker vraagt ze zich af waarom ze een bos rood haar heeft en groene ogen, maar daarover praten lijkt steeds weggewimpeld te worden. Van echt praten is sowieso weinig sprake - arme meid, mijn hart breekt.

En wat de schoolreis betreft? Die loopt uit op een deceptie en sombertjes keert ze huiswaarts. Vol vragen waar ze het antwoord niet op weet en ook niet hoeft te verwachten. 

Conclusie

Het boek is op twee niveaus te lezen; genieten van een mooie tijdloze roman, maar zeer zeker ook als een realistische bildungsroman.
Hetverhaal is opgebouwd in twee lagen, waarbij het perspectief regelmatig wisselt van Heleen naar Ireen, van 1965 naar 1997, van dochter naar moeder.

De plot wordt vloeiend opgebouwd en, beetje bij beetje, worden er antwoorden gegeven in de cursieve stukjes waarin de moeder van Heleen aan het woord is. Bladzijde voor bladzijde word je meegesleept in de gebeurtenissen in het leventje van de hoofdpersoon.
Moeder en dochter kunnen elkaar niet bereiken, ze snakken naar communicatie, maar beiden draaien ze in een emotionele cirkel rond, waarbij het onvermogen en vastgewortelde verdriet van moeder een flinke blokkade opwerpt. Ze dragen beiden een geheim met zich mee, maar ze kunnen het niet delen.
Hierbij is de tijdgeest en de toen geldende mores van invloed op de intermenselijke contacten.

Verrassend is het om te ervaren dat een mannelijke en oudere (sorry, René) auteur zó geloofwaardig in de huid weet te kruipen van een bijna achttienjarig meisje en eigenlijk heb ik hem er niet op kunnen betrappen dat hij op enig moment uit zijn rol is gevallen.

De zestiger jaren zijn door de auteur weliswaar bewust meegemaakt, maar hij heeft de tijdgeest op een heel consequente manier doorgevoerd in het verhaal.

Er is sprake van veel, heel veel intertekstualiteit, wat het verhaal zijn diepgang geeft. Denk hierbij bijvoorbeeld aan de vele klassieke werken waar een gymnasiast mee geconfronteerd wordt tijdens de studie en de muziek uit de zestiger jaren.
Voor de lezer die de roaring sixties zelf heeft meegemaakt is er veel herkenning, maar de jongere lezers zullen zeker ook getroffen worden door het wel en wee van Heleen.

Een heel fijn geschreven verhaal van een auteur die, qua stijl, met dit boek een andere weg in is geslagen.

De cover is oogstrelend mooi. Door Herman Tjepkema is dit schilderij - 'Portret van Nora Kim' - in olieverf geschilderd op een doek van 150 cm bij 100 cm.

Op YouTube is een indrukwekkende boektrailer te vinden:

https://www.youtube.com/watch?v=lLNpgYOzkD8

Woensdag 18 april 2018 praat Michel Oskam in het boekenprogramma 'Boeken met Michel' bij Omroep NOOS van 19.00 uur tot 20.00 uur met Rene van Rooij over 'Het korte leven van Heleen'.
Luister live op www.omroepnoos.nl

Auteur

Van Rooij (1947) is jurist en auteur

Eerder schreef hij:

- 'Pa, ik heb een patatkraam gekocht', biografie over Ad  Scheepbouwer.

- 'De overname'

- 'De benoeming'

- 'De handshake'

Het korte leven van Heleen

Auteur: René van Rooij

Uitvoering: Hardcover, genaaid

Pagina's: 214

ISBN: 9789463383868

Uitgeverij Aspekt BV

Verschenen: 12 april 2018